New York

... שוין בעסער בראדװײ מיט דער בלוטיקער שײנקײט מיט נשטו ת אין פלאמיקן װינט, שוין בעסער פון האלב־זינד אין קלײנענקען שטעטל דער פלאם פון נױ יארקער זינד.. . ...

... און טשערעדעם טרײב איך אין שטעטל צוריק, איך ליארם מיט ײנגלעך ארום אין דער גאס, און שרײט אויף מיר אנעט די מאמע, איז װאס? איך װײם דאך, עם איז נאר אויף שפאס. נױ^ארק ...

... זיץ איך אין נױ יארק און שמײכל צו זיך, די יארן זײ פליען אזוי גיך, אזוי גיך, דאך זע איך דראהיטשין פאר זיך אזוי קלאר, װי איך װאלט א קינד געװען דארט לעצטן יאר.

פילנדיק, א זײד ן װעל ן קײ ן גוט ן לעב ן ניש ט האב ן אונטע ר דע ר מאכ ט פו ן ד י פאליאקן, האב ן אי ך אנגעהויב ן טראכט ן צ ו פאר ן קײ ן אמעריקע. או ן מי ט גאט ם היל ף בי ן אי ך מי ט מײ ן פאמילי ע אראפגעבראכ ט געװאר ן (אי ן 1924) פו ן ד י דראהיטשינע ר לאנדםלײ ט אל ם ר ב קײ ן נױ־יארק. ...

יעזראל בערגך װארשאװנז^ י(נױ-יארק ) ...

... פון רעכטס: בערל לעכאװיצקי, איסר זלאטניק, משה קראװעץ, יעקב סידעראװ, א יאנאװער, דוב װארשאװסקי און יצחק קאהן (ניו־יארק) לעס דוד װארשאװסקי׳ס ■ הויז אין אויגוסט, 1932.

... פון רענטסז זעליג הויזמאן׳ בערל רעזניק׳ הערמאן גראסמאן (נױ־יארק)׳ מאטיע יאכנעס׳ פעלרמאן א.א. זומער׳ 1937

... העררואן גראנזנזאן (נױ־יארק) ...

ר׳ נח און זײן פאמיליע האבן זיך געפילט גליקלעך, װאם ענדלעך נאך אזויפיל מאטערניש און װאגלעניש זײנען זײ צוגעקומען צו א ברעג. זײ זײנען געװען באזארגט מיט פרנסה און פאראויסגעזען א גוטע צוקונפט פאר זײערע קינ- דער. זײער עלטערער זון האט געלערנט אין ר׳ יצחק אלתנן׳ם ישיבה אין נױ־יאירק און האט זיך געגרײט צו באקומען םמיכה. איז דער זון פלוצלונג ארײנגעפאלן אין א שװערע מחלה און געשטארבן, ל״ע... דער דאזיקער אומגליק האט געהאט א פאטאלע װירקונג אויף ר׳ נח׳ן... עס האט אונטערגעגראבן זײן ■געזונט. ...

... ער איז אויך טעטיק אין דער דראהיטשינער לאנדסמאנשאפט אין נױ־יארק. ...

... נאכ דע ר ערשטע ר װעלט־מלחמה הא ט הרב לעווי מיט זײן פאמיליע זיך באזעצט אין נױ־יארק און גענומען זיך צום חנוך. ער האט אלײן געגרינדעט תלמוד־תוהה׳ם, געשאפן קינדער, און אין א קורצע׳ר צײט שפעטער, איז אים געלונגען צו גרינדן די גרויסע ישיבה ״תורה מצױן״ אויף סטאן עװענױ, אין בראנזװיל. במשך פון מער װי א צענדליק יאר איז די ישיבה געװען אײנע :פון די ערשטע װאם האבן כובש געװען דאם ײדישע קינד פאר ײדישע למודים.

אײנער פון די פארלויפער פון דער גרופע ײדישע דיכטער אין אמעריקע, איז סלאנים געװען א מיטרעדאקטאר פון דעם זאמלבוך ״ליטעראטור״1, װער ער האט פארעפנטלעכט אן אפ־ האנדלונג װעגן אסקאר װײלד, אויך אין ״אידישן קעמפער״, אין טעריטאריאליסטישן ארגאן ״דאס פאלק״, אין די זמ״ב ״טרוימען און װירקלעכקײט״ (דארט פארעפנטלעכט אן אר־ טיקל װעגן עדגאר יפאו) א.א, ער איז אויך געװען באקאנ ט אלס זשורנאליסט און ערשטקלאסיקער רעפארטער און אינ־ טערװױער אויך געװען טעטיק אויף דעם געביט אלס שטענ־ דיקער מיטארבעטער פון ״װארהײט״ זינט 1906 און שפעטע ר פון ״טאג״, געשריב ן אונ. פסעװדאנימען: לוטשי קארמען, י. סאנינא א.א״ באזונדערס געװען פאפולער מיט זײנע באריכטן און בילדער פון די ײדישע גענגםטערס אין נױ־יארק. אלם דיכטער האט ער זיך אויסגעצײכנט מיט זײנע לידער פח דער שטאט ניו־יארק װאם ברײנגע ן צום אויסדרוק דע.ם מעכ־ טיקן ריטם פון דער ריזיקער װעלט־רעזידענץ, הגם זײ לײדן פון װײניק קאנצענטרירטקײט. ארויסגעגעבן; צװײ ביכער לידער און קריטישע ארטיקלען. (פון זלמן ריױענס לעקסיקא!).

ױאלם לאנים האט געענדיקט דעם אונױוערזיטעט מיט אן אויסצייכנונג און איז פאר א צײט געװען ״דיסטריקט אטוירני״ געהילף אין נױ־יארק. אײניקע פון םלאנימ׳ס לי־ דער זענען געדרוקט דא אין בוך. ױאלם לאנים איז גע־ שטארבן 26טן אקטאבער, 1944, אין נױ־יארק. (ז.ז. 57).

צוזאמען מיט דעם בארימטן אמעריקאנער אדװאקאט מארים ראטענבערג, טשארלז צונזער און עניג שאמער ארגאניזירט ער א יידישן קלוב, װײליש. איז פראקלאמירט געװארן אלס די אײנציקע יידיש־נאציאנאלע שפהאך; געװען אײנער פון די גרינדער פון דעם ײדישן ליטעראטור־פארײן אין ניו־יארק. צוזאמען מיט אב. גאלדבערג, א. ליטװין, שרה קעסטין א. א., איז ער געװען מיטגרינדער פון א ראדיקאל־ ...

... אין יאר 1901 האט צפורה מיט איר מאן אויסגעוחאנדערט קײן אמעריקע, ווו איר פאטער איז שוין גע־ װען פון א לײנגערער צײט, און האבן זיך באזעצט אין נויארק. ידא אין אמעריקע האט צפורה זיך גע־ נומען צום שרײבן, ...

... הא ט ע ר זי ך אויפגעהאלט ן ב ײ זײנ ע ברידע ר אלי ה או ן יחוש ע אי ן שיקאג ע (ד י זעלב ע האב ן אי ם אוי ך געשיק ט אוי ף הוצאות ־ הדרך) ׳ בי ז ע ר הא ט אנגעהויב ן צ ו פארדינע ן צוביסלא ך ב ײ לערער ײ אי ן שיקאגע . געװע ן אוי ך א לערע ר אי ן סט . פאו ל (מינעסאטא) ׳ רא ק אײלאנ ד (אילינאי ) או ן װאדאװיל . לםו ף הא ט ע ר זי ך אײנגעארדנ ט אי ן נױ־יארק . אי ן 1930 ברײנג ט ע ר אריבע ר זײ ן פרו י או ן קינדע ר פו ן דראהיטשי ן קײ ן נױ־יארק ׳ ו װ ע ר אי ז זינ ט דא ן אנגעשטעל ט אי ן א שול ׳ פיר ט א ן מי ט א תלמוד־תורה ׳ אי ז אוי ך א זעלטענע ר ימים־נוראימ׳דיקע ר בעל־תפיל ה א.א.װ .

... די װארשואװסקי׳ם חאבען אײץ זון מיט צװײ טעכטער: ישעיה (האט זיך אויסגעצײכנט אלם אמעריקאונער םאלדאט אויפן פראנט אין פאציפיק. האט געקעמפט אין דער ארץ- ישראל ארמײ קעגן די אראבער: איצט איז ער ״מפקד־אזודי״׳ פאראנטװארטלעך פאר דער שמירח פון ״רמת רזיאל״ אין ארץ־ישראל); חנה מרגילת (געענדיקטע גימנאזיםטקע׳ באזיצט גוט ײדיש׳ העברעאיש׳ פויליש׳ ענגליש און פראנצויזיש׳ געפינט זיך מיט איר מאן חײם און קינדער אין לואיםװיל׳ קענטאקע) און יפרידע (געענדיקט אויף לערערין׳ האט א רע- גירונגם־שטעלע אין נױ־יארק). ...

... היטשי ן דור ך ד י באלשעװיקעם . קאפלא ן אי ז געצװונגע ן צולי ב זײ ן מיטארבע ט מי ט ד י פאליאק ן צ ו אנטלוייפ ן פו ן דראהיטשי ן או ן נא ך לאנג ע גלגולי ם געלינג ט אי ם אנצוקומע ן קײ ן אמע ־ ריק ע א ץ באזעצ ט זי ך אי ן נױ־יארק . ...

אלם םעקרעטאר פון רעליף־פאנד פון די דראהיטשינער אין נױ יארק אין משך פון 15 יאר, האט קאפלאן אנטװיקלט א לעבהאפטיקע טעטיקײט בײם העלפן די נויטלײדנדע אין דראהיטשין פאר דער צװײטער װעלט־מלחמה און שפעטע ר דער שארית הפליטה יאי ן די קעמפס אין דייטשלאנד, מיט שיקן זײ געל ט און שפית־פעקלאך. ער איז אויך געשטאנען אין שטענדיקער קיארעםפאנדענץ מיט די געראטעװעטע יפו ן היט ־ לער־גיהנום און זײ געטרײסט אין זײעד אומגליק. ...

ד י װײםמאנ׳ ם והאב ן געהא ט ד י פאלגנד ע קינדער : אברה ם ױם ף (געשטארב ן אי ן שיקאגע) , נפתל י (אומגעקומע ן אי ן בריםק) , יהחעז ע (לעב ט אי ן שיקאגע) , שמוא ל (געשטארב ן אי ן שיקאגע) , דינה , א דענטיסטק ע (געשטארב ן אי ן שיקאגע) , יהודי ת (געשטארב ן אי ן דראהיטשין) , רבק ה מינקא װ (לעב ט אי ן נױ־יארק) , פער ל (לעב ט אי ן נױ־יארק) , באשק ע (אומגע ־ קומע ן אי ן װילנע) , מרדכי , םולע , ציפ ע מרי ם (לעב ן אי ן שיקאגע) , עזר א (געשטארב ן אי ן שיקאגע ) או ן שר ה (לעב ט אי ן אר ץ ישראל) . ציפ ע סידראגסק י אי ז טעטי ק אי ן פרויען ־ פיאגער ן ארגאניזאצי ע או ן פועלי־צױ ן אי ן שיקאגע . ...

... ר ׳ מאי ר הא ט געהא ט פינ ף קינדער. • שר ה איתענשטײ ן (.אומגעקומע ן מי ט אי ר מא ן אלי ה אי ן דראהיטשין) , צדוק , יום ף (בײד ע געשטארבן) , פער ל או ן ישעי ה (לעב ן אי ן נױ־יארק) .

... אין 1890 האט חײקל געהײראט אםתר יהודית׳ן, די טאכטער פון ר׳ישעיח און אסנה פון ספארע־ װע (נעבן כאמסק). די גאנצע יארן איז חײקל געװען א נהנה מיגי כפױ און האט צרלעך געארבעט פאר זײן עקזיםטענץ. 2 מאל איז י ר׳ חײקל געפארן קײן אמערי־ קע. דעם ערשטן מאל איז ער געקומען קײן נױ־יארק אין 1900. װען ער חאט זיך גע־ קליבן צוריקצופארן ...

... די גראסמאנ׳ס האבן געהאט דרײ זין • ירמיה (געװען ארויסגעשיקט פון די באלשעװיקעס קײן רוסלאנד, געפינט זיך הײנט אין נױ־יארק, ירמיה׳ס פאמיליע איז אומגעקומען אין דראהוטשין 1942. הי״ד!). ...

פערל שוב, דימוטיער. װעלכע איז געבוירן תמוז, 1875 אין דראהיטשין, איז געשטארבן ח׳ אב, 1955 אין ניו־יארק. די שוב׳ם האבן געהאט זיבן קינדער: פעני, שמואל, בנימין, לאה, נח׳קע מאריס און ױסף. אלע לעבן הײנט אין נױ־ייארק.

... נאך דער ערשטער װעלט־מלחמה איז לײבעטשקע מיט זײנע קינדער געקומען קײן אמעריקע. דא אין נױ־יארק האט לײבעטשקען געפעלט די אמאליקע הײמישע םביבה. ער האט געבענקט נאך דער מוזיק־קאפעלע און נאך די הײמישע ײדישע חתונות און שמחות. לײבעטשקע האט געדײנקט צוריקפארן קײן דראהיטשין. — כ״א שבט, 1924 אין לײבעטשקע גע־ שטארבן צו 86 יאר אין נ.י. זײן פרוי לאה איז געשטארבן י״ב טבת, 1920 אין דראהיטשין. — זײערע קיגדער זיינען: יודל (שיקאגע), ^מלכה־לאה, אליה, מענדל, שײנע אורן און איר מאן בעני טעפער לעבען אין נױ־יארק. ...

... בערגעקומע ן קײ ן ני ו יארק , ו װ ז י געפינ ט זי ך עד־היום . ...

שרה־דבור הניטאװסקי, אסתר־לאהגאלדשטײן (שיקא־ גע), פרײדלגאלד(נױ־יארק), חיה־עטלאפמאן(לאס־אנ־ דזע^נלעס), באדיעפײנמאן, שײנדלשטײנבערג(זויניפעג, קאנאדע) און יעקבעגראסמאן(ארגענטינע).

... די הויזמאנם האבן געהאט פינף קינדער: הענדל (לעבט מיט איר מאן ה ד אײזענשטײן און קינדער אין שיקאגע); חאשע, אסתר־רח ל (לעבן אין נױ־יארק), חנה־דבורה (גע־ שטארבן אין נױ יארק) א. ן אלטער (אומגעקומען מיט זײן פאמיליע אין דראהיטשין). ר׳ זעליג איז געשטארבן אסתר־ תענית, אדר, 1928. זיץ פרוי סירק ע — ו׳ כסלו׳ 1929. ...

דישװעסטער ראזע מיט איר מאן און קינד זענען אומגעקו־ מען. הי״ד: פרײדלס אײנציקע שװעסטער, היה־ליבע׳ פרוי פון ישראל־ברוך װארשאװסקי, געפינט זיך הײנט מיט איר פאמיליע אין נױ־יארק. זען זײטן 93, 191 און 193. ...

צ ו ״אגוד ת אחי ם אנש י דראהיטשין״, אי ן נױ יארק, אדע ר ...

... ױנה און רחלה גאלדבערג און זייערע קינדער. פון רעכטס; עלקע, משה, מילכה, פײגעלע און אליה. אחוץ פײגעלן זײ־ נען אלע אומגעקומען, הי״ד! רחלה איז געװען די טאכטער פון אליה לײבקע ס װאלע־ װעלסקי. ױנה הזןט ^ןפגע־ שטאמט פון קאברין און איז געװען דער הויפט בוכהאל־ טער פון דער פאלקס־באנק אין דראהיטשין. פײגעלע געפינט זיך מיט איר מאן הערמאן גראסמאן און קינ־ דער אין ניו יארק. ז.ז. 205. ...

... אין םעפטעמבער, 1946, בין איך מיט מײנע קינדער אנגעקומען קײן אמעריקע און זיך באזעצט אין נױ־יארק. ...

... גראסמאן, דארע, אומגעקומען, הי״ד וירמיה אירמאן לעבט אין נױ־יארק. אונטן: זון אסקאר, פאטער גדליה. 1.1. 222, 300 ...

... ״די צ״ט״, ללטן דעצענזבער, 1943, לאנדאן, ענגלאנד איבערגעדרוקט פון ״מארגען־זשורנאל׳/נױ־יארק ...

... און טילע קאפל (נױ־יארק) ...

... ד י מאזורםקי־קינדע ר : װעלװ ל (נױ־יארק) , אברהם , דו ד (ארגענ ־ ...

... ב . אײזענבערג (נױ־יארק ) א.א . ...

די ערשטע אימיגראנטן האבן זיך הויפטזעכלעך גרופירט ארום דער שוהל, וועלכע איז געװען דער קאנצענטראציע־ פונקט פון גאנצן געזעלשאפטלעכן לעבן. דאס לעבן אבער דא איז קײנמאל נישט געװען איינגעפונדעױעט, נישט גע־וארצלירט אויף איין ארט. ס׳איזשטענדיקאנגע־אנגעןאון ס׳גײט אן א מין ״ויחנו ויסעו״, א ״ויסעו ויחנו״... װי די ייִדן אין דער מדבר, אזוי װאנדערט מען דא פון איין פלאץ צום צװייטן, פון איין געגנט אין צװייטן, און װאו מען קומט שטעלט מען אויף א נײעם משכן פאר דעם ארון־חקודש... ...

... דע ר שוה ל בני ן פו ן דע ר ״אגוד ת אחי ם א נ ש י דרואהיטשין ״ אי ן נ ױ יארק , גע ־ קויפ ט אי ן 1925 אוי ף 158 הענר י סטריט . ד י שוה ל עקזיסטיר ט נא ך דאר ט ע ד הױם . ...

... אין 1920 איז אליה געקומען מיט זײן טאכטער פײגל קײן נױ־יארק. אין 1927 איז אויך אריבערגעקומען עטל מיט די אנדערע קינדער. ...

... זען זײט 225. ראשע לאה שמיד, נױ־יארק ...

... מיט יארן שפעטער קומענדיק אויף א באזוך קיין נױ־ ...

... נאך דער מלחמה האט זיך װארשא צוריק ארײנגעװארפן אין קאמף פאר א ײדישער מלוכה. האט געהאט אויף זיך א פראצעם (מאי 1948) פארשיקן געװער קײן ארץ־ישראל... 11טן ױני, 1948, איז ער בסוד פון זײנע עלטערן אפגעפלויגן פון נױ־יארק... ט״ו םױן, תש״ח, 22 ױני, 1948, איז װארשא אנגעקומען מיט דער ׳היסטארישער שיף אלטאלענא קײן תל־ אביב... די אלטאלענא איז אויפן באפעל פון בן־גורױנען צע־

... לזכרון — פיניע און מינדל סידעראװ, ברידער און שװעסטער, הי״ד: די זין דוד־מענדל און װעלװל בלום, נױ־יארק. ז.ז. 526 ...

... חנה־רײזל זײן פרוי לעבט הײנט אין גױ־יארק. ...

... שטײע ן פז ן רעכט ס; ד י שװעסטע ר אסתר, טיל ע אז ן רח ל ראסאראזזסק י פז ן קרעמנע. זיצ ן פז ן רעכטס: ראזב ן בזרשטײן, אלי ה נ ח ראס, ראז ע גאלדשטײ ן פז ן אזיט ש אז ן גדלי ה קאפלא ן אי ן 1921. אסתי ר (מארגאן) טיל ע (קאפעל ) אז ן קאפ ־ לאן, נאטירלעך, געפינע ן זי ן אי ן ניז־יארק. ד י אי ־ בעריק ע זײנע ן אזמגעקז ־ מען, הי״ ד \ רח ל אי ז גע ־ זויע ן ד י פרז י פז ן חײ ם קאברינסקי. זע ן יארצײ ט אזי ף זײ ט 355, וז י אזי ך ביל ד אזי ף זײ ט 280,