Brest

נאכדעם, װי דער דײטש האט אײנגענומען בריםק, אן אײן שאם, האט מען גלײך געקענט מערקן, אז ארום דראהי־ טשין װעט פארקומען א קאמף. די רוםן האבן באשלאםן צו שטעלן דעם דײטש א װידערשטאנד, כדי צו געבן צײט דער רוםישער ארמעע אפצוטרעטן. אל ע פויערים פון און ארום דראהיטשין, אנגעשראק פארן דײטש, האבן איבערגעלאזן זײערע הײזער און פולע שײערן מיט תבואה און זײנען אנט־ לאפן קײן רוםלאנד. די ײדן, אבער, זײענדיק גוט אנגעלערנט פון די צארישע רדיפות און פאגראמען, — בפרט נאך, אז דער דײטש האט דעמאלט געגאלטן אלס דער באשיצער פון פרײהײט, — האבן באשלאםן צו זיצן אויף די ערטער. עס איז דאן געװען 3 װאכן צו ראש השנה, און װי געזאג ט איז דאמאלט געװען א גרויסע טריקעניש, אזוי, אז דער װיאן, װעלכער פלעגט שטענדיק זײן פײכט מיט לושקעם װאסער און בלאטע, איז דעם זומער געװען טרוקן װי א שטײן. האט מען באשלאםז מען װעט מאכן אקאפעם, גריבער, אויף דעם װיאן און מען װעט זיך אויסבאהאלטן אין די אקאפע ס ביז די שיסעריי װעט אריבערגײן,

ר״ל, א שרעקלעכע עפידעמיע פון פלעק־טיפום און דיזענטעריע. מענטשן, אלט און ױנג, זײנען געפאלן װי די פליגן אין די גאסן. פון די פליכטלינגע, פליטים, װעלכע זײנען פארשלעפט געװארן קײן דראהיטשין פון קאנגרעס פוילן׳ פון בריסק א.א. — איז כמעט קײן אײנציקער נישט פארבליבן. זײ זײנען אלע אויסגעשטארבן אין דער עפידעמיע. עס זײנען פארבליבן פיל קײלעכדיקע יתומים, אן א שום גואל און רעטער. דער שטאט־קאמיטעט האט, נאטירלעך, איבערגענומען די באזארגונג פון די דאזיקע יתומים, װי אויך פון די שװאכע און קראנקע, װעלכע האבן זיך אלײן נישט געקענט העלפן. ...

פון בריסק, ביאלע, מעזריטש און אנדערע שטעט, פלעגט מען שמוגלען אין די װעגענער קיין דראדיטשין, מערסטנטײל, שניט־םחורד״ וועלכע מען האט אויסגעטוישט אויף תבואה אדער אנדערע סחורות. איינמאל האט מען זיך דערװוסט, אז אין סלאנים איז פאראן צו קויפן שניט־םחורד״ האבן ײדן, וועלכע האבן קײנמאל נישט געװוסט די באדײטונג פון מאניפאקטור, א לאז געטאן זיך קיין םלאנים און געברײנגט פעקלעך מאניפאקטור קיין דראהיטשין. מען האט נישט געפרעגט קיין פרײזן. מען האט געצאלט װיפיל נאר דער פארקויפער האט געבעטן. מען איז אזוי לאנג געפארן קיין םלאנים ביז די שניט־םחורה דארט האט זיך אויך אויסגעלאזט. ...

דײטש ן מוזן אפגעהאלטן װערן. בײ אונז איז געװים גע־ װען פאררעכנט, אז בריסק איז זיכער. אמװײניקסטן, װעט די דײטשן ניט אנקומען אזוי לײכט איינצונעמען בריסק. בפרט, אז מיר האבן 'דאך געזען װי א גאנץ יאר האט מען געטריבן טויזנטער מענטשן אויף ארבעט צום בריסקער קרעפאסט. ...

װינטער, 1918, װען עס האבן זיך אנגעהויבן די שלום־ פארהאנדלונגען צווישן די דײטשן און די באלשעװיקעס אין בריסק, האבן מיר געהאפט, אז אט, אט, װעלן מיר באפרײט װערן פון דעם דײטש און פון די צרות. אבער אויסגעלאזט האט זיך מיט דעם: די באלשעװיקעס האבן צוגענומען זײער פראנט און געלאזן די דײטשן גײן פרײ װאו זײ װילן. די דײטשן זײנען גלײך ארײנגעדרונגען אין אוקראינע און האבן זיך גענומען אין געאײל ארויםצופירן פון רוםלאנד װאס עס לאזט זיך. ספעציעל האבן זײ געשלעפט געהילץ, באנוצנדיק די ציװילע מענטשן, אלם שקלא&ן, װעלכע האבן געארבעט אומזיסט, אין די ערגסטע באדינגונגען.

... פערסאנאל פון איזאלאציע־פיטאל בעת דער טיפוס־עפידענזיע אין 1915 אין דראהיטשין. ערשטע שורה פון רעכט: אהרן לאסאװסקי (פעלדשעס. א דײטשער דאקטאר שמעו ן דער רופא־װײסמאן און נאך א דײטש. צװײטע שורה פון רעכטס צו לינקס: ט^ןדרעס לײב מילנער, דארע פון בריסק, סולקע װײסמאן־װ׳אסערמאן, רײזל בויס־שושאנאװ, פײגע רח ל װארשאװסקי־ קאטלער, מײטע טראשינסקי און גדליה קאפלאן. דריטער רײ פון רעכטס: ראזענבלאט (אײדישער געפאנגענער ביי די דײטשן), משה פערקאװיצקי א גוישער פלעניק און פיסח, בערל רימ. אײדעם. ...

... הערי מארקוס (א זון פון משה פאריצקער װאלעװעלםקי פון דראהיטשין), אן אמעריקאנער כידגער, װעלכער איז גע־ פארן אויף א לוסט־ריתע קײן רוסלאנד און איז פארחאלטן געװארן צוליב דער מלחמה, האט זיך ערשט צוריקגעקער ט פון אײראפע מיט דער שיף ״ניו אמסטערדאם״, פון ראטער־ דאם. מר. מארקום, װעלכער האט באזוכט מערערע שטעט און שטעטלעך פון ליטע און פוילן, דארונטער בריסק, קאברין, אנטאפאליע, דראהיטשין און װארשא, האט פאר א פארטרע־ טער פון ״טאגעבלאט״ געשילדערט די טרויעריקע לאגע פון די ײדן אויף יענער זײט ים. ...

... ״פאר מײן אװעקפאר ׳הא ב איך געזוכט בריסק. פון דער שטאט איז געװארן א תל, א חורבן, קײן ײד איז דארט ניטא אויף א רפואה. אלע זײנען §ון דארט פארטריבן געװארן• ...

... הרב יהודה דוד גאלדמאן באזעצט זיך דאן אין בריסק. מיטן אויסיברוך פון דער ערשטער װעלט מלחמה פארט ער אריבער קײן דראהיטשין און אין יאר 1921 קומט ער אן מיט זײן פאמיליע קײן שיקאגא. ...

... חוה לאה שקאלניק ע״ה, פרוי פון הרב ר׳ משה װעלװל, איז געבוירן 1864 בערך, אין זאסינאװער הויף בײ ברעזע. איר פאטער ר׳ אהרן קאםאװםקי איז געװען דער פאקטער פון הויף. אחוץ אירע שטוביקע אויפגאבן, האט זי אויך געפו־ נען צײט צו העלפן אבדערע. זי פלעגט אפט דורכפירן הויז־ צו־הויז זאמלונגען פאר װיכטיקע צדקה־צװעקן. צוגעזען אל־ מנות, יתומים און אינטערעםירט זיך מיטן גורל פון אבױן. דיזעלבע טראדיציע האט זי אויך פארגעזעצט אין אמעריקע. ...

... בוירן 1885 אין בריסק, איז געזוען א מחונך פון דער נאווא־ ...

... משה בעזדזשעזסקי איז געבוירן 1893, בערד., אין דארף בעזדזשי ז ביי דראהיטשין. ביז בר־מצוה האט ער געלערנט אין פינסק, דאן — אין א גימנאזיע אין בריסק, און שפעטע ר געענדיקט דעם ווילנער אינסטיטוט (״יעװרעיםקי אװטשי־ טעלסקי סעמינאר״), װאָס האט אים געגעבן דאס רעכט צו זײן א גימנאזיע־לערער אדער ראבינער. ...

ד י װײםמאנ׳ ם והאב ן געהא ט ד י פאלגנד ע קינדער : אברה ם ױם ף (געשטארב ן אי ן שיקאגע) , נפתל י (אומגעקומע ן אי ן בריםק) , יהחעז ע (לעב ט אי ן שיקאגע) , שמוא ל (געשטארב ן אי ן שיקאגע) , דינה , א דענטיסטק ע (געשטארב ן אי ן שיקאגע) , יהודי ת (געשטארב ן אי ן דראהיטשין) , רבק ה מינקא װ (לעב ט אי ן נױ־יארק) , פער ל (לעב ט אי ן נױ־יארק) , באשק ע (אומגע ־ קומע ן אי ן װילנע) , מרדכי , םולע , ציפ ע מרי ם (לעב ן אי ן שיקאגע) , עזר א (געשטארב ן אי ן שיקאגע ) או ן שר ה (לעב ט אי ן אר ץ ישראל) . ציפ ע סידראגסק י אי ז טעטי ק אי ן פרויען ־ פיאגער ן ארגאניזאצי ע או ן פועלי־צױ ן אי ן שיקאגע . ...

... נאך דער ערשטער װעלט־מלחמה ציט זיך ר׳ נפתלי אריבער קײן בריםק ׳ ווו ער האט פראקטיצירט בלויז אלם אויגן־דאקטאר און געקראגן א גוטן נאמען אלם אזעלכער . ...

... ליגי ע צװישן פינסק און בריסק (//װארשאװסקי־טערעספאל־ סקי זשעליעזגאי א דאראגא״). שרה ריװעג׳יט איר פאמיליע האבן פון פעסקאן זיך געצויגן פון אײן דארף אין צװײטן לויט דעם מארשרוט פון דער באן־ליניע ביז זײ זײנען אנ־ געקוימען קײן דראהיטשין, ווו זײ זײנען שוין פארבליבן װוי־ נען אויף שטענדיק. אזוי ארום איז משה פאריצקער געװארן א דראהיטשינער תושב. ...

... אין יאר 1921 ׳פארט אײזענשטײן צום צװײטן מאל קײן פוילן. דאס מאל איז ער שוין דער שליח, נישט נאר פון די דראהיטשיגער לאנדסלײט, נאר אויך פון די לאנדסלײט פון גאנצן געגנט. ארום 300 טויזנט דאלער האט אײזענשטײן דאן פארנאנדערגעטײלט צו די ײדן פון בינסק, בריסק, דראהי־ טשין, יאנאװע, מאטעלע, אנטאפאליע, בערעזע א.א. מען האט געדארפט שטײן אין דער רײ ביז מען האט זיך געקענט צו־ שלאגן צו אים אויף אפצונעמען די גרוסן פון די אמעריקאנער קרובים. אזוי פיל מענטשן זײנען געקומען צו אײזענשטײנען טאג־טעגלעך. ...

לייענט איך די טעג אין דער ראדיקאלער אונטערערדישער צײַטונג ״דא בראני״ (״צרם געװער״) א קורצע נאטיץ: ״נאך־ דעם װי מען האט אויסגעמארדערט אלע ייִדן אין צענטראל פוילן איז מען צוגעטראטן צו ליקװידירן די ייִדן אין פא־ לעםיער געגנט. אין בריסק און זראהיטשין מארדערט מען זיי מאסנװײס. דאס װערט אויסגעפירט ד,רך די דײטשן און אראפגעבראכטע אוקראינער. די ייִדן װערן גענזיט פריער אויסצ,גראבן זייערע קברים, נאכדעם װערן זיי גלײך דער־ שאסן, ארײנגעװארפן און פארשאטן״. ...

װע ן ד י שלעכט ע בשורה, װעג ן דע ר פטירד, פו ן אלט ן צדי ק אי ן ירושלים, אי ז אנגעקומע ן קײ ן דראהיטשין, הא ט קה ל אראפגעלױוער ט פו ן בריםק, דע ם בארימט ן בעל־דרשן, ר ׳ אליקי ם געצל, ז״ל, צ ו מםפי ד זײ ן דע ם גרויס ן נפטר. פא ר א גאנצע ר װא ך הא ט ר ׳ אליקי ם געצ ל ממשי ך געװע ן זײ ן הספ ד אוי ף ר ׳ מנחמ׳ען, ז״ל. יעד ן טאג, בי ן מנחד, למעריב, הא ט ע ר געזאג ט א צװײ־שעה׳דיק ן הספד, װא ס הא ט געריר ט אל ע צוהערער. ...