Drohitchin

... בן אבער דאס דאזיקע בכװנה איבערגעלאזט, מחמת, מיר האבן םפעציעל געװאלט פאראײביקן די פארשײדענע װערםיעם, װעלכע װערן איבערגעגעבן אין די חורבן־שילדערונגען פון די עטליכע יחידים, װעלכע האבן אלײן איבערגעלעבט דעם גיהנום־מארד פון די דײטשן. מחמת יעדער אײנער פון זײ גיט עפעס צו, װאס דער צװײטער האט פארפעלט. יעדע כרױו, יעדע קרעכץ און געשרײ, װאס איז ארויפ־ געבראכט געװארן אויפן פאפיִר אין דעם הײסן מאמענט פון צער און צארן׳ האלטן מיר, איז היסטאריע! עס שפיגלט אפ די איבערלעבונגען פון דעם געגעבענעם מאמענט! עס איז א פאקט, איצט װאלט קײנער פון זײ נישט געקענט ארויםברענגעׇן זײערע איבערלעבונגען אין אזא שטארקער פארעם, װי מיר האבן עס אין בוך... און דערפאר האבן מיר יעדעס פארשריבענע שטיקל פאפיִר און דאקומענט, װאס האט נאר עפעס א שײכות צו דראהיטשין, פאראײביקט אין דעם דאזיקן כוך.

ט ש י ן (דראהיטשין ) אי ז אונד ז מרמ ז אוי ף דע ם שטא ם פו ן נאמע ן װא ס דערמאנ ט א ן דע ם ...

... עס האט ניט גענוסן לאנג אהן נאפאלעאן באנאפארט האט אנגעהײבן זײנע מלחמות אויף רוסלאנד (1812), און די מלחמה ד,אט אויך ניט אויסגעמיטן דראהיטשין. אבער צוליב די פינסקער בלאטעס, האט נאפאלעאן זיך געמוזט אומקערן צוריק. ...

... דער ״פנקס־דראהיטשין״, אין װעלכן עס זײנען געװען פארצײכנט היסטארישע פאסירונגען און מנהגים פון 150 יאר ײדיש־לעבן אין דראהיטשין, איז אין די מהומה־ און חורבן־טעג אװעקגעקומען און איז מער נישט בנמצא. ...

... די לעצטע יארן, פאר דער ערשטער װעלט־מלחמה, האט דראהיטשין שוין אויך געהאט א מאדערנע שװאלניע, וואס האט פראדוצירט מצה מיט א מאשין. אבער דער גרעסטער טײל ײדן האבן געקויפט די האנט־מצות. נאך דער מלחמה זײנען די שװאלניעס כמעט געװען װי פארשזװנדן און אלע האבן גענוצט מאשינ^־ווע מצות. ...

... עס איז אויך געװארן א גרויסער מאנגל אין באהײצונג־ מאטעריאלן, מחמת די פוילישע מאכט האט פארבאטן צו האקן די װעלדער און דעם פארקויף פון ברען־האלץ. בלית־ ברירה״ האט מען געמוזט, צום ערשטן מאל אין דער דראהי־ טשינער געשיכטע, באהײצן די אוױונס און די הרובע ס מיט קוילן, װאם אײניקע דראהיטשינער םוחרים האבן געבראכט אין שטאט פון די פוילישע קוילן־גרובן. מיט דעם פאר־ װערן צו באנוצן ברען־האלץ האט די פוילישע מאכט, נאטיר־ ...

נאך דער ערשטער װעלט־מלחמה איז, מיט דער הילף פון די דראהיטשינער לאנדסלײט אין אמעריקע, אויפגעבויט גע־ װארן אין דראהיטשין א בנין פאר א העברײאישער פאלקס־ שולע א.נ. ״מוריה״, װעלכע האט ארײנגענומען כמעט אלע ײדישע קינדער פון שטאט. די לימודים־פראגראם איז געװען די זעלבע װי אין די רעגירונגס־שולן, מיט א צוגאב פון ײדישע און העברעאישע געגנשטאנדן, װי אויך א ביסל גמרא. ...

... ז׳ חשון, תרצ״ט—1 נאװעמבער, 1938, האב איך פאר־ לאזט מײן הײם־שטעטל אױף מײן רײזע קײן ענגלאנד. פאר מײן אפפארן האבן איך זיך הײס־געזעגנ ט מיט מײנע טײערע טאט ע און מאמע און שװעסטער, װי אויך מיט אל ע דראהיטשינער ײדן, װעלכע האבן מיט טרערן אין די אויגן מיר אגגעזאגט: ״יפארגעס נישט אן אונדז! געדענק אן אונדז!״... איך האב געװארפן מײן לעצטן בליק אױף דרא־ היטשין און איך בין אװעק מיט דעם געדאנק, אז בײ דער ...

... נױ^ארק נעכטן בין איך אין דראהיטשין געװען, כ׳האב װידער דעם װיאן, דעם גרינעם, געזען; דעם אלטן בית־מדרש, די חסידישע שול, דער מארק איז געװען מיט פויערים פול. די קוזניע בײם טײכל האט פונקען געשלאגן, דאס טײכל געפלאמסט מיט רוישיקן יאגן, און מאטעס מיט נאקעטע פיס אינעם װאסער האבן װײנענדע קינדער געצװאגן.

... זיץ איך אין נױ יארק און שמײכל צו זיך, די יארן זײ פליען אזוי גיך, אזוי גיך, דאך זע איך דראהיטשין פאר זיך אזוי קלאר, װי איך װאלט א קינד געװען דארט לעצטן יאר.

... געבויר ן בי ן איך אי ן בוטע ן לעב ן סלאנים, אבער ע ס אי ז געװע ן מײן מזל או ן גורל צו טרעט ן מײן זיװג אי ן דראהיטשין, און אזוי ארו ם בין איך געװארן פארבונדן מיט ן לעבן פו ן דראהיטשין, װו איך האב א גרויס ן טײל פו ן מײנע יאר ן פאר ־ ...

נאכדעם, װי דער דײטש האט אײנגענומען בריםק, אן אײן שאם, האט מען גלײך געקענט מערקן, אז ארום דראהי־ טשין װעט פארקומען א קאמף. די רוםן האבן באשלאםן צו שטעלן דעם דײטש א װידערשטאנד, כדי צו געבן צײט דער רוםישער ארמעע אפצוטרעטן. אל ע פויערים פון און ארום דראהיטשין, אנגעשראק פארן דײטש, האבן איבערגעלאזן זײערע הײזער און פולע שײערן מיט תבואה און זײנען אנט־ לאפן קײן רוםלאנד. די ײדן, אבער, זײענדיק גוט אנגעלערנט פון די צארישע רדיפות און פאגראמען, — בפרט נאך, אז דער דײטש האט דעמאלט געגאלטן אלס דער באשיצער פון פרײהײט, — האבן באשלאםן צו זיצן אויף די ערטער. עס איז דאן געװען 3 װאכן צו ראש השנה, און װי געזאג ט איז דאמאלט געװען א גרויסע טריקעניש, אזוי, אז דער װיאן, װעלכער פלעגט שטענדיק זײן פײכט מיט לושקעם װאסער און בלאטע, איז דעם זומער געװען טרוקן װי א שטײן. האט מען באשלאםז מען װעט מאכן אקאפעם, גריבער, אויף דעם װיאן און מען װעט זיך אויסבאהאלטן אין די אקאפע ס ביז די שיסעריי װעט אריבערגײן,

... בעט ן בײ ם קאמענדאנט . פארשטײ ט זיך , א ז דע ר קאמיטע ט הא ט דע ם קאמענדאנ ט באדאנק ט מי ט מתנו ת או ן פרעזענטער . ב ײ יעדע ר געלעגנהײט , װא ם דע ר קאמיטע ט הא ט געגעב ן דע ם קאמענדאנ ט א דאנק־פרעזענט , פלעג ט ע ר זי ך פאטאגרא ־ פיר ן צוזאמע ן מיט ן ײדיש ן קאמיטע ט או ן אפשיק ן ד י פאטא ־ גראפי ע קײ ן בערלין , צ ו װײז ן דארט , װ י ״באליבט ״ ד י דײטש ע אקופאציע־מאכ ט אי ז ב ײ ד י ײדן.. . מיר , דע ר ײדישע ר קאמיטעט , זײנע ן אנגעגאנגע ן מי ט אונזע ר ארבע ט בי ז ד י דײטש ן ■האב ן פארלאז ן דראהיטשין . ...

... אין דער זעלבער װאך האבן ארײנגעמארשירט קײן דראהיטשין די פאליאקן. עס האט זיך גלײך אנגעהויבן פילן, אז עס זײנען געקומען די אמת׳ע ״בעלי־בתים״... די פאליאקן ...

... ד . ד י רום ן פארלאז ן דראהיטשי ן ...

אל עמאלדאטן האבן געזאגט, אז דארט 1 ווו מען טרעפט אפ, מוז אלעס פארניכטן 1 װערן, דערום האבן מיר זיך מיאש געװען 1 פון אלעם. מיר האבן נאר געטראכט װעגן 1 לעבן און װאם מעגלעך איז צו ראטעװען פון 1 די מטלטלים. די װעגענער זײנען שוין גע־ שטאנען גרײט, און װי נאר מען װעט אנצינדן די שטאט, װעט מען זיך פארקלײבן הינטערן שטאט צו אונדזערע אקאפעם, װאם מיר האבן צוגעגרײט פון פריער. דער רוםישער שטאב האט זיך געפונען אין דראהיטשין. די קאזנאטשײםטװא פון אויעזד, האט זיך אויך געפונען אין דראהיטשין. די קריםטלעכעק באפעלקערונג איז עװאקואירט געװארן נאך רוםלאנד. די םקאטע (בהמות, פערד, חזרים), האט ׳מען בײ זיי צוגענומען פריער, און פון .קאזנאטשײסטװא .האבן זיי באקומען געלט. ...

ד י קלאנגען, װא ס האב ן זי ך געטראגן, א ז ד י פאליאק ן װעל ן זי ך באגעגענע ן מי ט ד י באלשעװיקע ס האב ן זי ך בא ־ שטעטיקט. ד י פאליאק ן זײנע ן שוי ן געשטאנע ן אי ן קאברין, או ן ד י באלשעװיקע ם — אי ן פינסק. אי ן א געװים ן טא ג הא ט זי ך אי ן דראהיטשי ן באװיז ן א רײטער, א ״ראזװעדטשיק״, פו ן ד י באלשעװיקעם. ע ר הא ט אי ן מאר ק געהאלט ן פא ר ד י פאר ־ זאמלט ע א רעדע, אי ן װעלכע ר ע ר הא ט געמאלדן, א ז אי ן גיכ ן װעל ן ד א קומע ן ד י באלשעװיקע ם או ן ברײנגע ן פרײהײ ט או ן גלײכהײ ט פא ר אלעמען. אפגעזאג ט זײנ ע װערטע ר אי ז דע ר ״ראזװעדטשיק״ גלײ ך ...

... די אפטרעטנדיקע באלשעװיקעס האבן זיך :)!^געשטעלט אין דראהיטשין. אײן אפיציר, װאס איז געפאלן אין שלאכט, האבן זײ באערדיקט אין מיטן מארק מיט א מיליטערישן פאראד. די פאליאקן, װאס, זײנען נאכדעם ארײן אין שטאט, האבן דעם קבר אויםגעגלײכ ט מיט דער ערד, אזוי אז ע ם

... ד י פאליאק ן פארנעמע ן דראהיטשי ן ...

... אז די באלשעװיקעס שטויסן די פאליאקן צוריק. מען האט דאס געקענט באמערקן אין דער האלטונג פון די פאליאקן, װעלכע האבן געהאט פ;.רלארן זײער אראגאנץ און אנגעצויגענ גאוה. ניט לאנג װארטנדיק האבן זיך באװיזן אין שטעטל די אפטרעטנדיקע פוילישע מיליטער, װעלכע זײנען געלאפן צו װארשע. די צױוילע אדמיניסטראציע .האט שוין געהאט פארלאזן דראהיטשין און די קאנטראל האט איבערגענומען די פוילישע מיליטערישע מאכט, װעלכע האט געקענט טאן מיט יעדן אײנעם װאס זי װיל. די פאליאקן והאבן געשלעפט די יידן אויף צװאנג־ארבעט, זײ האבן גערויבט און צוגעטמען די פערד, בהמות, שטוב־הפצים, אלץ, װאם ם׳איז זײ געקומען צום האנט. מען האט אין דער גיך גענומען פארגראבן די װערטפולע זאכן אין דער ערד, .און די מענער זײנען אנטלאפן אין די װעלדער. אין די הײמען זײנען געװען פארבליבן בלויז די פרויען מיט די קליינע קינדער. ...

די לעצטע נאכט, איידער די פאליאקן האבן פארלאזן דרא־ היטשין, איז די סכנה גאר געווען גרויס. קיינער פון די מענער האט ניט גענעטיקט אין די היתער. פאר רויבן האט מען שוין ניט אזוי מורא געהאט, ווייל די פאליאקן האבן שוין געהאט אלץ אויסגערויבט. עס איז פשוט געווען א סכנת נפשות. איך האב, דעריבער, מיט א שווער הארץ, איבערגע־ לאזט מיין פרוי און קינדער און האב זיך אויסבאהאלטן ערגעץ אין א שטאל; ■ דאס גאנצע שטעטל האט אויסגעקוקט ווי א ״בית־עולם״, איינגעhילט אין פינצטערניש. אלע מאל ווערט פלוצלונג ליכטיק אין א הויז. עס הערן זיך געװאלדן; ״ראטעװעט!״. אבער, אומזיסט, קיינער קומט ניט צו הילף. יעדע וויילע טראגן זיך, אין דער שטילקייט פון דער נאכט, הארצרייסנדיקע פארצװײפלטע געשרײען, אבער די פוילישע רויבער באנדעס גייען אן מיט זייערע גװאלד־טאטן אונגע־ שטערט.

... זײנען די באלשעװיקעם ארײן קי ץ דראהיטשין. אל ע זײנען ארוים פון זײערע באהעלטענישן און האבן געקוקט אויף די באלשעװיקעם ווי אויף רעטער. אמת, מיר האבן געװוסט ׳ װאם עם דערװארט אונד ז אונטער דעם באלשזעװיםטישן רעזשים. קודם־כל איז איבערגעריסן געװארן די פארבינדונג צװישן אונדז און אונזערע קרובים אין אמעריקע. אבער די טויט־ שרעק, װאם מיר האבן איבערגעלעבט אונטער דער פוילישער טעראר־׳מאכט האט, נאטירלעך, ארויםגערופ ן א שטיקל פרײד װאם מען איז פון די פאליאקן לײז געװארן, ניט איבערקלע־ רענדיק, װאם װעט זײן נאכדעם.. . ...

... שלאפקײט און קראנקײט, זאגט מען ׳זענען די שטענדיקע באגלײטער פון מלחמות און קאטאםטראפעס. עטליכע װאכן נאך דעם ארײנמארש פון די דײטשן קײן דראהיטשין איז אין שטעטל אויסגעבראכן א שרעקלעכע עפידעמיע פון ...

... פערסאנאל פון איזאלאציע־פיטאל בעת דער טיפוס־עפידענזיע אין 1915 אין דראהיטשין. ערשטע שורה פון רעכט: אהרן לאסאװסקי (פעלדשעס. א דײטשער דאקטאר שמעו ן דער רופא־װײסמאן און נאך א דײטש. צװײטע שורה פון רעכטס צו לינקס: ט^ןדרעס לײב מילנער, דארע פון בריסק, סולקע װײסמאן־װ׳אסערמאן, רײזל בויס־שושאנאװ, פײגע רח ל װארשאװסקי־ קאטלער, מײטע טראשינסקי און גדליה קאפלאן. דריטער רײ פון רעכטס: ראזענבלאט (אײדישער געפאנגענער ביי די דײטשן), משה פערקאװיצקי א גוישער פלעניק און פיסח, בערל רימ. אײדעם. ...

... אין יאר 1937, װי באוװםט, ׳זײענען ׳פארגעקומען פאגראמען אין ״פשיטעק״ און אין דערבײאיקער געגנט 5 ון בריסק. מיר, פון אונדזער שטאט, דראהיטשין, האבן זיך שטארק געשראק ...

מי טװאנצי ק יאר צורי ק הא ט מי ר הרב ר׳ היר ש לײ ב לעװי, א געבוירענע ר פו ן דראהיטשין, איבערגעגעבן, א ז ר׳ דוד׳ל יפ ה הא ט איבערגעלאז ן א כתב־י ד אי ן קבלה׳ או ן ע ר געפינ ט זי ך ב ײ אײנע ם פו ן זײנ ע אײניקלעך, אדע ר אור־ אײניקלע ך אי ן אמעריקע. ע ם װאל ט געװע ן כדא י אויפצוזוכ ן דע ם דאזיק ן כתב־י ד או ן אפש ר אפדרוקן. זא ל בלײב ן א קולטורעל ע מצב ה נא ך אײנע ם פו ן ד י בארימט ע דראהיטשינע ר רבנים, װעג ן װעמע ן מי ר װײס ן זײע ר װײגיק. זאל ן ד י דרא־ היטשינע ר לאנדםלײ ט זי ך נעמע ן ענערגי ש צ ו דע ר ארבע ט או ן מ׳זא ל ניש ט זאג ן װ י ד י דראהיטשינע ר פלעג ן זאגן: /׳ע ר קריכ ט װ י הרב יפה׳ס, גולם״.. . ...

הרב מנחם רײכמאן האט גער,אט 7 קינדער; ראובן רײכמאן (בירזשעמעקלעראץמוד, לאין קיעװ): יעקב מרדכי ריטש־ מאן (טײאון קאװעהורט־פארקויפער אין הארטפארד, קאנ.): אברהם יוס ף ריטשמאן (אין שיקאגא); שמואל ריטשמאן (שיקאגא); צבי אליהו רײכמאן (אין בריסק): דבורה בערמאן (װײן־פאבריקאנט, בריסק) און חנה יהודית קאלענקאװיטש, — רביצין פון דראהיטשינער רב, הרב ר׳ אימיק יעקב קאלענקא־ װיטש, ז״ל, וועלכער האט פארנומען דעם כסא הרבנות אין דראהיטשין נאכן אפפארן פון הרב רײכמאן קיץ ארץ ישראל.

... נאך דער ערשטער װעלט־מלתמה האט הרב אײזיק יעקב איבערגעגעבן זיך מיט זיץ גאנצער ענערגיע צוריק אויפצובויען די צעשטערטע און צעברענטע דראהיטשין. מיט דער הילף פון די געלטער פון די לאנדסלײט אין אמעריקע׳ איז אויפגעבויט געווארן א גרויסע שול אויפן פלאץ פון אפגע־ ברענט ן ״אלטן בית מדרש״! א גרויסע תלמוד תורה; װי אויך — א באד און ארטיזאנסקע ברינימער.

... הר ב מרגלית ׳ װעלכע ר אי ז געװע ן באװום ט פא ר א גרוים ן למד ן א ן בע ל מידות ׳ אי ז געװע ן דע ר אײנציגע ר ױר ש פו ן זײ ן שװער׳ ם כס א הרבנו ת אי ן דראהיטשי ן או ן װע ן ע ם װאל ט געװע ן שני ם כתקונ ן װאל ט ע ר זיכע ר געװע ן דראהיטשינע ר רב . ...

... מײ ן זײד ע אי ז געװע ן דײ ן אי ן דראהיטשי ן איבע ר 60 יאר . קײ ן גענו ג פרנם ה פו ן !דיינו ת הא ט ע ר ניש ט געהאט , הא ט ע ר אוי ך געלערנ ט מי ט עלטער ע תלמידי ם גמרא . דערצ ו נא ך הא ט ד י רביצין , מײ ן באבע , אםתר , ע״ה , געהא ט א קרא ם אי ן ךאד־קראמע ן פו ן מאר ק או ן אזו י ארו ם הא ט מע ן אוים ־ געשלאג ן חױנה .

... מײן זײדע, ר׳ יאםעל, איז געװען פון די ערשטע תלמידים פון דער דאן נארװאם געגרינדעטער מירער ישיבה, און איז געװען באקאנ ט אלם דער ״כאמםקער עלוי״. װען ער איז עלטער געװארן, איז מײן זײדע אנגעקומען פאר א ן אײדעם צו ר׳ ױדל דוד קאםאװםקי פון דראהיטשין, נאך װעמען איך בין טאקע א נאמען, און װעלכער איז אויך געװען דײן אין דראהיטשין און פון די ראשי המדברים פון שטאט.

דער זײדע, װעלכע איז בעת זײן פטירה אלט געװען בערך 90 יאר, און ■מער װי 60 יאר געװען דיין אין דראהיטשין, איז געװען ביי אלעמען געאכטעט און געשעצט, װעמענס נאמען עס ווערט דערמאגט מיט יראת הכבוד. נאך היינט געפינט מען זײן בילד הענגע אין פיל יידישע הײזער פון דראהיטשי־ נער אין אמעריקע, ער איז געװען אײנער פון די פײנסטע טיפן, װאם די אמאליקע פאלעמיע האט ארויםגעגעבן. מײן זײדע איז א חוץ א גרויסער למד אויך געװען א נוח לבריות, א הדרת־פנים, מיט א שטענדיקן שמייכל אויף זײן פנים. ער האט קײנמאל זיך נישט געביטערט און האט שטענדיק מלמד זכות געװען אויף דעם כלל ישראל. ער איז געװען אונזער שטאלץ. איך געדײנק, װי יעדן ערב יום־כיפור פלעגט אונזער גאנצע משפחה, פון קלײן ביז גרויס, גיין צום זײדן נאך א ברכה און דער זײדע פלעגט ארויפלײגן זײנע הענט אויף יעדן אײנעמס קאפּ און מיט טרערן אין די אויגן פלעגט ער אונז בענטשן... ...

מײן זײדע, ר׳ יאסעל׳ איז נפט ר געװארן אין םאמ ע ברע ן פון דער ערשטער װעלט־מלחמה, אונטער א האגל פון קוילן, װאס האט זיך געשאט איבערן שטעטל. דאם איז געװען אין יאר תרע״ה׳ ערב ראש השנה. מײן זײדע איז צוזאמען מיט אלע ײדן געליגן באהאלטן אין א ן אקא פ אויפן װיאן. די לעצטע נאכט פון דער שלאכט איז ער ארוים פון אקא פ און איז ארײן אין א דערבײאיקער הויז(פון סאני דעם קאטלאר) און דארט האט ער אויסגעהויכט זײן הײליקע נשמה. מײן פאטער ר׳ אליהו׳ ז״ל, װעלכער איז דאן אויך געװען אין דראהיטשין׳ האט׳ צוזאמען מיט מײן פעטער׳ יצחק אפרימ׳ם׳ געבראכט דעם זײדן צו קבורה אויפן אלטן בית־עולם, לעבן דעם אוהל פון די אסעװיצעד הרוגים. שפעטער׳ װען איך מיט מײן פרוי און קינד האבן זיך אומגעקערט פון מאטעלע׳ װו מיר האבן אייבערגעװארט דאס ארײנקומען פון די דײטשן׳ האב איך׳ מיט דער הילף פון זײדל שטײנבערג (נפתלי דעם לערערס זון) אויפגעבויט אן אוהל אויפן קבר פון מײן זײדן. ...

מי ט א צײ ט שפעטע ר אי ז דע ר אײדע ם פו ן נפטר , הרב ר ׳ נ ח קאה ן געװאר ן זײ ן ממל א מקו ם או ן הא ט פארנומע ן דע ם כס א הרבנו ת פו ן ״פויליש ן צד ״ אי ן דראהיטשי ן בי ז דע ם יא ר 1929 , װע ן ע ר אי ז מי ט זײ ן פאמילי ע אװעקגעפאר ן קי ץ אמעריקע . ...

אין 1924 איז ר׳ מרדכי מיט זײן גאנצער פאמיליע גע־ קומען קיין אמעריקע. אויף דער עצה פון זײן אמאליקן ױגנט־ פרײנט פון זשאלודקער ישיבד״ר הג׳ ר׳ ישראל ראזענ־ בערג (פרעזידענט פון אגודת הרבנים פון אמעריקע), האט זיך ר׳ מרדכי ווידער גענומען צו מסחר. מיט דער אקטױוע פינאנציעלער הילף פון די דראהיטשיגע לאנדסלײט אין נױ־ יארק האט ער געעפנט א שפײז־געשעפט (״גראסערי־םטאר״) און עס האט אים, ב״ה, אפגעגליקט. איז ער דאן ארײן אין הורט־מסחר פון אויל, און אויך אויף דעם געביט האט ער מצליה געװען. ...

... הרב מנחם מענדל פעער־פערקאװיצקי , אי ז א געבוירענער פו ן דראהיטשין . זײנע עלטערן , ר׳ יחיאל או ן םלאװע , האב ן אי ם געגע׳ב ן א ן עכט־ײדישע דערציאונג . נא ך אל ס קינ ד לערנ ט ער בײ ד י מלמדים חײ ם מיכאלםקי , שמעון נאהוערי׳ער א.א . שפעטער לערנ ט ע ר ג׳מר א ב ײ ר׳ משה װעלװעל שקאלניק , ר׳ אליהו מאכליס און בײ ר׳ מרדכי מינקאװיטשן , אי ן דע ר ישיבה אי ן דראהיטשין . אויםשטײגנדי ק אי ן ל׳ערנע ן פאר ט ע ר אװעק אין דע ר סלאבאדקע ר ישיבה , װ ו ע ר הא ט אי ן מש ך פו ן יארן , ביז דע ם אויסברו ך פו ן דע ר ערשטע ר װעלט־׳מלחמה , געלערנ ט מי ט גרוי ס התמדה . ...

... הרב ר׳ צבי אריה לעװי איז געבוירן ראש־חדש חשון שנת תרל״ז, אין דראהיטשין, גראדנע ר גובערניע. זײַן לומדישער פאטער, ר׳ שמואל לעװי, האט דעם יונגן צבי אריה געגעבן אן עכט ארטאדאקסישע דערציאונג. ער האט געלערנט בײַ ...

... ר׳ מ?5נדל קאמינעצקי, געבוירן ב׳ אלול, תקצ״ח, 1838, אין דראהיטשין, האט געהאט עלוי׳שע סשרונות. ער האט קײנמאל נישט געלערנט אין קײן ישיבה און האט אויסגע־ שטיגן גרויס אין לערנען. ביז 11 יאר האט ער געלערנט ביי ...

ד׳ דוד שלמה, קאברינער רבי, פלעגט אלע יאר נאך םוכות ארויםפארן איבער די שטעטלאך, װאו ער האט געהאט זײנע חסידים, קײן דראהיטשין פלעגט ער קומען אויפ שבת פרשת חײ־שרה. ...

חײם האכמאן איז געבוירן געװארן אין 1851 אין שטעטל דראהיטשין (קרית קאברין). זײן פאטער יהודה און מוטער האבן אים געגעבן א ן עכט ײדישע דערציאונג. װען האכמאן איז אביםל עלטער געװארן, איז ער אװעקגעפאח לערנען אין די ליטװישע ישיבות, ווו ער האט געלערנט דעם תלמוד און זיינע נושאי כלים. דער ױנגער האכמאן האט זיך אבער ניט צופרידנגעשטעלט מיט די ײדישע לימודים, אים האט גע־ צויגן צו װעלטלעכע ידיעות. עם נעמט ניט קײן לאנגע צייט און האכמאן יהאט אין 1871 געענדיקט די כערםאנער גימנאזיע. האכ.מאן באנוגנט זיך ניט מיט די ידיעות װאם ער האט ארוים־ געטראגן פון גי.מנאזיע, ער װיל זיך פארפאלקאמען אין הע־ כערע מאטעמאטישע װיסנשאפטן. ער טרעט ארײן אין מא־ טעמאטישן פאקולטעט פון דער אדעסער אונױוערסיטעט (״גא־ װאראםײסקי אונױוערסיטעט״), און אין 1876 ענדיקט ער דעם אונױוערםיטעט מיט א גאלדענעם מעדאל פאר א װיסנשאפט־ לכער ארבעט איבער הויכ מאטעמאטיק. האכמאן זעצט פאר אין זעלבן אונױוערסיטעט זיינע מאטעמאטישע שטודיעס ווו ער צײגט ארויס גרויסע פײאיקײטן און אנאליטישן שכל. אין 1881 װערט ער געשיקט קײן אויסלאנד זיך םא ...

אליהו זילבערגלײט, באקאנט אלם ״ר׳ אליה מאכלעם״, איז געבוירן אין דראהיטשין. ר׳ אליהו׳ם פאטער, ר׳ בגימין חײם זילבערגלײט, א באװומטער תבואה־םוחר, װאם האט ב ל ימױ געלעבט אין ניקאלאיעװ (רוםלאנד), איז געװע ן א למד ן און א משכיל צוגלײך. זי ץ ביבליאטעק, די גרעסטע אין שטאט ׳ איז געװע ן א שם־דבר אין גאנצן געגנט און א טאי ן דער דאזיקער הויז פון;תורה און חכמה האט דער יונגער אליה באקומען זײן חינוך. פאר א צײט האט ער אויך געלערנט בײ הרב ר׳ מנחם רײכמאן, ז״ל, דראהיטשינער רב. ...

... ר׳ אליה׳ם פאטער, ר׳ בנימין חײם, האט אמאל אפגעדרוקט וא שווער ירושלמי אין ״המליץ״ און געבעטן לומדים צו פארענטפערן דעם ירושלמי. איז ר׳ אליה געװען דער װאם האט פארענטפערט דעם ירושלמי. האט דער ״המליץ״ אראפגעשיקט א םפעציעלן שליח קײן דראהיטשין צו באקענען זיך מיט דעם רעטזעלהאפט׳ן למדן. דער ״חמליץ״־שליח האט אויך פארלאנגט פון ר׳ אליה׳ן א פאטאגראפיע, אבער ר׳ אליה האט זיך קײנימאל נישט פאטאגראפירט.

... מיט א צײט שפעטער איז נפתלי׳ן דאך געלונגען איבער־ צוגעװינען אויף זײן זײט א צאל עלטערן פון שטעטל און ער האט געעפנט א קלאס פאר ײנגלאך. פון דעם דאזיקן קלאס האט זיך אויסגעפיק ט דער ערשטער חדר־מתוקן אין דרא־ היטשין. ...

... זאװ ל אװערבוך ׳ עלטםטע ר זו ן פו ן מעש ל או ן חו ה אװער ־ בו ך אי ז געבויר ן אי ן דראהיטשין ׳ הא ט געלערנ ט אי ן ישיב ה או ן שפעטע ר געגאנגע ן אי ן אונױוערזיטעט . ...

... משה סאפאזשניק, זון פון טאדרעם, איז געבוירן 1897 אין דראהיטשין. נאך פאר דער ערשטער װעלט־מלחמה האט ער געענדיקט די רוסישע גימנאזיע אין װארשע און אנגעקומען אין אונױוערזיטעט .אויף דעם מעדיצינישן פאקולטעט. אין ...

... מנחם אװערבוך, ײנגםטער זון פון מעשל און חוה אװערבוך, איז געבוירן 1896 אין דדאהיטשין. ער האט געלערנט אין חדר, שפּעטער געענדיקט א רוםישע גימנאזיע אין װארשע און געװען אין 1914 א סטודענט פון דער קאנםערװאטאריע אין פאלטאװע. ...

... טודרוס ליב מילנער, געבוירן אין דראהיטשין, איז דער עלטסטער זון פון ימשה מענדל און גאלדע הינדע מילנער. פון זײן פאטערם צד שטאמט ער אפ׳ פון דער משפחה פון בארימטן מקובל און גאון ר׳ דוד ליפה, זצ״ל. ...

... פא ר א צײ ט פראקטיציר ט ע ר אי ן זײ ן פראפעםי ע אל ם לע ־ רע ר פו ן זי ק אײגענע ם קלא ס אי ן דראהיטשין . לערער ײ בא ־ פרידיק ט אי ם אבע ר ניש ט או ן ע ר גײ ט צורי ק צ ו זײנ ע ביכע ר או ן שטודױם . דא ם מא ל שטודיר ט ע ר פארמאציע ׳ ע ר לערנ ט זי ך צ ו זײ ן א פארמאצעװט . זײנ ע גוט ע כשרונו ת או ן שטארק ע התמד ה ברעכ ן אדור ך אל ע מכשולי ם או ן דערגרײכ ט זײ ן ציל . אי ן קורצ ן נאכדע ם ארבע ט ע ר שוי ן אל ם פארמא ־ צים ט אי ן א ן אפטײ ק אי ן קאברין .

... גדלי הקאפלאן איז געבוירן אין 1895 אין דראהיטשין צו זײנע עלטערן אהרן דוד און באבע. זײן ■הינוך האט זיך באקו־ מען אין חדר׳בײ ר׳ אליה מאכלעם, מאיר דעם לינער־קאפלאן און בײ ר׳ מרדכי מינקאװיטש׳ן. א שטיקל צײט האט ער אויס געלערנט אין מאלטשער ישיבד״ ביז ער פאלט ארונטער אונטער דער השכלה־השפעה, הויבט אן לײענען ביכער און נעמט זיך צו זעלבסט־בילדונג. ...

... ד״ ר מרדכ י װײםמא ן אי ז געבויר ן דע ם 11 ט ן מערץ , 1887 , אי ן דראהיטשי ן צ ו זײ ן פאטע ר ר ׳ שמעו ן דע ם רופ א או ן מו ־ טע ר לאצע . ע ר הא ט געלערנ ט אי ן חד ר או ן ב ײ ד י מלמדי ם : ר ׳ שמוא ל ארטעזים , נפתל י שטײנבערג , מש ה װעלװ ל שקאל ־ ני ק או ן ב ײ זײ ן זײד ן ר ׳ מענד ל מש ה אי׳םר׳ ם קאמינעצקי . הא ט אוי ך שטודיר ט אלגעמיינ ע לימודים , באזונדער ס ד י רוםי ־ ש ע שפראך . ...

... אבער ס׳איז שוין א היבש ביסל יארן, אז ר׳ שמעון איז נישטא. ער איז געשטארבן אין נאוועמבער 1927. גאנצע 62 יאר האט ער געדינט דראהיטשין אלם רופא. תגצב״ה. ...

ארום 1890, װען ס׳איז געשטארבן דער אלטער סטארעמסטע אײזענשטײן, האט קהל אויסגעקליבן משה׳ן אלם סטארעמסטע פון דראהיטשין. דעם דאזיקן אמט:־אט ער פארנומען ביז 1901. נאך ר׳ משה׳ן, איז יגעװארן סטאחעסטע שמואל יודל פיאסעצקי. ...

... ליגי ע צװישן פינסק און בריסק (//װארשאװסקי־טערעספאל־ סקי זשעליעזגאי א דאראגא״). שרה ריװעג׳יט איר פאמיליע האבן פון פעסקאן זיך געצויגן פון אײן דארף אין צװײטן לויט דעם מארשרוט פון דער באן־ליניע ביז זײ זײנען אנ־ געקוימען קײן דראהיטשין, ווו זײ זײנען שוין פארבליבן װוי־ נען אויף שטענדיק. אזוי ארום איז משה פאריצקער געװארן א דראהיטשינער תושב. ...

װען דער ׳גראדנער גובערנאטאר, םטאליפין, איז אמאל דורכגעפארן דראהיטשין, האט דער אלטער רב, ר׳ מנחם רײכמאן, ז״ל, מיט שמזאל יודלען און אנדערע אים מקבל פנים געווען מיט ברויט און זאלץ. שמואל ױדל האט דאן אויסגענוצט די געלעגנהײט און געבעטן דעם גובערנאטאר ער זאל באפעל אויסצוברוקירן די גאסן פון שטעטל. דער גובערנאטאר האט אנגענומען שמואל ױדלס בקשה און דרא־ היטשין איז אין קורצן געזוארן אויסגעברוקירט. ...

ד י שרעקלעכ ע מחל ה הא ט זי ך ארײנגעבאפ ט אי ן דע ר צװייטע ר פו ס או ן פארשפרײ ט איבער ן גאנצ ן קערפער . דו ד אי ז נא ך חדשי ם פו ן שרעקלעכ ע יסורי ם אויסגעגאנגע ן אוי ף זײ ן בע ט אי ן דראהיטשי ן כ״ ח ניסן ׳ 1940 . ...

... גדליה׳ס פרוי, באבע, וועלכע איז געגאנגען אין דעם דרך פון איר מאן און װעמענס הויז איז געװען אפן פאר יעדן אורח און ארימאן, איז געשטארבן 28טן יולי, 1935, אין דרא־ היטשין. ...

... הויף. די פעלדמאנען זײנען דאן צוריק ארײנגעפארן קײן דראהיטשין, ...

ברוך אברהם װאלינסקי, אדער ״ברוך הארלעװיטשער״, װי מען האט אים גערופן, איז געבוירן געװארן אין אנטאפאליע אין יאר 1804 און האט זוכה געװען אנצוציען א טיפן עלטער פון 113 יאר אין כבוד און אין נחת פון 5 דורות קינדער, אין די יונגערע יארן האט ר׳ ברוד װאלינסקי געהאלטן א שײנקל אין אנטאפאליע. אבער די פרנסה האט נישט געקלעקט צו באשפייזן זײן גרויסע פאמיליע. איז ער ארויסגעפארן אין דארף הארלעװיטש (בײ דראהיטשין), װו ער האט אנגעפירט זיץ האנדל מיט די פויערים און האט געהאט שײן פרנסה. ...

... אין 1917 האט םאראטשיק געהײראט מיט שפרה׳ן, די טאכטער פון חײקל און חוה מיל־ נער פון דראהיטשין, װו ער איז געװארן א תושב און זיך פארנומען מיט הורט־האנדל. ...

באדין שעװינסקי, אור־אײניקל פו ן הרב ר׳ אברהם חײם קאצענעלענבויגען, איז געבוירן צו אירע עלטערן ציפע און יעקב לײזער שעדראװיצקי אין דראהיטשין. [די שעדראװיצ־ קי׳ם האבן געהאט 8 קינדער: פײגע, אהרן־יצחק, אברהם־ ...

... הויזמאַן פאמיליע, ע״׳ ה — אויבן פון רעכטס: משה־בער און פײגל הויזמאַן און קינדער; שמואל גרינבערג (אײ־ דעם), הנ ה (שמואלס פרוי) און רײזל (אונטן רעכטם), אומגעקומען אין דראהיטשין אין 1942; שמואל, פעטי־ אפיציר פון קאנאדער ים־פלאט, געפאלן כ״א אב, 1945; און ישראל, געשטארבן י״ב אדר, 1946, אין ארגענטינע • שמואל איז געווען א רעליגיעזער ױנגערמאן. פארן אװעקגײן אין דער מלדנמה האט ער געלאזן א צװאה׳ טאמע ר װעט מיט אים עפעס געשען, זןהי מען זײן פארמעגן צעטײלן אויף צדקה. ...

... שװעסטע ר או ן ברודע ר מײט ע או ן יצח ק אומגעקומע ן מי ט זײער ע פאמיליע ם דור ך ד י דײטש ע רוצחי ם אי ן 1942 אי ן דראהיטשי ן דו ד לאקאװיט ץ ברוקלי ן טיל ע שווארצבער ג ...

... חײנמ?־־■ײב, עלטסטער זון פון ישראל ברוך און פרײדל איחענשטיין, איז געבארן יאנואר 1910 אין דראהיטשין. צו ...

געבוירן 1864 בערך אין דראהיטשין. פון זיץ פאטערס צד האט ...

... אז ר׳ דוד װארשאװסקי לקח על עצמו לגמר את בנין הת״ת. אנכי רק שלמתי את הכסף לפי שטרות ױשלח אלי (מהכסף של ה׳ ר׳ אלי׳ איתנשטײן שנמצאו תיחת ידי). עכשיו יש לנו בנין, אולם חסרים לנו מורים לגמרא ומה לעשותן• בין כך קבלתי מר׳ אליעזר אדלער שהי׳ מלמד בדראהיטשין ועכשױ וע א גמצא באמריקא — סך עשרים דלרים בשביל תת״ת. שכרתי את ר׳ משה אהרן מכאמסק בעד מאה וחמשה דאלאר לזמן. מהקערות של עױ״כ קבצתי 35 ד. ומצב הת״ת הוטב. עשיתי עוד הספקה בעד שני מלמדים מהכסף של יהודה מילנער ששלח לי על זה.

... דער גרויסער פאראד איבער די גאסן פון דראהיטשין פון יונג און אלט לכבוד דעם אקט פון סאן־רעמא לעבט נאך געװיס אין זכרון פון אלע לעבן־געבליבענע דראהיטשינער. די רבנים האבן מארשירט פאראויס מיט די ספר־תורה׳ס אין די הענט, חבר יודל זילבערשטײן האט ריטערלעך געריטן אויף א שײ־ נעם װײסן פערד און די חברים פון ציוניסטישן קאמיטעט זײנען געװען באצירט מיט װײם־בלויע ארם־בענדעד און מיט אנדערע סימבאלישע באפוצונגען. די גרויסע מאמע האט זיך מאיעסטעטיש און אין גוטער ארדענונג באװעגט ביז זי איז צוגעקומען צו דער קאנצעלאריע פון פוילישן קאמיסאר (איך קען זיך ניט דערמאנען זײן נאמען)׳ װעלכער איז אג ב געװען זייער א ליבעראלער מענטש און פריינטלעך צו ייִדן. ...

... דראהיטשין ...

... איך װײם גיט װאס פריער צו שרײבן. עם איז פיגצטער און ביטער אין אלע װינקעלאך. קײן ײד זעט מען ניט. דער דײטש, גנב, יהאט אויסגעמארדעט מיט אלע אכזרױתן. װי נאר ער איז ארײן קײן דראהיטשין, האט ער באלד פון דער ערשטער ריתתלה אפגעשוירן 9 מענטשן די בערד. • שכנא דעם שומש, ישראל דעם מילנער, און אנדערע עלטערע ײדן. אין דרײ טעג ארום איז ארויס. א גזרה אז יעדער ײד מוז טראגן א לאטע פון היגטן און א לאטע פון פארנט. דאס זײנען געװען צװײ געלױ גרױסע לאטעם.

... חורב ן דראהיטשי ן ...

... דראהיטשין ...

שרה קאפלאן־פיםעצקי, געבוירן אין רוזשינאי, געענדיקט א גימנאזיע אין סלאנים און אן אקושערן אינסטיטוט. געהייראט פאר שלמה פיםעצקי פון דראהיטשין, וואו זי האט פראקטיצירט אירע גאנצע יארן אלס אקושערין. שלמה איז געשטארבן אין 1915. שרה איז אומגעקומען אין 1942. זייער זון איזי האט זיך געראטעוועט, ...

װעג ן א געט א פא ר דע ר ײדישע ר באפעלקערונ ג הא ט מע ן אי ן דראהיטשי ן אנגעהײב ן צ ו רעד ן גלײ ך װ י ד י דײטש ן זײנע ן ארײ ן אי ן שטעטל , או ן כאט ש קײנע ר הא ט ני ט געהא ט קײ ן קלאר ן באגרי ף װ י גרוי ס ם׳װע ט זײ ן ד י געט א או ן װ י װע ט אויסזע ן דא ס לעב ן אי ן געטא , ד״אב ן דא ך אל ע זי ך גע ־ שראק ן פא ר דע ם או ן עפע ם װ י פארויםגעפיל ט א ז געט א אי ז דע ר אנהײ ב פו ן אומקום . ...

... װערן א מיטגליד פון נײעם ײדנראט און בלײבן אין שטאט , אין דעם הויז פון זײנע עלטערן , אדער גײן אויף ארבעט אין לאגער ראדאסטאװ . ער האט אויסגעװײלט דאס לעצטע . ...

אי ן א פרימארגן, ע ס הא ט געמוז ט זײ ן אי ן חשון, װע ן אי ך בי ן ארויםגעקומע ן פו ן מײ ן ״נאכטלעגער״ אי ן גארט ן או ן ארײ ן אי ן פאם ט צ ו מי ץ ארבעט, אי ז צוגעקומע ן צ ו מי ר ראמאנאװםק י או ן רוימ ט מי ר אײ ן א סוד, א ז הײנ ט בײנאכ ט װע ט מי ט אײ ד עפע ס פארקומען, מחמ ת ע ר הא ט געהער ט דורכ ן טעלעפאן, א ז ד י דײטש ן האב ן אפגערופ ן פו ן גאנצ ן געגנ ט ד י פאליצ ײ או ן אל ע ״פאלקם־דײטשן״ צ ו קומע ן קײ ן דראהיטשין. ד י דאזיק ע פאלקס־דײטש ן (האלב ע דײטש ן או ן האלב ע פאליאקן), זײנע ן נא ך געװע ן ערגע ר פו ן ד י דײטשן. ראמאנאװסק י װארנ ט מיר, אי ך זא ל אויפדערנאכ ט ניש ט גײ ן אי ן געטא...

... איך בין אן ״עד ראיה״ פון דעם הורבן פון דראהיטישין. ...

... פאר א קירצער צייט נאך דער צװײטער שחיטה, װען דראהיטשין איז שױן געװען ״יןדען־רײן״, — דערצײלן די געראטעװעטע שװעסטער קראװעץ, — האט זיך אונדזער גאנצע פאמיליע אויסבאהאלטן אויף דעם בוידעם פון דער הויז פון אונדזער שכן, משה ליעװאק. אבער זעענדיק, אז די לאגע װערט אונערטרעגלעך און די רוצהים קענען אליאדע טאג אנטדעקן אונדזער באהעלטעניש, האבן מיר באשלאסן צו אדורכרײסן דעם דײטשישן קארדאן און אגטלויפן אין װאלד.

... רעכטס איז די געװעזענע רוסישע פריסוטסטװא. אויפאיר פלאץ האבן די פאליאקן שפעטע אויסגעבויט די נײע סטאראםטװא, לינקס אין הינטער-גרונד זעט מען די מאגילקעם פון דער דראהיטשינער קריסטלעכער באפעילקערונג. — בילד גענומען 1917

... איך בין געקומען אין מיץ געבורט־שטעטל דראהיטשין,

מיט אַן צעבראכן און אנגעװײטאגטן הארץ האב איך אויף אײביק זיך געזעגנט מיטן ברודער־קבר, מיט א פאר־ װײן און פארשעמטן פנים האב איך פארלאט מײן שטעטל דראהיטשין און אין אויגוסט, 1945, זײנען מיר אנגעקומען קיץ לאדזש, פוילן, ווו די שארית הפליטה פון אלע שטעט און שטעטלעך, די פארבליבענע אײנציקע היטלער־קרבנות, האבן זיך צונויפגעזאמלט אויף אויסצעװאנדערן. עס האט זיך גע־ שאפן א ײדישע ארגאניזאציע /,איחוד׳׳. מיר האבן זיך אעע־ שלאסן אין דער ארגאניזאציע. מיט דעם פלעצאק אויף דער פלײצע און מיטן װאנדער־שטעקן אין האנט האב איך מיט מײנע קינדער, צוזאמען מיט א גרויסער גרופע היטלער־ קרבנות, זיך געלאזן װאנדערן דורך פוילן, טשעכאסלאװאקיע׳ אונגארן, עסטרײך און דײטשלאנד. ...

... די דײטשן, דערצײלט בנימין װאלף, האבן אין אלע עפנטלעכע פלעצער, אזוי אויך אין דראהיטשין, צעהאנגן פלאקאטן מיט העםלעך־דעפארמירטע ײדישע קאריקאטורן, װאם האבן גערופן די גוים צו מארדן ײדן! אײנעם אזא פלאקאטן האט בנימין אליק געזען. עס האט געװיזן א ײד מיט א פויליש־ײדישער היטעלע, און א רעװאלװער בײ דער זײט, דער ייד האט געהאט אײנגעשפאגט צװײ פויערים אין א פלוג, אקער, און געאקערט מיט זײ די ערד... אונטן איז געװען אונטערגעשריבן ־ ״יידישער קאמיםאר פון רוםלאנד...״ ...

... דראהיטשין ...

... דראהיטשין ...

... קדושים פון ישובים פון ארום דראהיטשין ...

... דראעהיטשין ...

:רתלסא מיטגליד פון ״שלום־עליכם־צװײג״ בײם א.נ.א. פארבאנד און זײענדיק באקאנט מיט דער פראגראם און אקטי־ װיטעט ן פון פארבאנד איז מיר אײנגעפאלן א געדאנק צו גרינדן א ספעציעלן פארבאנד צװײג פון דראהיטשינער לאנדסלײט, װעמענס אויפגאבע עס זאל זײן: ערשטגס, צו זארגן פאר די אינטערעסן און נויטן פון די ײדן אין דרא־ היטשין: צװײטנס, צו ארבעטן פאר די ײדיש־נאציאנאלע אינ־ טערעסן דא אין לאנח דריטנס, צו אנטקעגנקומען די פרא־ טערנאלע א־ן קולטור־נויטן פון די צװײג־מיטגלידער: און פערטנס, צו געבן אקטױוע הילף אין אלע פארמען דעם ארץ־ ישראל־אויפבוי. ...

... יעקב װ^זרש^ןװםקי, זון פון משה שמואל און פערל װארשאװםקי, געבוירן אין דראהיטשין. אין 1934 אויםגעװאנדערט קײן ארץ־ישראל און געדינט דארט אין דער גפירים פאלי־1 צײ. אין 1940 אנגעקומען קײן אמעריקע, שיקאגע. מערץ 1942, גע־וארן מאביליזירט אין אמעריקאנער ארמײ! בא־ טייליקט זיך אין פיל שלאכטן אויף די פראנטן פון צפון־ פראנקרײך, דײטשלאנד(רײנ־ לאנד) און עםטרײך. לעצטע װאך פון דער מלחמה געװארן שװער פארװאונדעט און אפ־ ...

... דער ערשטער דראהיטשינער ״הילפס־פארײן״ אין שיקאגא איז געשאפן געװארן אין אנהויב פון דער ערשטער װעלט־ מלחמה אונטערן נאמען ״רעליף־קאמיטעט״. טויזנטער דאלארן זײנען נאך דער מלחמה איבערגעשיקט געװארן קײן דרא־ היטשין אלס שטיצע פאר קהל און פאר יחידים נצרכים. אמעריקאנער דאלארן האבן געהאלפן צוריק אויפבױען די פארברענטע שטאט, די בתי־מדרשים, די תלמוד־תורד״, די באד און מקוד.; האבן געשפײזט הונגעריקע נפשותן געהאלפן געפאלענע בעלי־בתים צו אויפריכטן זײערע פרנסות וכדומה. ...

... דזשאן־װן מײער, זון פון אהרן און חנה דרא־ גיטשינסקי, איז געבוירן 1872 אין דראהיטשין. זײן פרוי שרה, טאכטער פון יעקב יאסקלוקא, געבוירן 9־טן דעצ., 1871, שטאמט פון בריסק. ...

... װי מ׳זעט אויס, איז ר׳ משה געבוירן געװארן אין דראו־וי־ טשין, װײל אויף אליע זײנע םפרים שרײבט ער זיך אונטן ״ר׳ משה מדראגיטשין״, און לויט מײן השערה איז ער גע־ בוירן געװארן ניט שפעטע ר פון יאר 1705. י ...

... װען טעטיק געזעלשאפטלעך. נאך אלס יינגל איז ער געװארן ארײנגעצויגן אין רעװאלוציאנערם שטראם, װאם האט זיך אין יענע יארן געטראגן איבער רוםלואנד. ער איז געװען פון די גרינדער און אנפירער פון ״בונד״ אין דראהיטשזין און גע־ קעמפט פאר די אינטערעםן פון ארבעטער קלאם. אין שיקאגא איז ער זינט 1920, א מיטגליד פון ״י. ל. פרץ־שאפירא־ צװײג״ (6) פון.נאציאנאלן ארבעטער פארבאגד, א טעטיקער

... ראװיצקי פון דראהי־ ...

אי ך טראכ ט איצ ט פו ן פויל ן אי ן היטלער ם מדינה , או ן ם׳האר ץ ווער ט צעברויז ט מי ט א בריענדע ר שנאה , פארװא ם האםטו , גאט , ז י פארשאלט ן אי ן לעבן ? מײנ ע ברידע ר א ן איכ ה א נײ ע געגעבן ? פלי ט דור ך פא ר מײ ן בלי ק מײ ן דראהיטשין , אי ז װער ן ד י אויג ן ב ײ מי ר פו ל מי ט ביטער ע טרערן , א ץ דראהיטשי ן אז ן אנדער ע פויליש ע שטעטלעך , דע ר קנו ט פײפ ט אוי ך פלײצע ם פו ן שװעמטע ר אז ן ברידער , או ן יעטװידע ר אכז ר זינג ט הארםט־װעםע ל ליז״ער . אי ך הע ר זײע ר תפילח , דע ר טוי ט זא ל שוי ן קומען , או ן ז ײ כאט ש באפרײע ן פו ן שאנ ד או ן פו ן קנעכטשאפט , או ן ז ײ כאט ש פארשיט ן אי ן קבר , אי ן שטומע ן — אי ז װ י קע ן אי ך איצטע ר דור ך טרער ן או ן גרויל ן פארגעם ן מײנ ע ברידע ר או ן שװעםטע ר אי ן פוילן ? ...

אינצװישן האט דער בירגעדמײםטער טשאפלינסקי דער־ קלערט אויף א מאסן־פארזאמלונג אין מארק, אז יידן זענען אוייםערן געזעץ, אז זיי מוזן אנקלעפן געלע מג ן'דוד׳ם אויף זײערע הײזער, און אננײען אזעלכע אויף זײערע בגדים, כדי מ׳זאל זיי דערקענען. די ײדן װעלכע האב ן געװוינט אין די דערפער ארום דראהיטשין, האט מען באפוילן זיך ארײנ־ קלײבן אין שטאט ארײן. ...

... צי עז זענען דראהיטשינער יידן בארויבט געווארן פון אזעלכע עלעמענטארע מענטשלעכע רעכטן ווי לערנען קינדער אין א שול׳ לייענען א צייטונג, הערן ראדיא־נײעס׳ באזוכן א בית־מרחץ׳ גיין אין גאס אויפן טראטואר׳ אריבערפארן פון איין ארט אין א צווייטן. שוין אויף דער צווייטער וואך איז בא 5 וילן געווארן, אז יידן זאלן טראגן א גרויסע געלאלאטע אויפן ברוסט און אויף דער פלײצע, כדי זיי זאלן קענטיק זײן פונדערװייטן. די מ^ ט האט אלץ געטאן כדי.צו װיתן די דראהיטשינער יידן, אז זיי האבן ניט אויף וואס צו האפן. טראץ דעם אלעמען האבן יידן דאך געהאפט, זײנען געגאנגען צו די וואלן װײלן א זעלבסטפארװאלטום װאם זאל דינען די אינטערעסן פון דער יידישער באפעלקערונג און זי ד גאר־גיט פארגעשטעלט אז דער געװײלטער ײדנראט װערט דורך די דײטשן פארװאנדלט אין א װערקצײג װאם װעט אויספירן זייערע אוגטערדריקונגס און פארניכטוגגס פלענער.

פםת תש״ב איז דורכגעפירט געװארן די גרינטלעכע איבערזידלונג פון דער ײדישער באפעלקערונג אין 2 געטאס: געטא א׳ פון ״װערטפולע ײדן״ (בעלי־מלאכות) און געטא ב׳ פון ״װערטלאזע ײדן״ (געזו. קרעמער, אנגעשטעלטע, בוכ־ האלטארן, לערער אדגל.). א יפאר װאכן פארן דורכפירן די איבערזידלונג איז אנגעגאנגען זייער אן אינטענםיווער האנדל מיט באשײניקונגען, אז מ׳איז אן ארבעטער. סיעלפוק, א קריםט פון סיימענאװיטש (א הי^רף גיט װײט פון דראהיטשין), דער פארזיצער 6 פון די ארבעטער װארשטאטן, אזוי גערופענע ארטעלן, די ײדנראטלע און אן ארבעטם־עקםפערטן פון קאב־ רין, ■האב ןפארן פרית פון גאלדענע זײגערלעך און אנדערע װערטפולע זאכן, אויסגעארבעט פאר טייל ײדן באשייניקונ־ גע ןא ז זײ זײנען שנײדער, שוםטער, םטאלער, אדגל. און דורכדעם זײ דערמעגלעכט צו בלײבן עװעגטועלעך אין געטא א׳. אן ארעמער שוסטער װי נאםקע, יהאט קײן ארבעטס־בא־ שײניקונג גיט באקומען און איז פארבליבן אין געטא ב׳. און אזוי זײנען פ״ל בעלי־מלאכות פון יארן־לאע, װעלכע זײנען איצט גישט ארײנגענומען געוהארן אין די ארטעלן, גע־ צװינגען געװארן צו פארבלײבן ׳עװענטועלי זיך אריבער־ קלײבן אין געטא ב׳ צו די װערטלאזע ײדן, צו די פאר׳ ■ משפט׳ע אויף אלערלײ צװאנגם־ארבעטן.