Land of Israel

... איז געװען ארץ־ישראל. יעדן אײנעמס געדאנק און באגער איז געװען, װאם גיכער אװעק אין אײגענעם לאנד ארץ ישראל.

דאס יאר 1929 האט געבראכט א ראדיקאלע איבערשיכ־ טונג פון די פארטײאישע כוחות אין דראהיטשין. צוליב די שרעקלעכע אראבישע פאגראמען אויף די ײדן אין ארץ־ ישראל האט א גרויסער טייל פון דראהיטשיגער ױגנט און פון עלטערן עולם, געגעבן זיך, איבער נאכט, א ווארף ארי־ בער צום רעװיזיאניזם, וועלכער האט געפאדערט א מער דראסטישער האנדלונג לגבי דער ענגלישער מאנדאטאר־ ...

מען קען נישט זאגן אז די דראהיטשינער װױנט האט פארטאכלעװעט די צײט מיט גארנישט. אװדאי, האט מען געטאן כללות׳דיקע ארבעט; מען איז געװען טעטיק אין פארטײען; מען האט געקליבן געלט פאר ארץ־ישראל; מען איז געפערן אויף הכשרה א.א.װ. אבער, צו קײן תכלית איז דאם אלץ נישט געקומען. װארום עולָה צו זײן קײן ארץ־ישראל האט מען נישט געקענט, מחמת מען האט נישט געקענט

... װי מ׳זעט אויס, איז ר׳ משה לאנג ניט געיװען רב אין פינסק, װײל אין יאר 1746 איז ער אויפגענומען געװארן אלס הויפט רב אין סאמבאר, גאליציע. ^אט אין דער דאזי־ קער שטאט איז ער געזעסן מיט גרויס כבוד אויפן כסא הרבנות ארום 25 יאר, אויב ניט מער, ביז װאנען ער איז אװעקגע־ פארן קײן ארץ ישראל. 3 ...

מתעדים. ^ פון צפת זײנען ארויםגעשיקט געװארן משולחים װעלכע האבן אעעפירט אן אגיטאציע צװישן דעם גאונ׳ק תלמידים אז זײ זאלן זיך באזעצן אין א״י. די דאזיקע אגי־ ...

... אט אזוי האט געלעבט א דראהיטשינער איד. פון זיינע 86 יאר האט ער געלעבט און געשאפן 60 יאר אין ארץ ישראל׳ זעכציג יאר פון פרוכטבארער ארבעט, פון וועלכע פיהלע עסן נאך די פירות עד היום.״ 2 ...

הרב מנחם רײכמאן האט גער,אט 7 קינדער; ראובן רײכמאן (בירזשעמעקלעראץמוד, לאין קיעװ): יעקב מרדכי ריטש־ מאן (טײאון קאװעהורט־פארקויפער אין הארטפארד, קאנ.): אברהם יוס ף ריטשמאן (אין שיקאגא); שמואל ריטשמאן (שיקאגא); צבי אליהו רײכמאן (אין בריסק): דבורה בערמאן (װײן־פאבריקאנט, בריסק) און חנה יהודית קאלענקאװיטש, — רביצין פון דראהיטשינער רב, הרב ר׳ אימיק יעקב קאלענקא־ װיטש, ז״ל, וועלכער האט פארנומען דעם כסא הרבנות אין דראהיטשין נאכן אפפארן פון הרב רײכמאן קיץ ארץ ישראל.

אינן תרם״ג, 1903, איז הרב ר׳ אײזיק י. קאלענקאװיטש ~ אויף דעם ארט פון זײן שװער, הרב ר׳ מנחם רייכמאן, װעלכער איז אפגעפארן קײן ארץ ישראל, — אפיציעל אויפגענומען געװארן אלם, רב פון דראהיטשין. ...

... מײן זײדע, װי אויבן געזאגט, האט געהאט פיר זין און אײן טאכטער, װעלכע זײנען שוין אלע אויף דעם עולם האמת. אבער זײנע אײניקלאך און אור־אײניקלאך, צו לענגערע יאר, לעבן הײנט אין ארץ־ישראל, ניו־יארק, פילאדעלפיע, װיר־ דזשיניא, סענט דזשאזעף (מיזורי) און אין שיקאגא. ...

דער אלטער רב פון שטעטל איז אװעקגעפארן קײן ארץ ישראל און אויף זײן ארט האט ער איבערגעלאזט זײן אײדעם. דאן איז דאס שטעטל צעטײלט געװארן אויף צװײ צדדים — אײן צד האט אויסגעקליבן דעם רב ז״ל פאר א רב. פיל, זײער פיל האט דער רב ז״ל געהאט אויסצושטײן פון זײ־ נע פארפאלגער, װעלכע האבן זיך ניט אפגעשטעלט פאר קײן זאך. עס האט זאגאר ניט געפעלט קײן מסירות. און ניט אײנ־ מאל האט זײן הארץ געפלאצט פון שרעק און בזיונות. נאר דאם איז גיך פאראיבער. סוף כל סוף האבן אפילו זײנע קעג־ נע ר געמוזט אנטשװיגן װערן און קײנער האט מער ניט גע־ װאגט א װארט ארויםצורעדן און פיל פון זײנע פריערדיקע שונאים, זײנען געװארן זײנע גוטע פרײנט. ...

... װען דער דראהיטקןינער אלטער רב, ר׳ מנחם, איז אװעקגעפארן קײן ארץ ישראל און האט איבערגעגעבן זײן כםא־הרבנות צו זײן אײדעם, הרב ר׳ אײזיק קאלענקאװיטש, איז הרב מילער אויפגענומען געװארן אלס דײן אין ר׳ אײזיק׳ס בית־דין. ...

װען ער איז אלט געװארן אכצן יאר, האבן אים זיינע רביים געראטן ער זאל זיך אויסלערנען צו זיין א סופר. ער האט זיך עס אויסגעלערנט און איז געווארן איינער פון די בעסטע סופרים אין ארץ ישראל. צו 24 יאר האט ער חתונה געהאט מיט דער טאכטער פון ר' אהרן פאן ז״ל (װעלכער האט צו יענער צייט געמאכט א גרויסן רושם מיט א מיניא־ טור מאדעל פונעם בית המקדש, װאס ער האט געמאכט און האט עס שפעטע רפארקויפט צום מוזעאום אין בערלין). ביז א יאר נאך דער חתונה, האט ער זיך נאך אלץ אפגעגעבן מיט דער מלאכת קודש פון א ספר סת״ם, אבער ער האט פון דעם ניט געהאט גענוג פרנסה. איז ער דעריבער דאן אנגעקומען אלס הויפט ילערער אין דער תלמוד תורה אין רחובות. אין פארלויף פון דער צייט זואם ער איז דארט געװען, האט ער ...

... די מלוה־מלכה פלעגט געפראװעט װערן מיט גרויס שמחה און התלהבות ביז האלבער נאכט. דערבײ פלעגט דער שמש אויסרופן די נעמען פון די חסידים װאם פלעגן קויפן פלעשער װײן פאר דער סעודה און דאס געלט פלעגט דער רבי אװעקשיקן קײן ארץ ישראל צו צעטײלן פאר נצרכים, דאס האט געהײסן ״קאבריגער חלוקה״.

... מצבה פון זלמן ב״ר יצחק יעקב ז״ל (דער פאטער פון ר׳ נחום און זײדע פון זלמן שעןףינ־ םקי) אויף קאברינער בית עולם. כ״ו טבת תרמ״ט. לעבן דער מצבה שטײט שײנע זעלדע גאלדבערג (נחום׳ם שװעסטער) פון קאברין, געלעבט אין זשעלעכאװ און געשטארבן אין ארץ ישראל. ...

... ■נפתלי איז געשטארבן כ״ד כסלו, תרפ״א, 1921, אין דרא־ היטשין. ער האט געהאט דרײ קינדער: זײדל (געשטארבן אין שיקאגע), פײגל (אומגעקומען מיט איר משפחה אין פינםק) און חנה (לעבט אין ארץ ישראל). חנה און פײגל זײנען געגאנגן אין די פום־טריט פון זײער פאטער נפתלי, און האבן אין משך פון יארן אויך פראקטיצירט אלם לערערינם און אנגעפירט מיט אײגענע קלאםן אין דראהיטשין,

צוויינטע ר צײט באקאנ ט זי ך דע ר ױנגע ר צב י מי ט זײ ן צוקונפטיקע ר פרוי , לא ה פאנאבעריא , פו ן בריסק , א פײער־ דיק ע סאציאליסטקע , װעלכ ע הא ט זי ך אויסבאהאלט ן פו ן דע ר צארישע ר פאליצ ײ אי ן קאװעל . ע ר לערנ ט אי ר העברעאיש , או ן אונטע ר זײ ן השפע ה פאר ט לא ה קײ ן אר ץ ישרא ל או ן קומ ט א ן אי ן דע ר ״הרצליה ״ גימנאזי ע אי ן תל־אביב . שפעטע ר אי ז ז י א העברעאיש ע לערערי ן אי ן דע ר קאלאני ע ״יבניאל״ . ...

... היטשי ן ביז 1934, װע ז זי אי ז אװעקגעפאר ן קײן ארץ־ישראל. אוי ך דאר ט :הא ט ז י אנגעפירט מי ט א קלאם. ...

... צפורה ראבין איז א שטארקע פארערערין פון ארבעטנדן צױניזם. זי האט דרײ מאל באזוכט ארץ ישראל. איצט לעבט זי דארט בקביעות. (די רעדאקציע), ...

ר׳ טוביה דוד האט געהאט 4 טעכטער און איין זון: פערל (אומגעקומען מיט איר מאן זײדל און קינדער אין דראהי־ טשינער געטא): זלאטע (יצחק) אין קאנאדע; אליר״ באשקע און רח ל אין ארץ ישראל.

... עס איז כמעט נישטא קיין איין ײדישע אינסטיטוציע אין אמעריקע און אין ארץ ישראל, װאם האבן זיך ניט געװענדעט נאך הילף צו מלכה װארשאװסקי און זי האט שטענדיק אנט־ קעגנגעקומען אלע בקשות, ...

... א פאר יאר נאך דער ערשטער װעלט־מלחמה, האבן הערשל־חײם מיט חאשען אויםגעװאנדערט קײן ארץ־ישראל און זיך באזעצט אין ראשון־לצױן, ווו זײ האבן פארגעזעצט זײער עבודת־הקודש.

... פון זינט םוף 1933 לעבט םאראטשיק מיט זײן פאמיליע אין רמת־גן, ארץ־ישראל, װו ער זעצט פאר זײן געזעלשאפט־ לעכע טעטיקײט. ער איז א מיטגליד פון ״אירגון ברית רא־

... אין 1932, נאך דעם טזיט פון זײן פרוי, איז ר׳ דוד צוריק־געפארן צום פערטן מאל קײן דראהיטשין, מיטן צװעק צו פארקויפן זײן מויער אין שטעטל און פארן קײן ארץ ישראל. ער איז אבער שוין פארבליבן אין דראהיטשין. אין א פרײ־טאג־צו־נאכט נאך קידוש איז ר׳ דוד אין עלטער פון 88 יאר אויסגעגאנגען. דאם איז געװען ט״ז כסלו תרצ״ח — 1938. ...

... הנה אף כי לא אדע המצב מבני אמריקא׳ אך מפה אודיע לכת״ר כי מצב בני עמנו הוים רע מאד מאד אשר אין לספר ;אין לתאר. בכל מקצוע ומקצוע מדברים אודות הנסיעה לארץ ישראל. בחוצותינו אף קול דממה דקה לא ישמע! המסחר ירד מטה, ובעירות גדולות המצב עוד ביותר רע. כי שמה כל הסוחרים פושטים רגליהם וידיהם. ויודע אני כי לו גם מקודם לא היו מקבלים כמעט רובם ככולם תמיכה מאמריקא, לא היו הימים טובים מהימים הראושוגים אשר כבוד ת״כ ידע.

והנה האח : תקותנו נתקימה . חלומנו הגדול ותמפא ר שחלמו אודות ױ אבותינו הקדמונים במשך אלפים שנה ואשר באו בגללו באש ובמים הולך ומתגשם בימינו לעינינו . ארץ ישראל מושבה לנו — לעם ישראל , וקול השופר הולך ותוקע םכל תפוצות הגולה שובו בנים לגבולכם , באו בנו את החרבות , הושיבו את נשמות : ולקול הקריאה הזאת מקשיבים גם אנחנו , יהודי דרוהיצין , זקנים ונערים , נשים זטף רב קשב וחפצים גם אנו לבוא בהמונינו לחבק את אדמת ארצנו הנשמה , לרװתה בזיעת אפנו ובדם לבבנו . ...

... װען מיר זײנען געקומען צו זבארן און אים איבערגעגעבן װעגן אונזער פלאן, האט ער אויסגעגלאצט זײנע אויגן און מיט כס אויסגעשריען: ״אידיאטן, איר װילט אומגליקלעך מאכן די דראהיטשינער ײדן?׳. פארשטייט איר דעם נישט, אז די ענגלישע ארץ־ישראל־דעקלאראציע איז אן אקט קעגן דײטש־ לאנד, טא װי קענען מיר ארויסװײזן עפנטלעך אונזער סימ־ פאטיע מיט ענגלאנדס דעקלאראציע אין דער צײט, ווען מיר ליגן אונטער דער דײטשער אקופאציעײ״ ...

... אויף מארגן גאך דער אימפאזאגטער און אײנדרוקספולער מאגיפעסטאציע האט דער דראהיטשיגער צױגיסטישער קאמיטעט אפגעהאלטן א פײערלעכע זיצונג און באשלאסן אגצוהויבן װערבירן חלוצים צװישן דער ױגנט און שיקן זיי נאך ארץ ישראל אלם דער ערשטער דראהיטשינער אװאעארד... עס האבן זיך אפגערופן א פאר צענדליק טיכטיקע ױגגע לײט צו זײן די ערשטע אין דער רשימה. אונזער קאמיטעט האט דורכגעזופֿט די גאנצע רשימה און באשטעטיקט פערצן (14) פון זײ. ...

אבער דער אמתער מאטױוו איז געווען פארשטענדלעך פאר אלעמען. אונזערע בהורים האבן אלע געהערט צו די אלגע־ מיינע צױניסטן, וועלכע האבן געהאט פאר זיך נאר אײן צװעק: צו פארן קײן ארץ ישראל און העלפן בויען די לאנד פאר׳ן גאנצן ײדישן פאלק, אן באזונדערע זײטיקע לאזונגען... אג ב זײנען נאך צו יענער צײט ניט געווען אין דראהיטשין קײן אנדערע פארטײען אויסער די אלגעמײנע צױניסטן. דער־ פאר האבן די לינקע נישט געוואלט באשטעטיקן אלע דרא־ היטשינער חלוצים... ...

... געפרײדיקט פאר זײ חבת צױן או ן בגין דיארץ. אזוי װי ער איז געװען װײט פון צו זיצן אן עם דיארץ פלעגט ער זיך שטענדיק באנוצן מיט א פסוק פון דער תורד י און נביאים. אײנמאל אין א שבת אין דער ״פוילישער שוהל׳/ װען הערשל דער שום־ טער האט אויסגעדיערט א באגײםטערטע ר רעדע פון אײנעם פון אונזערע רעדנער, איז ער ארויף אויף דער בימה או ן אויסגעשריגן: ״ײדן, איר זאלט װיסן׳ אז עס איז טאקע משית־ צײטן, װײל עם ווערט מקוים דער פסוק ״אז ירננו כל עצי יער״... איר הערט, אז װיבאלד א פראסטער ײד׳ א שוסטער װי איך, קען האבן די העזה ארויפגײן אויף דער בימד י או ן רײדן פארן עולם, איז דאם א סימן, אז די גאולה איז נאענט און מיר דארפן גײן קײן ארץ ישראל. לאמיר ניט שװײגן, ײדן, עס איז משיח צײטן...״ איך פארשפאר צוגעבן, אז זײן גאנץ קורצע ״דרשה״ האט געמאכט אויפן עולם א גאר שטארקן אײנדרוק. גאנץ דראהיטשין האט זיך באצויגן מיט דרך ארץ צו אט דעם ר׳ דיערשל שוםטער, וועלכער האט אין א קור־ צע ר צײט ארום עולה געװען מיט זײן משפהד י קײן ארץ ישראל. זאלן אט די געצײלטע שורות דינען לזכרון עולם פאר אט דעם דיארציקן ײד און ח,בר ר׳ הערשל דיםנדלר, װאם האט אויסגעלעבט זײנע יארן אין ירושלים עיר דיקדושה און נפטר געװארן בשיבה טובה. תנצב״ה.

... ישראל און גרשון קן־צפור, אומגעקומען, הי״ד! קינדער פון מיכלי קלײנמאן־קרײנעס הײנט אין ארץ־ישראל װארום מיר װעלן דא אלע אויסשטארבן. ס׳איז שוין אבער געװען צו שפעט... די מײדלעך האבן זיך שוין נישט געקענט רירן פון ארט...

... שמואל עפעלבוים, װאם געפינט זיך איצט א־ן לאדַז און גרײט זיך צו פארן קײן ארץ ישראל, האט א סאך דורכגעמאכט אין די בלוטיקע יארן פון דער מלחמה. דארויף זאגט עדות זײן לאנגער און רירנדער ברױו װאס ער האט צוגעשיקט צום ״פארװערטם״ פאר זײן ברודער ױסף עפעלבוים, װעלכן ער זוכט איצט ארום. אויך זוכט ער משה ױסף׳ן און לײזער דװאישקעס פון דראהיטשין. ער לאזט זײ װיסן, אז פון חיה־ טשען, װאס איז געװען פארהײראט צו א װארשערוער דאק־ טאר, איז געבליבן א דרײ־יאריק יתומה׳לע. א קריסטין פון דראהיטשין האט דאם קינד גענומען צו זיך, װען עס איז אלט געװען דרײ מאנאטן, און עס האדעװעט זיך ביי איר אויך איצט. ...

װײַל די בערג מיט קברים האָבן מיר געלאָכערט מײַן האַרץ • איך האב ניט געקענט שלאָפן קיין נעכט. עס האט זיך מיר געדוכט, אז איך הער קולות פון די לאנגע גריבער, וווּ מײַנע טאטע־מאמע, ברידער און שוועסטער ליגן. די זײטיקע געס־ לעך זענען אויסגעפלאסטער ט געװארן מיט די מצבות פון נײעם בית־עולם. מיט א פארקלעמ ט הארץ האב איך גע־ שװארן א הייליקע שבועה צו פארלאזן דראהיטשין און גע־ פינען אהײם אין ארץ ישראל. װי דער װעג זאל ניט זײן שװער װעל איך זיך אהין דערשלאגן. אין מײן שטאט איז ניט א קײן ארט פאר מיר, אויסגעמעקט געװארן יעדער שפור פון לעבן. דער ײדישער ישוב פון מײן שטאט, מיט אזוי פיל שײנע ײדישע טראדיציעס, װו די שטיינער און װענט זײנען געװען אנגעזאפט מיט ײדישקײט און תורה, איז אויסגעריסן געװארן מיט דעם װארצל. יעדער צײכן איז אפגעװישט. איך האב נישט קײן װערטער צו באשרײבן די ״מגילת־אש״ פון מײן שטאט דראהיטשין . ...

א זבר האיז געמאכט געװען זרע ן בײ הײטיקע מאזור^קי, חײ כ מאזורםקי, חז ן ױסן קאפיא ן און ^עמואי״ אפעריי־פעיטע מאזורסקי, אפרים מאזורםקי, בוים, װערבער האט איײז איבערגע־יא ה מאזורכקי, מאזורבקי, אדער א .יעב ט ך י גרויזאמע טע;.א.י1 געט א פו ן!זיסמאז, זיסמאן, זיסמא.;, 6:ה ס בי־ !דדאהיט^סין, האט איבערנעעבן אי ע דער. רהי בידער, אהרן בידער. אדיר אײנצערהײטעז פון די איבעררעבונ־בידער, נחום בידער, האדע ס בידער. גע ן און ענוײם, איז אײנ^עטימיג בא״שמוא ר בידער, פאיע בידער, הײט״ע ע ׳סר^גסע ן געװארן צו*׳עטערעז י ױ איז בידע ד יעגטע בידער. פארבינדונג מיט די ראנדסרײט אי פארגענדע געפינען זיך אין פוירעז: אמעריקע און צו בעטן זיי אויפציואװעדבא ך אברהם, אװעדבא ך סימע, ׳צטעיען אין ארץ י׳טראל ױא י אי ע ײי״ אװעדבא ך חיה, אװערבא ך בײע, יען עור ה זײן, א בני ן װעיכע זא ג זי ר װאדץנאװסקי זי׳םע, װאדיצאװסקי בע־ דופע ן ״בי ת הדראהיט׳סיגאים״, װא ז ריר, װאריצאװםק י רהי*, װארשאװסקי יעדע ר דראהיטיטינער. באמסקע״ איז אברהם, װאדץגאװמק י בא׳עקע, װאר־ פון אומגענענ ט עו״ה, זא ר קענע ז זי ד ^עאװסקי י׳צןעיהו, װארשאװפקי, ז^א־ אפרוהען דןןזר ט בי ז < ר װע ט קריגן טע־מרים, װאױםאװפק י ברײנדעי, ארבײ ט און א דידה״ װאר^עאװפק י אריה ו דו ד ספעװע ק

... נאך דער שליסונג פון די אמעריקאנער אימיגראציע טויערן האבן פיל דראהיטשינער געזוכט און געפונען א מקום־מקל אין ארגענטינע, קובא און אין ארץ ישראל. די עליה קיין ארץ־ישראל איז צוליב דער שארפער םערטיפיקאטן־םיםטעם געװען זײער באגרעניצטע און מינימאלע. א קלײנער פרא־ צענט אויסװאנדערער האבן געפרואװט מזל מיט קאנאדע א.א. ...

... שעדראװיצקי איז געװען א שטארקער אנהענגער פון א נישט־קאנטאלירטער מאסן־עליה קײן ארץ ישראל און דאם אינװעסטירונג פון פריװאט ן קאפיטאל אין לאנד. ער האט זיך אויך באטײליקט אלם גאםט אין פיל ציוניםטישע קאנגרעםן, און פאר א צײט אויך געװען פארטרעטער פון ארץ־ישראל־דיקער ״ציטרוס־געזעלשאפט״ אין עגיפטן. שעדראװיצקי האט אויך געתא ט דעם טיטול פון הויפט־אינםפעקטאר פון די שולעם אין פתח־תקוה און זיך אפגעגעבן מיטן חינוך דארט. שלמה האט צײטנװײז אויך געשריב ן אין ״דואר־הױם״ און ...

פארוים־און צוריק־מארשרוטן; אנהויבנדיק פון עגיפטן, ליבי (טאברוק) ביז בענגאזי, דערנאך צוריקגעטראטן ביז על־לא־ מײן, און דעם לעצטן שטורעם ביז טונים... איז געווארן גע־ בלענדעט און געברענט פון ״חאמםינ׳ס״, זאמד־שטורעמס; געװײקט זיך און געפרוירן אין פארפלײצטע אקאפעס... און ועל כולם, געווארן באמבארדירט טאג און נאכט פון דײטשע מעםערשמידטם... און שטענדיק איז ז־אס לעבן געהאנגען אויף א האר... נאך דער מלחמה האט ישעיהו באקומען אן אנבאד פון זײן אפיציר צו באזעצן זיך אין ענגלאנד און געניסן פון אלע װעטעראן־פרױוילעגיעם, ער האט אבער פארציכטעט אויף די פרױוילעגיעס כדי צו לעבן אין ארץ־ישראל... ...

... געװע ן קײ ן ארץ־ישראל, או ן דאר ט אנגעהויב ן צ ו דערנענ־ טער ן זי ך צ ו זא ב זשאבאטינסקי׳ ם רעװיזיאניזם. זומע ר 1938 ...

... הערשל שטיינכערג, ע״ה׳ זון פון מאיר־יצחק (זײדס און העניע׳ איז געבוירן אין דראהיטשין. 1922 עולה געװען קײן ארץ ישראל. ...

... ױם ה׳ טבת, חשי״א, חיפה, ארץ־ישךא ל (51־1־4).

... נאך דער מלחמה האט שמואל זיך געפונען אין א פליטים־ לאגער אין מינכען, װאױ ער איז געװען מיטארבעטער און מיט־ רעדאקטאר פון ״דאס װארט״ א מ פון העברײאישן זשורנאל ״נצוץ״. זינט 1937 לעבט ער אין ארץ ישדאל. ...

און דער שרײבער פון די שורות האט אים אין יפויליש בא־ גריסט ^זין נאמען פון דער גרויסער מאניפעסטאציע און אויפ־ געקלערט די באדייטונג פון פאראד׳ אויסדריקנדיק די האפ־ נונג׳ אז דאס פוילישע פאלק װאס איז ערשט אלײן באפרײט געװארן פון פרעמדן יאך, װעט אויך העלפן די ײדן אויפבויען די יידישע היסטארישע לאנד, װאס איז זי צוגעזאגט געווארן פון גאט אלײן דורך די אבות און נביאים... דער קאמיסאר האט געענטפערט מיט זײער פרײנטלעכע װערטער און פאר־ זיכערט אז ער פון זײן זײט װעט ערמוטיקן די ציוניסטישע ארבעט אין דראהיטשין און ער האט הארציג באגריסט די ײדן לכבוד דעם היסטארישן אקט פון סאן־רעמא. ...