Drohitchin Jewish Community

... טע ם פון װעלכע ם׳איז שווער ארויםצוקריכן. און דארום פלעגן דראהיטשינער ײדן טראגן הויכע שטיװל אדער טיפע קא־ לאשן. (דראהיטשין און אומגעגנט איז באשטאנען פון 25.52 פראצענט בלאטעם). אבער דאס האט זײער װינציג פארקלע־ נערט די אומאנגענעמלעכקײט. ארום 1905 האט מען געמאכט קלאטקעס (הילצערנע טראטוארן), וועלכע האבן פארגרינ־ גערט דאס לעבן פון די דראהיטשינער אײנװוינער. ...

... מיט א געפיל פון א ציטערדיקן יראת־הכבוד און א גרויסער אחריות נעם איך די פעדער אין האנט צו פארצײכענען פאר אונדז און פאר די קומענדיקע דורות פרטים פון דער קהילה־ קדושה פון דראהיטשין, װעלכע איז, צוזאמען מיט אנדערע ...

... גישט גריכלן אין דעם ענין און זוכן זכותים, דער פאקט איז דער: דראהיטשין האט קײן צופיל רבנים, לויט איר פרא־ פארצ״ע, נישט ארויסגעגעבן. דערפאר, אבער, האט זי געהאט שײנע בעלי־בתים. אין אלגעמײן האבן זיך דראהיטשינער ײדן גערעכנט פאר מער פארגעשריטענערע װי די ײז־ן פון די ארומיקע שטעטלאד. ...

... ז׳ חשון, תרצ״ט—1 נאװעמבער, 1938, האב איך פאר־ לאזט מײן הײם־שטעטל אױף מײן רײזע קײן ענגלאנד. פאר מײן אפפארן האבן איך זיך הײס־געזעגנ ט מיט מײנע טײערע טאט ע און מאמע און שװעסטער, װי אויך מיט אל ע דראהיטשינער ײדן, װעלכע האבן מיט טרערן אין די אויגן מיר אגגעזאגט: ״יפארגעס נישט אן אונדז! געדענק אן אונדז!״... איך האב געװארפן מײן לעצטן בליק אױף דרא־ היטשין און איך בין אװעק מיט דעם געדאנק, אז בײ דער ...

נאכדעם, װי דער דײטש האט אײנגענומען בריםק, אן אײן שאם, האט מען גלײך געקענט מערקן, אז ארום דראהי־ טשין װעט פארקומען א קאמף. די רוםן האבן באשלאםן צו שטעלן דעם דײטש א װידערשטאנד, כדי צו געבן צײט דער רוםישער ארמעע אפצוטרעטן. אל ע פויערים פון און ארום דראהיטשין, אנגעשראק פארן דײטש, האבן איבערגעלאזן זײערע הײזער און פולע שײערן מיט תבואה און זײנען אנט־ לאפן קײן רוםלאנד. די ײדן, אבער, זײענדיק גוט אנגעלערנט פון די צארישע רדיפות און פאגראמען, — בפרט נאך, אז דער דײטש האט דעמאלט געגאלטן אלס דער באשיצער פון פרײהײט, — האבן באשלאםן צו זיצן אויף די ערטער. עס איז דאן געװען 3 װאכן צו ראש השנה, און װי געזאג ט איז דאמאלט געװען א גרויסע טריקעניש, אזוי, אז דער װיאן, װעלכער פלעגט שטענדיק זײן פײכט מיט לושקעם װאסער און בלאטע, איז דעם זומער געװען טרוקן װי א שטײן. האט מען באשלאםז מען װעט מאכן אקאפעם, גריבער, אויף דעם װיאן און מען װעט זיך אויסבאהאלטן אין די אקאפע ס ביז די שיסעריי װעט אריבערגײן,

מען האט געדונגען א גרויסן שפײכלער (בײ אלטער דעם סאכער), װו מען זאל אראפלײגן דעם צוקער. אין קורצן איז טאקע אנגעקומען דער ערשטער װאגאן צוקער. דער ײדישער קאמיטעט האט פארטײלט דעם צוקער צו אלע ארומיקע ישובים און, פארשטײט זיך, צו אלע דראהיטשינער יידן, לויט דער גרוים פון די פאמיליעם. די שטאט האט אנגעהויבן אפ־לעבן. חדשים לאנג האט מען נישט אנגעזען קײן שטיקל צוקער אין די אויגן. עס איז נישט געװען מיט װאם צו פאר־זיםן אביסל װאםער פאר די טיפום־קךאנקע. איצט האט מען געקענט מחיה זײן די קראנקע מיט א ביסל װארעמס. פון דעם רױח, װאס דער שטאט־קאמיטעט האט ארײנגענומען פון דעם צוקער, האט מען אויסגעהאלטן דעם שפיטאל, װאס האט זיך געפונען אין די דרײ הײזער, װעלכע זײנען פול געװען מיט חולאים. [עס דארף דא באמערקט זוערן, אז די הויפט־טוערי אין שפיטאל איז געװען כאשע די בראנערקע, הערשל חײם׳ם פרוי, זי איז ארומגעגאנגען ארום די קראנקע און געארבעט מיט איבערמענטשליכע כותות ביז װאנען זי האט זיך אלײן ארײנגעלײגט אין שפיטאל.] פון דעם זעלבן געל ט האט מען אויך פארריכט די צעשטערטע באד און די מקוה און מען האט שוין אויך אנגעהויבן טראכטן װעגן בויען א בית־מדרש. ...

... אין הארבאכער דארף, װעלכער ליגט ארום 2 מײל פון דראהיטשין, האבן אין משך פון די מלחמה־יארן געלעבט עטלעכע צענדליק ײדישע פאמיליעס פון דראהיטשין און פון אנדערע שטעט און דערפער, צװישן װעלכע עס האט זיך אויך געפונען דער כאלאזשינער רבי מיט זײן פאמיליע.

... דער ערשטער װאכמײסטער איז אוועק, און אויף זיין ארט איז געקומען א צווייטער, ניט קיין סימפאטישער מענטש. ער האט שוין געזען צום דעם, אז די ײדן זאלן, חלילה, ניט ארומגיין לײדיק... ער איז אליין געשטאנען ביי דער ארבעט און אכטונג געגעבן מ'זאל ניט פאלשעווען, ווי ער וואלט אונדז גע־ צאלט.מ י ױד ע װיפיל. אײנמ^אל, געדענק, איך, איז ער גע־ שטאנען ביי דער ארבעט, ס'איז געווען זומער, און האט גע־

ד י דײטש ן זײנע ן געלאפ ן מי ט שטעקנ ס פו ן הוי ז צ ו הוי ז או ן מי ט א װילדע ר סאדיסטישע ר הנא ה געטריב ן ד י ײד ן פו ן ד י הײזע ר אויפ ן מיט ן גאס . ז ײ האב ן קײנע ם ני ט געשאנעװעט . אוי ך דע ר אלטע ר כאלאזשינע ר הא ט זי ך געפונע ן אויפ ן מיט ן גאס . ד י דײטש ן האב ן פארנאנדערגעטײל ט ד י מענע ר אי ן גרופע ס או ן געטריב ן צ ו דע ר ארבע ט אי ן פעלד . אי ך בי ן געװע ן אי ן דע ר גרופע , װא ס הא ט באדארפ ט גײ ן קאסע ן הײ . װע ן מי ר זײנע ן געקומע ן הינטער ן דאר ף הא ט אונד ז דע ד װאכמײסטע ר באפויל ן מי ר זאל ן אנפאנגע ן קאסען . מי ר האב ן אי ם גלײ ך דערקלערט , א ז מי ר האב ן ני ט געארבע ט בי ז איצ ט אי ן שב ת או ן מי ר װעל ן װײטע ר ני ט ארבעטן . אי ז דע ר דײט ש ארײנגעפאל ן אי ן א גרימצאר ן או ן מי ט א פײכט ן רו ט מי ר א שמי ץ געטא ן .איבער ן פנים . אבע ר צ ו להכעי ס דע ט װאכמײסטע ר הא ט באל ד אנגעפאנגע ן רעגענע ן או ן מי ר זײנע ן אװע ק אהײם . געװע ן באשער ט מי ר זאל ן ניש ט מחל ל שב ת זײן . ...

... דע ר װאכמײסטע ר פו ן דאר ף אי ז געװע ן דע ר גאנצע ר מושל . ד י ײד ן אלײ ן האב ן אי ם אײנגעוװינ ט צ ו נעמע ן מתנו ת או ן דערמי ט זי ך אויםגעקויפ ט פו ן ארבעט . שפעטע ר הא ט ע ר שוי ן אלײ ן געפאדער ט מע ן זא ל אי ם געב ן פוטער ׳ אײע ר או ן קעז . או ן דע ם װא ס הא ט אי ם ניש ט געגעב ן הא ט ע ר שטאר ק פארפאלגט .

די צײט, װען די באלשעװיקעס זײנען אנגעקומען, איז געװען סוף זומער, די ארמײ, װעלכע איז באשטאנען פ־ן פעכאטע, קאװאלעריע און ארטילעריע, האט זיך געצויגן אן אויפהער. שנעל זײנען די באלשעװיקעס ארײעעדרוגגען אין פוילן און עס האט אויסגעװיזן, אז זײ װעלן פארנעמען גאנץ פוילן. אבער, װען זײ זײנען שוין געשטאנען לעבן װארשע האבן זײ געליטן א מפלה און זײנען געװארן געצװונ־ געɴ צו פארלאזן פוילן. פאר די דראהיטשינער ײדן האט זיך װידער אנגעהויבן א צײט פון זײער שווערע איבערלעבונגען. ...

... מיטן אויסברוך פון דער טיפוס־עפידעמיע אין יאר 1915 ארבעט קאפלאן אלס פריװװיליקער םאניטאר אין דײטשן איזאלאציע־שפיטאל, װו ער האט געהאלפן צו ראטעװען פיל דראהיטשינער ײדן פון טויט, ביז ער איז אליץ קראנק גע־ װארן אויפן געפערלעכער מחלה.

... די זןברה־קדישא, זײנען מיר זיך משער, איז געווען די ערשטע געזעלשאפטלעכע אינסטיטוציע אין שטעטל. זי איז מסתמא געווען אזוי אלט װי אלט עס איז געווען די דראהיטשינער קהילה. זי איז אויך געווען די לעצטע. אפילו אין געטא איז די חברה קדישא געווען די אײנציקע אינסטיטוציע װאס האט פונקציאנירט אפיציעל ביזן חורבן... ...

אויף װאם האט דראד,יטשין געד,אפט? האט מען די דרא־ היטשינער ײדן נושא פנים געװען און בעסער באהאנדלט װי אנדערע תלילד,! שוין די ערשטע טעג פון דער אקופא־

... צי עז זענען דראהיטשינער יידן בארויבט געווארן פון אזעלכע עלעמענטארע מענטשלעכע רעכטן ווי לערנען קינדער אין א שול׳ לייענען א צייטונג, הערן ראדיא־נײעס׳ באזוכן א בית־מרחץ׳ גיין אין גאס אויפן טראטואר׳ אריבערפארן פון איין ארט אין א צווייטן. שוין אויף דער צווייטער וואך איז בא 5 וילן געווארן, אז יידן זאלן טראגן א גרויסע געלאלאטע אויפן ברוסט און אויף דער פלײצע, כדי זיי זאלן קענטיק זײן פונדערװייטן. די מ^ ט האט אלץ געטאן כדי.צו װיתן די דראהיטשינער יידן, אז זיי האבן ניט אויף וואס צו האפן. טראץ דעם אלעמען האבן יידן דאך געהאפט, זײנען געגאנגען צו די וואלן װײלן א זעלבסטפארװאלטום װאם זאל דינען די אינטערעסן פון דער יידישער באפעלקערונג און זי ד גאר־גיט פארגעשטעלט אז דער געװײלטער ײדנראט װערט דורך די דײטשן פארװאנדלט אין א װערקצײג װאם װעט אויספירן זייערע אוגטערדריקונגס און פארניכטוגגס פלענער.

... צו יענע צייט זײנען אנגעקומען ידיעות װעגן דער פארניכטונג פון די ײדן אין ראװנע, קאװעל און םלאנים. דראהיטשינער ײדן האבן זיך אבער געטרײםט מיט די פאל־ שע ידיעות װאם זײ האבן אלײן פארשפרײט, אז דער דייטש איז שוין ארומגערינגלט, אז בודיאני איז שוין אין באראנא־ װיטש, װאראשילאװ — אין בריסק און א ליאדע טאג װעט קומען די סזולה.

... א־ן מיטן פון די צװאנציקער יארן האט ז־ך די עקאנאמישע לא:ע פון די דראהיטשינער ײדן געהאט אױף אזױ פיל פאר־ בעסערט, אזוי, אז עס האט זיך נישט געפילט קײן נויטװענ־ דיקײט, סײדן אין אריסנאמס פאלן, צו פארלאנגען שטיצע פון די אמעריקאנער לאנדסלײט. במילא, האבן זיך די אמערי־ קאנער דראהיטשינער ״רעליעף־קאמיטעטץ״ אויפגעלײזט...

אבער מיטן אויפקום פון היטלעריזם און זײן ײדן־שנאה אין דײטשלאנד האט זיך אויך אין פוילן אויפגעהויבן פילן שטארקער דער אלטער זאאלאזישער און עקאנאמישער אנטי־ סעמיטיזם. . די פוילישע מאכט־ארגאנען אין דראהיטשין, װי א־ן גאנצן לאנד, האבן אנגעהויבן אפן ברעכן די ײדישע עקאנאמישע פאויציעס. דער מלוכהשער שטײערן־ שרויף האט אויסגעקװעטשט דאס לעצטע ביסל חױת פון ײדישן םוחר און בעל־מלאכה... דראהיטשינער ײדן האבן דאן אנגעהויבן צואלאמירען זײערע קרובים און לאנדסלײט אין אמעריקע װעגן זײער קאטאסטראפאלן עקאנאמישן מצב... ...