Warsaw

דראהיטשין, געפארן פארצוזעצן זייער שטודיום אין די גימנאזיעס און שפע־ טער אין די סעמינאריום׳ס און אוניװערזיטעט ן אין פינסק, בדיסק, װילנע, װארשע א.א.װ. די איבערװיגנדיקע מערהײט פון די ײדישע קינדער זענען געבליבן זיצן אין די הײמען. ...

... ברוק , די הויפן און װאשן די טראטוארן . פאר איבער זײן אויף דעם דאזיקן ״געזעץ״ האט מען געצאלט שװערע שטראפן . האט אימיצער א שפײ געטאן אין גאם אדער אראפגעװארפן דעם טראמװײ־בילעט האט מען געצאלט א זלאטע . זיי האבן געװאלט די ײדן זאלן זיך האלטן רײן , אבער עםן — נישט.. . אין די יארן 1931־1938 האב איך זיך געפונען אין װארשע ,

... 29 ױלי, 1937, װארשע.

... 30 אויגוסט, 1937, װארשע. ״דער אנטיסעמיטיזם שטארקט זיך. די פוילישע פיקעטן ארבעטן מעשים. מען רײסט ארויס דעם ביסן ברויט פון מויל. אין לאמזשע און אומגעגנט איז שרעקלעך. די גלחים חעצן צו רשעות און גװאלדטאטן. אין װארשע אויף די גאסן שלאגט

... כ״ו תמוז, תרצ״ז — 5 ױלי, 1937, װארשע. ...

... װען דער דײטש איז ארײן קײן װארשע האט די רוםישע פאליצײ ארויסגעגעבן א פארארדענונג צו ברײנגן צו איר די קופער און מעש, װי, פאנען, קעסלען, לײכטער א.א.די ...

ײדן פון דראהיטשין האבן געבראכט זייערע קופערנע און מעשענע כלים צום פרימיטאװ אין הויז, װו אלעס איז געװארן געװויגן און פארשריבן, און נאך דער מלחמה, האט דאם גע־ הײסן, װעט די רומישע רעגירונג באצאלן פאר די קאנפיס־ קירטע ארטיקלען. פון װארשע האט דער דײטש גענומען זיך רוקן שנעל צו בריסק. עס איז גראד יענעם זומער געװען א גרויסע טריקעניש, איז עס געװען א מעלה פאר בײדן. דער דײטש האט געקענט לײכטער און שנעלער גײן פארױס און די רוםן ־אב ן געקענט שנעלער לויפן צוריק... אין קורצן איז שױן דער דײטש געשטאנען בײ בריסק. די רוםן האבן עװאקואירט די גאנצע באפעלקערונג פון בריסק און די שטאט פאר־ ברענט. פיל בריסקער ײדן זײנען געבליבן שטעקן אין דרא־ ...

... װען איך בין אײנמאל געפארן פון װארשע, איז א באנדע האלערטשיקעס, פון בריסק, ארײנגעלאפן אין באן און זיך געלאזט צו מײן װאגאן. דער קאנדוקטאר, דערשפירנדיק די געפאר, װאם מיר שטײט פאר, האט ער מיך גלײך פארשלאסן אין זײן קאיוטע. די האלערטשיקעס האבן גענומען קלאפן אין טיר, ביז דער קאנדוקטאר האט זײ פארזיכערט, אז אין דער קאױטע איז קײנער נישטא, זײנען די באנדיטן אװעק.

יעזראל בערגך װארשאװנז^ י(נױ-יארק ) ...

... אז די באלשעװיקעס שטויסן די פאליאקן צוריק. מען האט דאס געקענט באמערקן אין דער האלטונג פון די פאליאקן, װעלכע האבן געהאט פ;.רלארן זײער אראגאנץ און אנגעצויגענ גאוה. ניט לאנג װארטנדיק האבן זיך באװיזן אין שטעטל די אפטרעטנדיקע פוילישע מיליטער, װעלכע זײנען געלאפן צו װארשע. די צױוילע אדמיניסטראציע .האט שוין געהאט פארלאזן דראהיטשין און די קאנטראל האט איבערגענומען די פוילישע מיליטערישע מאכט, װעלכע האט געקענט טאן מיט יעדן אײנעם װאס זי װיל. די פאליאקן והאבן געשלעפט די יידן אויף צװאנג־ארבעט, זײ האבן גערויבט און צוגעטמען די פערד, בהמות, שטוב־הפצים, אלץ, װאם ם׳איז זײ געקומען צום האנט. מען האט אין דער גיך גענומען פארגראבן די װערטפולע זאכן אין דער ערד, .און די מענער זײנען אנטלאפן אין די װעלדער. אין די הײמען זײנען געװען פארבליבן בלויז די פרויען מיט די קליינע קינדער. ...

די צײט, װען די באלשעװיקעס זײנען אנגעקומען, איז געװען סוף זומער, די ארמײ, װעלכע איז באשטאנען פ־ן פעכאטע, קאװאלעריע און ארטילעריע, האט זיך געצויגן אן אויפהער. שנעל זײנען די באלשעװיקעס ארײעעדרוגגען אין פוילן און עס האט אויסגעװיזן, אז זײ װעלן פארנעמען גאנץ פוילן. אבער, װען זײ זײנען שוין געשטאנען לעבן װארשע האבן זײ געליטן א מפלה און זײנען געװארן געצװונ־ געɴ צו פארלאזן פוילן. פאר די דראהיטשינער ײדן האט זיך װידער אנגעהויבן א צײט פון זײער שווערע איבערלעבונגען. ...

... געזען אין ווארשע בײם ״האיאם״, װו טויזנטער עמיגראנטן פלעגן קומען זוכן הילף צו עמיגרירן. דער אמעריקאנער קאנ־ םולאט אין ווארשע איז געװען באלאגערט פון טויזנטער ײדן. ...

... דער בישאף פון פינסקער געגנ ט נעמט אויף א ייִדישער דעלעגאציע פון דראהיטשין , 13טן אויגוסט ׳ 1937 . פון רעכטם : זכריה שמיד . הרב קאלענקאװיטש ׳ ד״ר לאמפע , גדליה גראסמאן א.א . די דאזיקע בילד איז געװען געדרוקט אין ״נאש פשעגלאנד״ , סל־טן סעפטעמבער ׳ 1937 , ווארשע . ...

... הערי מארקוס (א זון פון משה פאריצקער װאלעװעלםקי פון דראהיטשין), אן אמעריקאנער כידגער, װעלכער איז גע־ פארן אויף א לוסט־ריתע קײן רוסלאנד און איז פארחאלטן געװארן צוליב דער מלחמה, האט זיך ערשט צוריקגעקער ט פון אײראפע מיט דער שיף ״ניו אמסטערדאם״, פון ראטער־ דאם. מר. מארקום, װעלכער האט באזוכט מערערע שטעט און שטעטלעך פון ליטע און פוילן, דארונטער בריסק, קאברין, אנטאפאליע, דראהיטשין און װארשא, האט פאר א פארטרע־ טער פון ״טאגעבלאט״ געשילדערט די טרויעריקע לאגע פון די ײדן אויף יענער זײט ים. ...

... ״הײנטיקע נײעס״ פון ״הײנט״ 6טן אקטאבער, 1955, װארשע פארשטערטן ױם־טובים ...

... אין 1932 פארט ער אװעק קײן װארשע, שליסט זיך אײן אין בית־מררש אויף טװארדע 10 און טוט אין הוראה. גלײכ־ צײטיק פירט ער אן פאר א קורצער צײט מיט דער ישיבה, װאם האט זיך געפונען אין זעלבן בית־מדרש.

... קומענדיק קײן ווארשע באפרײנדעט זיך הרב װארשאװםקימיט דעם חאמאלטיקן רעדאקטאר פון ״דער מאמענט״, יוםף העפטמאן־עמנואלאון (היעט רעדאקטאר פון ״הבקר״), און ער הויבט זיך אן צו דרוקן אין ״מאמענט״. צו דער זעלבער צײט דערשײנען זײנע פארטרעט אין דער ליטערארישער בײלאגע פון ״אזנזער עקםפרעם״, אזנטער דער רעדאקציע פון אהרן צײטלין. זוארשאװםקיװערט ואזוי ארום ארײעעװעבט אין דער שרײבערישער משפחה, זועלכע האט געהאט איר מקום מנוחה אויף טלאמאצקע 13 און שפעטע ר אוי ף גראניטשנע 6 .

... הורפט־זואל־קאמיטעט צודעםײם־װאלן, 1935; מיטגליד פונװארשעװער שטאט־קאמיטעט פון קרן״תל־חי״; פרעזידױם־ מיטגליד פון װארשעװער הצה״ר אין 1937; געװ. מיטגרינדער אװ נאענטע ר מיטארבעטער פון ר׳ הלל צײטלינ׳ם, ז״ל׳ ״כל. ...

... צב י אי ז פארבליב ן אי ן דער דײטשע ר אקופירטע ר טעריטארי ע או ן לא ה אי ז אװע ק קײ ן װיטעבםק , פו ן דאר ט קײ ן אדעס ׳ װ ו ז י הא ט אוי ף דע ם גאװאדאםיסק י אוונױוערזיטע ט אויסגע־ שטודיר ט אל ם צײן־דאקטאר . ד י רוםיש ע רעװאלוצי ע טרעפ ט לאה׳ ן אי ן מאסקװע , װ ו ז י אי ז א לערערי ן אי ן א ״תרבות״־ שולע . גלײכצײטי ק ארבע ט אי ן פעדאגאגיש ן אינסטיטו ט אונ ־ טע ר דע ר לײטו ע פו ן בארימט ן געלערנטן , פראפעסא ר סטא ־ ניסלא װ טעאפילאװיט ש שאצקי . אי ן 1921 טרעפ ן זי ך צב י או ן לא ה אי ן ווארשע ,

... װעלװל פאליאק א. א. אי ן ד י יאר ן 25־1922 הא ט שײנק ע גענומע ן קורס ן אי ן דע ר פרעבליםטקע־ שזל ע אי ן װארשע או ן הא ט אויסגעשטודירט אויף לערערין. פו ן 1926 הא ט שײנק ע פראקטיציר ט אלס לערערי ן אי ן דע ר שולע ״מוריה״ אי ן דרא־ ...

... משה סאפאזשניק, זון פון טאדרעם, איז געבוירן 1897 אין דראהיטשין. נאך פאר דער ערשטער װעלט־מלחמה האט ער געענדיקט די רוסישע גימנאזיע אין װארשע און אנגעקומען אין אונױוערזיטעט .אויף דעם מעדיצינישן פאקולטעט. אין ...

... מנחם אװערבוך, ײנגםטער זון פון מעשל און חוה אװערבוך, איז געבוירן 1896 אין דדאהיטשין. ער האט געלערנט אין חדר, שפּעטער געענדיקט א רוםישע גימנאזיע אין װארשע און געװען אין 1914 א סטודענט פון דער קאנםערװאטאריע אין פאלטאװע. ...

צולי בדעם קאנקורענץ פון די גוײשע פעלדשער ׳ ורעלכע האבן צוגענומען אלע קריםטלעכע פאציענטן ׳ און מחמת די יידישע באפעלקערונג איז געװען קלײן אין צאל ׳ האט ר׳ נפתלי פון זײן פראפעסיע אלם רופא נישט געקענט מאכן קײן לעבן . איז ער ׳ מיט דער שטיצע פון זײן פאטער , געפארן קײן װארשע און האט זיך צוריק גענומען צו זײן שטודױם . מיט א צײט שפעטער איז ר׳ נפתלי צוריקגעקומען קײן הא־ ראדעץ אלס דענטיסט . האט ער שוין פראקטיצירט א י אלס רופא און א י אלם דענטיםט . ...

... ד״ר ה^נריל ן שעכטער, װעלכע ר הא ט פארנומע ן ד״ר גערשוני׳ס אר ט אל ס מעדיציגער, אי ז אנגעקדמע ן קײ ן דראהיטשין א פאר יא ר נא ך, דע ר ערשטע ר װעלט־מלהמה. װעג ן זײ ן ױגנ ט או ן אפשטא ם קומ ט אונד ז אוי ס צ ו טאפ ן אי ן דער־ פינצטער. מ׳זאג ט א ז ע ר אי ז געװע ן א געבױרענע ר פו ן גא־ ליציע. דערפא ר װײם ן מי ר א ז זײ ן פרו י הא ט געשטאמ ט פו ן א שײנע ר ײדישע ר פאמילי ע אי ן װארשע. ...

... אונצײליקע מאל איז דוד געפארן קײן װארשע צו קו־ ...

... זײש־אפט פלעגן קומען צו אונז רעדנער, װעלכע האבן גערעדט װעגן צױניזם און ײדישער גאולד״ די ביבליאטעק ״תושיה״ פון װארשע האט ארײנגעשיקט העברעאישע ביכער, װעלכע די ױגנט האט געשמאק געלײענט. ...

נאװעמבער, 1917, װען איך מיט נאך אײניקע ײדישע ױנגעלײט האבן געארבעט אױףן פעלד, האט זיך לעמ אונז אפגעשטעלט א פורל מיט צװײ דראהיטשינער ײדן. די ײדן האבן אונז דערצײלט אז סעדלעצער ײדישע םויחרים האבן געבראכט קײן דראהיטשײן א ײדישע צײטונג פון װארשע, װאױ ...

... דער שרײבער פון די שורות איז דעלעגירט געװארן צום פאלעסטינא־אמט אין װארשא צו פועלן די באשטעטיקונג פון די פערצן. לײדער איז מיר מיט גרויס מ י געלונגען צו קריגן די באשטעטיקונג פון בלויז זיבן (7). ...

... הקדוש ר׳ הלל צײטלין, הי״ד ו (לינקס) און יבדלחײם הרב יהושע שפעטמאן פון לאנדאן, א יוד און שטארקער פאררערער פון ר׳ הלל׳ן און זײן משפחה מכמה יארן, 1937 אין װארשע. זען זײטן 137 און 138 ...

... טראל־קאמיטע ט פו ן ״תור ה ועבודה״ אי ן װארש ע (רימארסק י 6), װא ו ע ר הא ט פי ל ;עלײסטע ט פא ר דע ם דעליגיעז ן צױניזם. ...

... שריפטשטעלע פובליציסט, רעדאקטאר פון ״הצפירה׳ / ״הױם׳ / ״דואר־הױם׳ / ״מאמענט״ (װארשע) און שעף־רעדאקטאר פון ״הבוקר״ (תל־אביב / געבארן ט״ו אב׳ תרמ״ח, 1888, אין ברײנסק, — געשטארבן כ״ד טבת, תשט״ו, 1955, אין תל־אביב. זען זײט 138, קאלום 2. ...