Great Beit Midrash

... רבי׳ס און אויד רבילעך׳ װי מען האט זײ גערופן׳ װאם פלעגן ארומפארן איבער שטעט און שטעטלעד און טײלן י,שועות וגחמות פאר נויט־באדערפטיקע... זײ פלעגן קומען אין שטאט׳ אגהײבנדיק םון ר׳ מאטעלע קוזמיר און פינטשעװער רבי ביז אנדערע צענדליקער אומבאקאנטע רבי׳ם׳ און זײ פלעגן אלע אײנשטײן בײ ר׳ פנחסלען. ר׳ מאטעלע און ״דער פינ־ טשעװער״ האבן געצויגן א ריזיקן עולם צו דיערע טישן. צו אלע דרײ שבתדיקע סעודות זענען ביי ר׳ פנחסלען אלע צימערן איבערפולט געװען מיט עולם און ס׳זענען געפראװעט געװארן שבת־טישן כיד המלך׳ מיט א גבירישער רחבות. געװען רבי׳ס מיט א שטארקן כוח הנגינה׳ האבן זײ געדאװנט אין גרויסן בית המדרש און בײ ר׳ פנחסלעם טיש געפרא־ װעט מיט איבערפולטע צימערן פון קהל׳ און טאקע ר׳ פנחםל מיט זײן אשת־חיל אלײן האבן דערלאנגט צו די טישן — מיט א היבש ביסל משפחה־העלפערם — פון כל טוב׳ מיט ליבשאפט און איבערגעגעבנקײט׳ װאם האט ארויםגערופן אלעמענס התפעלות פאר אזא ברײט־הארציקער נדבנות.

... המזרחי וחינוכו. ״חדר המזרחי״ שבמקום שיתף את תלמידױ בהשמעת שירים בעברית. וכן נכבש בית המדרש הגדול להרצאות גואמי המזרחי והטפה לצױנות ועליה לצױן. ...

... המרצים בעלי שעור קומה שהכרתי באותה תקופה היה הרב מילוקובסקי שהרצה בבית המדרש הגדול בחמילניק אולם הופרע לא פעם על ידי חסידי גור אשר לא הםתפקו בהפרעות ע״י צעקות, נהגו מידה קיצונית ױתר והױ זורקים לעבו־ המרצה מגבות ומכל הבא ליד. ...

רבי מוטילה היה מבקר בחמלניק שנה שנה בבית ר׳ דוד יוםל זילברברג. כשבא לעיר, קבלה העײרה מראה חגיגי. את ה״שולחנות״ הױ עורכים בבית־המדרש הגדול. הצדיק היה תמיד יושב בעיר מםפר חדשים. אצלו היו אומרים ביום שני וחמישי בתוך התפילה את ״והוא רחום״ הארוך, והױ מםײמים בתפילה בשעה ארבע אחרי הצהרים. ר׳ מוטילה היה צולע על רגל אחת, ותמיד היה הולך עם מקל. דבר זה לא מנע בעדו לרקוד בהקפות של שמחת־תורה עם התורה בלי מקל כשעתײם ללא לאות ועורר התפעלות גם אצל יתר החסידים. חםידױ חשבו דבר זה לאחד ממופתױ. אחרי פטירתו כא ױרשו וממלא מקומו, ואף הוא היה מבקר בכל שנה בחמלניק. לרבי מוטילה הוקם אוהל בבית־הקברות הקילצאי.

... קלויז חסידי־מודזיץ בחמלניק נמצא בשוק הגדול, וגבאױ הױ : הירש מנדיל המלמד ושמואל מאפו. בעלי־תפילות : משה ליב פאםטאג — מקרובי הרבי ממודזיץ, מנגן גודע לתהלד״ ואף חבר גגונים משלת את ה״אזכרה״ הגדול בעל עשרות רבוח היה שר בדױק על כל בבותױ ; חײם וראובן בלאנק, שמואל מאפו׳ משה יקיר — בעל קול מצלצל, נתמנה חזן בבית־המדרש הגדולז חײם נתן גולדשטײן — בעל־קורא. מנדיל וינמן — בעל תוקע.

... עוד לפני מלחמת העולם הראשונה כיהן בבית־המדרש הגדול כחזן ר׳ יוקל בר, שהיה בקי בחזנות הרגש וידע להקםים את שומעױ בנועם קולו, ועוד ױתר ביצירות המלאות רון ורגש וקדושה שדובבו את הלב וכולן אמרו כבוד. ...

... האט זיך געפונען די פאפולערע ״באנק לודאװי״ װײטער — דוד מאפעם און דוד ױםף זילבערבערגס הײזער, און איך קום אן אין מארק. אט זע איך די טראטוארן אויסברוקירט מיט ײדישע מצבות, ארויסגעריםענע פון אלטן און נײעם בית הקברות. טרערן שטיקן מיך אין האלדז, איך באטראכט אלץ. די הײזער און קלײטן זענען באװוינט דורך גוײם פון די ארומיקע דער־ פער. כמיעלניק איז װײטער כמיעלניק, נאר אן ײדן. שנײדערס, שוםטערם, םטאלארעם האבן געשאפן קאאפעראטױון לויט דער פארארדנונג פון דער נײער פוילישער רעגירונג און אלץ קלאפט. גוײם דערקעגען מיך, שמײכלען אונטער און זאגן : ״יעשטשע :שיעש ?״ ״דו לעבםט נאך ?״ איך פרװו זײ אויסמײדן און אײל זיך צום הויז, װו מײן טאטע־מאמע, ברידער און שװעסטער האבן געװוינט און װו איך בין געבוירן געװארן. דאס ראגאװע הויז נעבן דעם גרויסן בית המדרש און דער גמינע. איך גײ

... 1956 קײן כמיעלניק׳ זענען נאך די מצבות געלעגן אויפן זעלבן פלאץ. די אלטע כמיעלניקער היסטארישע שול האב איך געטראפן פארװאנדלט אין א תבואה־לאגער. אינעוױיניק הערשט א חורבן און אויך דער בעלעמער איז צעשטערט. אויף דער מזרח־װאנט בײם ארון קודש האב איך געטראפן אויפ־ געצײכנט פארשידענע אנטי־ײדישע קאריקאטורן. פון דעם בנין פון גרויסן בית המדרש און קהילה־ראט איז קײן זכר נישט געבליבן, װײל ער איז נאך פארברענט געװארן אין 1939 בײם ארײנקומען פון די דײטשן. אויך דעם מגידס בית המדרש עקםיםטירט נישט מער. דאם חםידישע בית־המדרש װידער איז פארװאנדלט געװארן אין א מעכאנישן װארשטאט, װאם װערט געלײטעט דורכן ארטיקן קריסט סטאנעק. איך האב אינטערװענירט .אז דער מעכאנישער װארשטאט זאל דעם פלאץ פארלאזן, אבער אן דערפאלג. אזוי זענען אפגעװישט געװארן אלע שפורן פון ײדישן כמיעלניק.