Kobrin

... אנגעקומען אין שטאט א סטאראםטא מיט א גרויסן שטאב נאטשאלניקעם. און אנשטאט װי אמאל׳ װען דראהיטשינער ײדן פלעגן דארפן פארן אין אויעזד, קײן קאברין, צו דער־ לײדיקן זײערע אמטלעכע ענינים, האבן אנגעהויבן אנקומען הונדערטער מענטשן פון גאנצן ארום קײן דראהיטשין אין סטאראסטװא צו דערלײדיקן זײערע אמטלעכע אינטערעסן. די באאמטע פון סטאראסטװא און זײערע אינטערעסאנטן פון אומגעגנט האבן געדארפט דירות, האטעלן, עסן און מלבושים, און דאס האט נאטירלעך געמײנט פרנסה פאר דעם שטעטל. ...

... די ײדן פון פארק. דער ״גאניעץ װארשאװסקי״ שרײבט: ׳די ײדן איז נאך אין פוילן צוגוט׳. די ״אבעצע״ שרײבט: ׳אין זומפ פון תלמוד, די ײדן זײנען שונאים פון פוילן; שונאים פון יעדן עטי ק און פארשריט׳. אין קאברין באגלײט מען צו זײער אײביקער ר וזעק ס קרבנות, געטויטעט צוליב װאס ז!״ ...

אויף דעם צװײטן זמן האב איך אלײן איבערגענומען די פירונג פון דער ישיבה, װעלכע איז מיט דער צײט שטארק אויסגעװאקםן, מיר האבן געהאט תלמידים פון כאמםק, יא־ נאװע, מאטעלע, אנטאפאליע, קאברין, װי אויך פון בריסק. מען האט דער ישיבה איבערגעטראגן אין גאם־בית־ה׳מדרש און איך פלעג פאר די קינדער אלײן זאגן דעם שיעור יעדן טאג. איך האב די תלמידים געװיזן דעם װעג װי צו לערנען אלײן. זײ האבן אלעטאג געדארפט צוגרײטן א לײענען, דאס הײסט, אלײן לערנען, און דאס האט געגעבן די קינדער חשק צום לערנען. דער משגיח איבער די תלמידים איז געװען דער אלטער ר׳ געצל, א חשוב׳ער ײד, װעלכער האט אויך ארויס־ געהאלפן די קינדער צו מאכן דעם לײענען. איך האב געזאגט שיעורים אין דער ישיבה אין משך פון דרײ יאר . ...

ד י קלאנגען, װא ס האב ן זי ך געטראגן, א ז ד י פאליאק ן װעל ן זי ך באגעגענע ן מי ט ד י באלשעװיקע ס האב ן זי ך בא ־ שטעטיקט. ד י פאליאק ן זײנע ן שוי ן געשטאנע ן אי ן קאברין, או ן ד י באלשעװיקע ם — אי ן פינסק. אי ן א געװים ן טא ג הא ט זי ך אי ן דראהיטשי ן באװיז ן א רײטער, א ״ראזװעדטשיק״, פו ן ד י באלשעװיקעם. ע ר הא ט אי ן מאר ק געהאלט ן פא ר ד י פאר ־ זאמלט ע א רעדע, אי ן װעלכע ר ע ר הא ט געמאלדן, א ז אי ן גיכ ן װעל ן ד א קומע ן ד י באלשעװיקע ם או ן ברײנגע ן פרײהײ ט או ן גלײכהײ ט פא ר אלעמען. אפגעזאג ט זײנ ע װערטע ר אי ז דע ר ״ראזװעדטשיק״ גלײ ך ...

... די רוצחים, אחוץ אײנעם, גארטשיק, וועלכער איז אנטלאפ ן געװארן, זײנען, נאטירלעך, געשטעלט געװארן צום ״אקרוזשנאי סוד״ (קרית־געריכט) אין קאברי ן און האב ן בא־ קומען זײער פסק. ...

... הערי מארקוס (א זון פון משה פאריצקער װאלעװעלםקי פון דראהיטשין), אן אמעריקאנער כידגער, װעלכער איז גע־ פארן אויף א לוסט־ריתע קײן רוסלאנד און איז פארחאלטן געװארן צוליב דער מלחמה, האט זיך ערשט צוריקגעקער ט פון אײראפע מיט דער שיף ״ניו אמסטערדאם״, פון ראטער־ דאם. מר. מארקום, װעלכער האט באזוכט מערערע שטעט און שטעטלעך פון ליטע און פוילן, דארונטער בריסק, קאברין, אנטאפאליע, דראהיטשין און װארשא, האט פאר א פארטרע־ טער פון ״טאגעבלאט״ געשילדערט די טרויעריקע לאגע פון די ײדן אויף יענער זײט ים. ...

... דער אויבנדערמאנטער געבאט איז אבער נישט געװען גילטיק פאר ר׳ ישעיה׳ס זון ר׳ יעקוב און זײנע דרײ זין. ר׳ יעקב איז געװען רב אין קאברין, און זײן זון ר׳ דוד יפה איז געװען דיין אין קאברין. זײן צװײטער זון ר׳ משה איז געװען רב אין פיטשאטץ (שעדליצער גובערניע). דער דריטער זון, ר׳ מרדכי, איז געװען רב אין גאניעד ז(גראדגער גובערניע).

... מײן פאטער ׳ ר ׳ נחום שעװינםקי, ע״וד ״ א געבוירענער פון קאברין ׳ האט נאך זײן חתונה זיך באזעצט אין דראהיטשיז • אין יענער צײט זײנען אין דער מתנגדישער דראהיטשין געװען א קלײנע צאל קאברינער חסידים, װעלכע האבן אפילו נישט געהאט קײן אײגענעם פלאץ צו דאװנען. פלעגן זײ זיך צוזאמענקומען אין פריװאטע הײזער און דאװנען דארט נאר שבת און ױם טוב. מײן פאטער, דעם חסיד, איז דאס אומ־ װאנדערן פון הױז צו הױז ניט געפעלן געװארן און ער האט זיך אנטשלאסן צו בויען א שטענדיקן פלאץ פאר די חםידים, א חסידיש־שטיבל צום דאװנען א גאנצע װאך, און דארט זאל אויך זײן א פלאץ פאר דעם קאברינער רבין, װען ער קומט קײן דראהיטשי אויף שבת פרשה ״חײ שרה״. זײענדיק פון דער נאטור אן ענערגישער מאן, האט מײן פאטער אן װײ־ טערדיקע שהױת אנגעהויכן צו פארװירקלעכן זײן פלאן. ער האט זיך באראט מיט ר׳ בנימי ז משה׳ן דעם שוחט, ר׳ שמעון נאהוריער, ר׳ אברהמ׳ל דעם םטאליער, ר׳ לײזער אדלער, ר׳ יצחק אבגדור טעלעכאנסקי, ר׳ יעקוב אײזענבערג (דובאװײער), ר׳ יצחק בנימין קופער, ר׳ אריה ליב גינגאלד און יאסל יצחק אבראמאװיטש פון װאגזאל — אל ...

ר׳ משה׳לע האט חתונה געהאט אין קאברין. זי ץ שװע ד, האט אים געגעבן קעסט און א קלײנע דירה, װ ו ר׳ משה׳לע ג ג 0 איז געזעסן ע ל התורה ועל העבודה. אײנמאל װען ער איז קראנק געװארן האט ער בשום אופן זיך ניט געװאלט װענדן צו דאקטוירים, ער האט געבעטן מען זאל אים פירן צו ר׳ מרדכי׳לע פון לעכועװיטש. זײן פאטער האט אים גענומען צו ר׳ מרדכי׳לע ן און ער איז געזונט געווארן. פון דאן אן פלעגט ער פארן קײן לעכעװיטש. ...

צור׳ משה׳לע סלװי הזײנען געקומען אסך תסידים מיט ר׳ יהושע׳לע אםטראווער צװישן זײ. װען מען איז צוריק־ געקומען פון בית־הקברות, איז ר׳ יהושע׳לע ארי ץ אין ר׳ משה׳לעס צימער און האט דארט אביםל פארבראכט ביחידות. ארויסגײענדיק האט ער געזאגט: איך האב געהערט דברי תורה אין קאברין, װעל איך זײ איצט איבערזאגן אױף קאברין. אויפן פסוק ״קדושים תהױ כ י קדוש אני ה״׳, פלעגט ר׳ משה׳לע זאגן: קדושים תהױ, בעל כרחכם װעט איר װערן קדושים, װײל איר האט א חלק פון דער געט־ לעכקײט אין זיך. ער פלעגט אױך צוגעבן: ״כי קדוש אני ד״׳. איך װײם און פיל די קדושת הבורא, אבער איך באזיץ ניט דעם כח אויסצודריקן מיטן מויל אלץ װאס איך פיל אין הארצן. אט דעם געדאנק, האט פארגעזעצט יהושע׳לע אסטראװער, װיל אײך זאגן אויפ קאברין: איך װײם און פיל די הײליקײט פון קאברין, אבער איך באזיץ ניט די יכולת אויםצודריקן דאס מיטן מויל. ...

... זאמוכאװיץ אין קאברין. ...

... זלמן שעװינסקי איז געבוירן אין דראוהיטשין בײ א חסידישער פאמיליע. זײן פאטער, ר׳ נתום, א געבוירענער פון קאברין, און מוטער, באדיע, װעלכע שטאמט אפ פון איר מוטער׳ס צד פון די װאלעװעלסקי׳ס, פון די קאצענעלבויגנ׳ס ...

... בלית ברירה האט ר׳ נפתלי פארלאזט האראדעץ און זיך באזעצט אין קאברין ׳ ווו ער האט זיך געשאפן א שײנע רענאמעס בײ דער קאברינער ײדישער באפעלקערונג . ...

... שמעון, העניע־חיה, שלמה־באדיע, דוד־לײב און חנה־רײזל.] אין 1887 האט באדיע געהײראט פאר נחום שעװינסקי פון קאברין און ארויסגעהאלפן איר מאן אין מסחר. ...

אהרן יוסף שעװינסקי, געבוירן צו זײנע עלטערן ר׳ משה און בײלע אין קאברין. געענדיקט א רוםישע מיטל־שול מיט אן אויםצײכנונג. צוליב דער קװאטע־באגרעניצונג אין די רו־ ...

... טער באדינגועען. עס איז אראפגעקומען דער איספראװניק פון קאברין און עס זײנען געמאכט געװארן עטלעכע ארעסטן • אבער לסוף האבן געזיגט די ארבעטער. די שבת־צו־נאכטיקע ארבעטם־שעה׳ן זײנען אפגעשאפ ט געװארן, ארבעטם־שעה׳ן פארקירצט געװארן פון 7 ביז 7 א.א. מען האט אויך אויס־ געקעמפט קירצערע ארבעטם שטונדן און גרעסערע שכירות פאר די שטרוי־ארבעטער . ...

... טעטיקײט פון די ׳״שװעסטער און ברידער״. פון קאברין איז אראפגעקומען דער איספראװניק מיט 50 זשאנדארן׳ װעלכע האבן געמאכט א גרינדלעכע רעװיזיע בײ אלע עס־עס מיטגלידער. צום גליק האט מען זיך געכאפ ט באצײטנס און יצחק קופער האט באגראבן אין גארטן דעם פארטײ־סטעמפּל מיט די אונלעגאַלע ליטעראטור. דאס זעלבע האט רבקה װאלעװעלסקי מיט איר זון זלמן באגראבן די דרוק־מאשין מיט אלע געצײג און די זשאנדארן האבן גארנישט געפונען. בלויז אליהו נח מענדלסאן איז געװארן ארעסטירט און פארשפארט אין קאברינער טורמע, און נאכדעם װי זײן פאטער האט איעגעלײגט א סומע געלד איז ער באפרײט געװארן. ...

לעב ןאי ז דעריבע רני טזיכער. פונק טװי ד יי ׳ ב ׳ האב ןמי טאײניק עחדשי םצורי קמקג א ג ״גליקלעכעי ׳פרײנ טאו ןחברי םאי ןגעט א א ׳ — לעצט ע איצ טמקנ אגעװע ןד יװעלכ עמ׳פיר נ קאברין. געט אא׳, ״דא סאינדז לפו ןארבע טאו ן איצ טדערפיל טא זע ראי זפונק טװי געט א ב ׳פ אומל\ם. אהאפענוג גאוי ףאיבערלעב ןד יצרו ת: ד יגאולה ״הא טמע ןגעמײנ טהאב ןנא רד יו ר ארוי םקײ ןקאברין. אל עהאב ןז ײדעריבע ר׳ געװען • ...

... חבלי ם האב ן גער ן גענומע ן אלערל ײ מתנו ת או ן זי ך ײערם. אי ן א שײנע ם פרימארג ן הא ט מע ן פו ן אל ע אי ן געט א א ׳ אפגעקליב ן בעםער ע פאכלײ ט םפע־ ן, או ן ז ײ אװעקגעשיק ט קײ ן קאברי ן אי ן א זאמלפלא ץ וערטפולםט ע ײד ן פו ן גאנצ ן געגנט. דא ס אי ז געװע ן א ז ד י איבעריק ע זײנע ן װײניקע ר װער ט או ן ■זײע ר ...

... קליבענע פון גאנצן געגנ ט ״װערטפולע ײדן״ װאס האבן זיך געפונען אין קאברין, צװישן װעלכע ס׳זײנען געװען פיל דראהיטשינער. ...

... אין דער געטא זײנען אין דער לעצטער צײט געװען אממײנםט בלױז פרויען, קינדער און מענער אן פראפע־ םיעם. אלע פאך־לײט, װי: םטאליארעם מוליארעס, שנײדער, שוסטער א.א. האבן די דײטשן פאדנומען און זײ אפגעשיקט קײן קאברין. מער האבן מיר פון זײ נישט געהערט און נישט געזען. אין געטא האט מען אנגעהויבן שמועסן, אז די דײטשן גראבן שוין א גרוב פאר די געבליבענע ײדן פון געטא. ...

... און ביטול׳דיקע װערטער גליען אויף, װערן גלויביק, און לויטער װערט אלץ, װאם געװען איז שטויביק. כ׳זע יאנאװע, בערעזע און כאממאק און קאברין, די שטיבעלעך פון שטרוי און די שטיבעלעך פון לײם, מײן זײדנ׳ם, מײן באבעם, מײן טאטנ׳ם הײם, און ם׳דאכט מיר מײן זײדע איז פון קבר ארוים מיט זײן לױלקע פארדרײט אין זײן װײמער בארד, און ם׳דאכט מיר מײן באבע אין אטלעםענעם קלײד זי שטײט לעבן אים װי פאר׳כשופ׳ט צום ארט. און דער רב אין א קיטל, מיט ברכות׳דיקע הענט, בארד־פאות התלהבות׳דיק, די אויגן צעברענט, די רעכעצין, א לויטערע, מיט זיבעטן חן, זי רײמט זיך אין תכריכים א מצוה־טענצל גײן. איך זע אין פאנטאזיע אויפ ״אונטער דעם לינדען״ דעם מארש פון דער רויטער ארמיי. איך סארנעם די קדושים, די קעמפער, מיט פלאטערנדע פאנען, װאם זײנען געגאנגן אויפ קדו ש השם, דראהיטשין — בערלין. ע ם צעגײען די װאלקנ׳ם, ע ם באװײזט זיך א שײן — ״די רויטע ארטײ איז אין דראהיטשין ארײן . . .״ ...

... ״דע ם 27 ־ט ן אקטאבער , 1942 , הא ט אונזע ר קאמפאני ע באקומע ן דע ם באפע ל : ״גײ ן קײ ן קאברין״ . ...

... ״דעם 1־טן נאװ., 5 פארנאכט, איז די קאמפאניע פאר־ ארדנט געװארן צו פארמירען אן אויםנװײניקסטן קארדאן. דא איז נישט געװען קײן שום םפעציעלע אינצידענטן. דעם 2־טן נאװ״ 1942, 8 פרי, איז די קאמפאניע געװארן באפרײט פון פינםק און אװעקגעשיקט געװארן צו איר פאםטן. די קאמ־ פאניע האט דערגרײכט קאברין 1 בײטאג און במשך פון 17 שע ה װידער פארנומען איר פאזיציע. ״ ...

אין די מלחמה־יארן (1914־1918) האבן די מירסקיס גע־ לעבט אין פינסק, דאן אין קאברין, שפעטער צוריקגעקומען קיין דראהיטשין. אין אקטאבער 1921 אויסגעוואנדערט קיין אמעריקע און פארנומען זיך א שטיקל צייט מיט מסחר. די מירסקיס האבן אויסגעלעבט זייערע יארן אין ניו־יארק. ...

... שמואל גאלדפארב, געשטאמט פון קאברין, זיד פארנומען מיט מסחר, איז געשטארבן 20־טן יאנואר, 1934. ...

... פון 1923 ביז 1932 האט דוב געלערנט אין גראדנער ישיבה, בײם בארימטן גאון און ראש ישיבה, ר׳ שמעון יהודה שקאפ, זצ״ל. אין צװישנצײט האט ער במשך פון א קארגן יאר אויך געלערנט אין קאברינער ישיבר״ו װ ראש־ישיבה איז געװען הרב הגאון ר׳ פסח פרוסקין, ז״ל. ...