Bereza

... אין יאר 1921 ׳פארט אײזענשטײן צום צװײטן מאל קײן פוילן. דאס מאל איז ער שוין דער שליח, נישט נאר פון די דראהיטשיגער לאנדסלײט, נאר אויך פון די לאנדסלײט פון גאנצן געגנט. ארום 300 טויזנט דאלער האט אײזענשטײן דאן פארנאנדערגעטײלט צו די ײדן פון בינסק, בריסק, דראהי־ טשין, יאנאװע, מאטעלע, אנטאפאליע, בערעזע א.א. מען האט געדארפט שטײן אין דער רײ ביז מען האט זיך געקענט צו־ שלאגן צו אים אויף אפצונעמען די גרוסן פון די אמעריקאנער קרובים. אזוי פיל מענטשן זײנען געקומען צו אײזענשטײנען טאג־טעגלעך. ...

... י װעל ט בי ז מע ן הא ט זי ך פארשריב ן צ ו זײ ן אי ן פארט ײ ״א״ . מיהא ט געדארפ ט האב ן פראטעק ־ ציע . אײע ר זון , שבתיל , אי ז געװע ן צופריד ן װא ם ע ר אי ז אי ן ״א״ . מע ן הא ט געארבע ט פארשידענ ע שװער ע ארבע ט או ן אייע ר שבתי ל אויך . או ן ד י ניט־ארבעטע ר זײנע ן געגאנ ־ גע ן אוי ף שװארצ ע ארבעט . ם׳אי ז געװע ן חורבן . או ן דערנא ך אי ז ארוי ס א גזר ה א ז קײ ן ײ ד טא ר ני ט גײ ן אויפ ן טדא ־ טוא ר ״םוידװאק״ . אל ע ײדן , פו ן קלײ ן בי ז גרוים , מוז ן גײ ן אי ן גראבן . או ן נאכדע ם אי ז ארוי ם א גזר ה א ז ד י ״ב ״ געט א װע ט מע ן ארויספיר ן אוי ף ארבעט . או ן אזו י אי ז טאק ע גע ־ װען . שב ת נחמ ו בײנאכ ט האב ן ד י דײטש ן ארומגערינגל ט ד י שטאט , געכאפ ט 1700 מענטש ן או ן אװעקגעפיר ט זי י הינ ־ טע ר בערעז ע או ן דארט ן זײנע ן געװע ן אויסגעגראב ן גריבע ר או ן מע ן הא ט ז ײ געװארפ ן לעבעדיק ע אי ן ד י גריבע ר או ן מי ט מיתו ת משונו ת ז ײ געטויטעט . אי ך אלײ ן בי ן אנטלאפ ן פו ן גרו ב א נאקעטער , װײ ל מע ן הא ט אלעמע ן אויסגעטא ן נא ־ קעט . אי ך ■הא ב ני ט געקענ ט צוקוק ן װ י מענטש ן לעבעדיק ע װארפ ן זי ך אי ן גרוב . ד י דײטש ן האב ן אוי ף מי ר געשאס ן 12 מא ל או ן ני ט געטראפן . ...

... בער־זאדין דײטשן האבן געפירט די ערשטע האלב שטאט צו דער שחיטה אין בראנע־גורה (בײ בערעזע), זײנען מיט די ײדישע קרבנות מיטגעפארן 25 ײדישע פורמאנעס מיט זײערע געשפאנען. װען דער טויטן־צוג איז אנגעקומען צום עמק הבכא האבן די דײטשע הענקער באפוילן די ײדישע פורמאנעס צו פאשן זײערע פערד ביז זײ װעלן פארענדיקן זײער מאדד און נאכדעם פארן צוריק אין שטאט. ...

... און ביטול׳דיקע װערטער גליען אויף, װערן גלויביק, און לויטער װערט אלץ, װאם געװען איז שטויביק. כ׳זע יאנאװע, בערעזע און כאממאק און קאברין, די שטיבעלעך פון שטרוי און די שטיבעלעך פון לײם, מײן זײדנ׳ם, מײן באבעם, מײן טאטנ׳ם הײם, און ם׳דאכט מיר מײן זײדע איז פון קבר ארוים מיט זײן לױלקע פארדרײט אין זײן װײמער בארד, און ם׳דאכט מיר מײן באבע אין אטלעםענעם קלײד זי שטײט לעבן אים װי פאר׳כשופ׳ט צום ארט. און דער רב אין א קיטל, מיט ברכות׳דיקע הענט, בארד־פאות התלהבות׳דיק, די אויגן צעברענט, די רעכעצין, א לויטערע, מיט זיבעטן חן, זי רײמט זיך אין תכריכים א מצוה־טענצל גײן. איך זע אין פאנטאזיע אויפ ״אונטער דעם לינדען״ דעם מארש פון דער רויטער ארמיי. איך סארנעם די קדושים, די קעמפער, מיט פלאטערנדע פאנען, װאם זײנען געגאנגן אויפ קדו ש השם, דראהיטשין — בערלין. ע ם צעגײען די װאלקנ׳ם, ע ם באװײזט זיך א שײן — ״די רויטע ארטײ איז אין דראהיטשין ארײן . . .״ ...

... ס׳אי ז אוי ך געװע ן א שט־יק ל צײ ט ש־ח ט ר ׳ יםמיאל . ךע ר ה ן פי ן הר ב ר ׳ מנח ם רײכמאן . ר ׳ שמוא ל אי ז געױע ן א בעי ־ דעזע ר אײדע ם אי ן הא ט א צײט ־ געלעב ט אי ן בערעזע , בי ז װאנע ן ע ר אי ז אװע־קגעפאר ן קײ ן אמעריקע , י װ ע ר האט ־ זי ך

... ״אנהויב װינטער, 1942, זײנען אומגעקומען די ײדישע קהילות אין ראװנע, װילנע און סלאנים. אין פרילינג פון 1942: קאזועל, דעװין און בערעזע. דער דראהיטשינער ״ױדענראט״ ...