Ghetto

... מיר דארפן ג^ישט פארגעסן, אז די ײדן אין געטא האבן געהאט צו טאן מיט״א ראפיגירט רוצח, װאס האט גאר נישט זײנס גלײכן אין דער גאנצער װעלט־געשיכטע! דער דײטש האט זײן מארד איבער דעם ײדישן פאלק אויסגעפלאגעװעט מיט טײװלאנישער כיטרעקײט און קאלט־ בלוטיקײט! ער האט אנגעװענדט די שוידערלעכסטע ליקװידאציע־מיטלענס

... כאטש די מערהײט אײנװאוינער האבן די ערשטע צײט ניט געװאוסט װאס ס׳איז געװאדן מיט די ארויםגעפירטע קײן ברא־ נע גורע, און א טייל האבן געגלויבט אז דארטן איז אן אר״ בעטסךלאגער — איז דאך דער טרויער אין דראהיטשין אויפ־ צומארגנס נאך דער ״אקציע״ געװען זײער גרויס. אלע האבן געקלאגט אויפן חורבן; ער •האט כמעט אלעמען געטראפן. בײ די טויערן פון געטא האבן מענער און פרויען געװארט אויפן די ארישע באגלײטער׳ װעלכע האבן געדארפט זײ פירן צו דער ארבעט (אן א באגלײטונג פון אריער האבן ײדן ניט געטארט דורכגײן די גאסן), און דערבײ געכליפעט אויפן קול און זיך געריסן די האר פון די קעפ. װער ס׳האט געװײנט אויף זײנע פרײנד און װײטע קרובים א מ װער ס׳האט בא־ קלאגט זײנע עלטערן אדער קינדער יונגערע פון אכצן יאר, װעלכע זײנען ארויסגעפירט געװארן מיט דער געטא ב׳.

זי ך געמאטערט א דר ײ װאכן . דע ר לאגע ר קאמענדאנט ׳ יעפ ־ רײטע ר מארטין , דע ר ״ײדנפרײנט״ , הא ט א טא ג נאכ ן חורב ן פו ן געט א באזוכ ט ד י לאגע ר ארבעטער ׳ געטײל ט ז ײ ציגאר ן או ן געטרײסט ׳ א ז ע ר װע ט שוי ן זארג ן פא ר זײע ר לעב ן או ן ־יכערהײט . א מיליא ן ײדן ׳ הא ט ע ר געזאגט ׳ ארבעט ן ב ײ אונד ז אי ן לאגערן ׳ ז ײ זײנע ן אונד ז נויטי ק אל ם ארבעטם־כו ח או ן

בײ מיר אין הויז האט געװוינט א שכן, דער פאליאק יאזעף ראמאנאװםקי, װעלכער האט געארבעט אין דער פאםט, האט ער געװוסט אלע נײעס פון שטאט. אין א געװיסן טאג, עס האט געמוזט זײן אין חודש אב, קומט צולויפן מיץ שכן ראמאנאװםקי און דערצײלט מיר אז הײנטיקע נאכט דארף זײן נײעס, װײל ער האט געהערט װי די ם. ד. האט ארויסגע־ רופן די פאליצײ פון אלע ארומיקע דערפער, און מסתמא װעט מען ערגעץ ארויםפירן די ײדן װאם װוינען מחוץ דער געטא. אפגעזאגט די װערטער איז ראמאנאװסקי שנעל אװעקגעלאפן צוריק אין דער פאסט. בײ מיר אין הויז זײנען דאן גראד גע־ זעסן יעקב פעלדמאן, חאשע־לאה אײזענשטיק, מײן שווע־ סטער און נאך א פאר. חוה, זאגן זײ, הערט אים נישט װאס ער רעדט, ער איז א שוגא ישראל דערפאר רײצט ער זיך מיט אונדז... שפעט אין אװנט זײנען אלע שכנים זיך צע־ גאנגען און איך בין געבליבן מיט דער שװעסטער אין שטוב. אונדזערע מענער זײנען שוין לאנג געװען פארשיקט ערגעץ אין א לאגער און מיר האבן גישט געהערט פון זײ . ...

אי ך קו ם אײנמא ל נא ך דע ר ארבע ט אי ן געטא , ע ס אי ז א געװאלדיקע ר טומ ל או ן בהלה , אל ע לויפ ן זי ך באהאלט ן אי ן ד י קעלערן . מי ך הא ט מע ן ניש ט גערופן , הא ב אי ך זי ך אפגעשטעל ט אי ן שטו ב מי ט ד י קלײנ ע קינדער . אי ך הא ב באל ד אויםגעפונע ן ד י םיב ה פו ן דע ר בהלה . עטלעכ ע דײטש ן פו ן דע ר ם . ד . האב ן באלאגער ט ראשק ע װאםערמאנ ס הויז , ו װ ע ם זײנע ן געװע ן 15 ײדיש ע מענער , פרויע ן או ן קינדע ר או ן אלעמע ן אויםגעשאםן . אזו י זײנע ן אומגעקומע ן : ראשק ע װאסערמא ן מי ט אי ר זון , שײנ ע סאפיר׳ ס מי ט דע ר פאמיליע , שפרה׳ ס דר ײ קינדע ר (ראשקע ס טאכטער) , יענטע ל סידארא װ (ראשקע ם טאכטער ) מי ט א מײדעלע , םאפיר׳ ס שנו ר מי ט א ײנגל ; רחל , חײ ם קאברינסקי ם פרו י או ן זעלי ק דע ר פאר ־ צעװע ר מי ט דע ר פרו י או ן צװ ײ קינדער . ע ס הא ט זי ך נא ר אפגעשטעל ט שפר ה מי ט א מיידעל ע או ן שײנק ע םאפיר׳ ם א ײנגעלע , װעלכ ע האב ן נא ך באװיז ן ארײנצולויפ ן אי ן קעלער . שרעקלע ך אי ז געװע ן דא ס ביל ד װ י אל ע זײנע ן געלעג ן אי ...

דע ם טאג הא ב אי ך דורכגעמאכ ט אי ן אנגסט ן או ן אי ן פיבערש ן שרעק . א ז אי ך הא ב געענדיק ט מײ ן ארבעט , קומ ט צ ו מי ר דע ר דײט ש פראנ ץ או ן זאגט ; א ז ע ר הא ט א פארארדנונ ג אפצופיר ן מי ך אי ן געטא . אי ך הר^ ב שוי ן פאר ־ שטאנע ן מי ט װא ס דא ס שמעקט.. . נאטירלעך , אי ך הא ב ניש ט געהא ט קײ ן אנדע ר ברירה . ארויםדרײע ן זי ך הא ב אי ך ניש ט געקענ ט או ן אי ך בי ן מיטגעגאנגע ן מיט ן דײט ש אי ן געטא . א ז אי ך בי ן געקומע ן אי ן געטא , הא ב אי ך זי ך שוי ן ניש ט געקענ ט אײגהאלט ן או ן הוי ב א ן ביטע ר װײנע ן : הײנ ט װע ט מע ן אונד ז אומברײנגען.. . אי ך דערצײ ל ד י ײד ן װא ס ראמא ־ נאװסק י הא ט מי ר געזאגט , א ז אוי ב אי ך װע ל זי ך קענע ן ארויםרײם ן פו ן גיהנום , װע ט ער , ראמאנאװםקי , זע ן מי ך אויסבאהאלטן . זאג ט צ ו מי ר ד״ ר שעכטער , ווא ם ווע ט שוי ן זי ץ א ז ד ו װעס ט זי ך ראטעװע ן אײנ ע אלײן ז װא ם פא ר א לעב ן װעסט ו האב ן א ז ד ו װעס ט בלײב ן אלײןז.• . ...

אי ן א פרימארגן, ע ס הא ט געמוז ט זײ ן אי ן חשון, װע ן אי ך בי ן ארויםגעקומע ן פו ן מײ ן ״נאכטלעגער״ אי ן גארט ן או ן ארײ ן אי ן פאם ט צ ו מי ץ ארבעט, אי ז צוגעקומע ן צ ו מי ר ראמאנאװםק י או ן רוימ ט מי ר אײ ן א סוד, א ז הײנ ט בײנאכ ט װע ט מי ט אײ ד עפע ס פארקומען, מחמ ת ע ר הא ט געהער ט דורכ ן טעלעפאן, א ז ד י דײטש ן האב ן אפגערופ ן פו ן גאנצ ן געגנ ט ד י פאליצ ײ או ן אל ע ״פאלקם־דײטשן״ צ ו קומע ן קײ ן דראהיטשין. ד י דאזיק ע פאלקס־דײטש ן (האלב ע דײטש ן או ן האלב ע פאליאקן), זײנע ן נא ך געװע ן ערגע ר פו ן ד י דײטשן. ראמאנאװסק י װארנ ט מיר, אי ך זא ל אויפדערנאכ ט ניש ט גײ ן אי ן געטא...

... זי ך אנגעהויבן פאר מיר דער אמת׳ער גיהנום. פינצטער און ביטער איז מיר געווען אויפן הארצן און גאך פינצטערער איז מיר געווען אין גרוב, װו איך האב ביינאכט נישט געזען די ליכטיקע שײן... איך האב געמײנט, אז איך װעל דאס נישט איבערטראגן. נאר ביסלעכװים האב איך זיך אנגעהויבן צוגעװינען צו די צרות. עס האט שוין מיר נישט געארט, װאס מײז און טאראקאנעם האבן געטאנצט און גע־ קראכט איבער מיר, אויב מען װעט ארויס מיטן לעבן. ראמא־ נאװסקי פלעגט קומען און דערצײלן מיר, אז די דײטשע פא־ ליצײ קומט צו אים אלע טאג און זוכט אומעטװס אין שטוב, אויפן בוידעס. זײ האבן א חשד אז די ״ײדישקע״ מוז זיך דא אויסבאהאלטן. איך בין געווען אין אײנע שרעק. ראמאנאװ־ סקי האט מיר אויך דערצײלט, אז די דײטשן פון פאסט זײ־ נען געגאנגען נעמען די ײדישע זאכ ן נאכן ליקװידירן די געטא, האט זײ דיס . ד . געכאפט מיט די ײדישע זאכן און מען האט זײ דעם זעלבן טאג אפגעשיקט אויפן פראנט. ...

... די דײטשע מאכט האט ארויסגעגעבן א באפעל דעם מיר זאלן טראגן אויפן ארבל א ״מגן־דוד״ און אויפן הארצן און פלײצע אנגענײט א געל לאטע. דאם איז געװען אונדזער אורטײל פון די פארשאלטענע דײטשן אז קײנער איז ניט פאראנטװארטלעך פאר דעם טויט פון א ײד. טויטן א ײד איז געװען א שפאס פאר זײ. אזוי האבן זײ אונדז געפײניקט און אנגעטאן געברענטע צרות ביז מ׳האט אונדז רעגיסטרירט און פארשפארט אין א פינצטערער געטא ארומגעצוימט מיט שטעכיקע דראט, א, ןעם איז געװען פינצטער און ביטער •