Poland

... פאלעסיע איז באװוסט אלס איינע פון די זומפן־געגנטן איז אײראפע׳ װעלכע ציט זיך נעבן דעם מיטעלן לויף פון טײך בוג פון איין זײט׳ און פון דער אנדערער זײט גרענעצט זי זיך מיטן דניעפער. אט דער דאזיקער שטח האט באלאנגט צו רוסלאנד. נאכן ריגער טראקטאט פון 1921, איז אריבער צו פוילן די גאנצע גראדנער גובערניע און קלענערע טיילן פון מינסקער גובערניע׳ װעלכע נעמען ארײן גרויסע שטחים פון פאלעסיע. ...

... איןפרילינגפון1706, האבןדישװעדן, אונטערדער אנפירונגפוןקארלדם12טן, אונטערגעגומעןאמלהמה קעגנדערפוילישעררעגירונג. אדאגקדיפאלעסיערזומפן, האטערטאקעדםזעלבןי׳ארגעמוזטפארלאזןפוילן, און פוילןאיזגעבליבן גאנץ ביז1772, װענזיאיזצוםערשטן מאלצעטײלטגעװארן. דאןאיזװײם־רוםלאנדאריבערצו רוםלאנד. נאךדערמלחמה, פודשיארן1795־1793, זײנען צרוסלאנדאריבערגעגאעעך: מינםקער, װילנער אוןגראד־

... אין חודש מערץ, 1921, איז געשלאסן געווארן אין ריגע דער שלום־אפמאך צװישן פוילן און ראטנפארבאנד, און דראהיטשין, צוזאמען מיט׳ן פינםקער קרײז, איז אײנגעשלאסן געװארן אין דער פוילישער מלוכה. אין 1925 איז דראד,יטשין געװארן א פאװיאט (קרײז) פאר זיך. דער דאזיקער פאװיאט האט ארײעענומען יאנאװע, כאמסק, מאטעלע און די ארו־מיקע דערפער און הײפן. ...

... װי שיקט זיך דאס, אז אין פוילן זאלן נישט זײן קײן קאמו־ ניסטן און דראהיטשין איז נישט געװען קײן אויסנאם פון אלע שטעט און שטעטלאך. נאר, אזוי װי די קאמוניסטישע פארטײ איז אין פוילן געװען אומלעגאל, האט מען נישט גע־ קענט װיסן די צאל און דעם כח פון די קאמוניסטן אין ...

... די פאליאקן קעגן די ײדן — זײנען די באציאונגען צװישן די ײדן און די פאליאקן זעער שטארק פארשארפט און אנ- געשטרענגט געווארן , א פאגראם־כװאליע האט זיך געהאט צעגאםן איבער גאנץ פוילן . עם האבן אויסגעבראכן פאגרא- מען אין פשיטיק , טשענסטאכאזו , בריסק , קאברין און אנדערע ײדישע ישובים , װו פיל ײדיש־בלוט איז פארגאסן געווארן , און ײדישע האב־און־גוטם איז צעפליגדערט און צוגערויבט געווארן פון די צעװילדעװעטע און מיט ײדן־האס פאר׳םמ׳טע פאליאקן . ...

און בין כמעט געװען א בן־בית אין די ייִדישע רעדאקציעס, האב איך געהאט די געלעגנהײט צו פילן דעם פולם פון דעם ײז־ישן לעבן אין פוילן, — געדענק איך, װי אין יענע פשיטיקע טעג האט זיך אײנמאל דער טעלעפאן אין ״מאמענט״

... פאגראמען (עקסצעסן) אויף ײדן אין פוילן פון יאר 1937, — נאך דעם פארבאט פון דער כשר׳ער שהיטד״ און מיט דער פארשטארקטער באיקאט־אקציע פון ...

... צעקלונגען: ״ראטעװעט אונדז... מיר זײנען אין סכנה... א ליאדע מינוט װעלן די באנדיטן אונדז באפאלן... שיקט אונדז הילף...!״ — אזוי ד׳אבען ײדן אלארמירט פון שטעט און שטעטלעך פון גאנץ פוילן. ...

... עס מוז דערבײ אונטערגעשטראכן װערן, אז קעגן דעם פוילישן לאנד, אלס אזעלכן, האבן מיר גארנישט װאס אזיס־ צוזעצן. עס איז געװען א גוטע און א פרוכטבארע לאנד.

צודי מפלות פון די רוסן האבן מיר זיך באצויגן װי צודי מפלות פון דער רוסישער רעאקציע. װאס מער רוסלאנד װעט לײדן מפלות, אלץ שנעלער װעט קומען דער סוף פון דער רוסישער רעאקציע. דער ערשטער זומער איז געװען ניט קײן גינסטיקער פאר די רוסן. די דײטשן איז געלונגען ארויסצושטײסן זײ פון גאליציע און פון אם פרײסן, און נאכדעם איז אװעק א סדרה פון אפטרעטן. די דײטשן נעמען א קרעפאמט נאך א קרעפאס ט און מארשירן אלץ פאראוים, און די רוסן װײזן ארויס א קלײנעם װידערשטאנד. עס װערט עװאקואירט די באפעלקערונג פון פוילן. טאג־טעגלעך גײען אבאזן מיט הײמלאזע. עס װערן ארויסגעשיקט טויזנטער פא־ מיליעם, דייטשע קאלאניסטן פון כעלעמער און לובלינער גו־ בערניעס. זײ װערן אפגעשיקט מיט פויערשע פורלעך, אנ־ דערע פארן מיט זײערע אײגענע פורן. עס װערן אײנגעארדנט קעסלען, ארויסצוגעבן טײ מיט ברויט פאר די היימלאזע. פיל היימלאזע שטארבן אויפן װעג. דער שטראם פון די הײמלאזע װערט װאם װײטער אלץ שטארקער, װי די פויגלען װאם אנט־ לויפן פאר דעם שטורעם, אזוי אנטלויפט די באפעלקערונג װײטער צו מזרח. עס גײען דורך רײכע גוטבאזיצער, טשי־ נאװניקעס און רוסישע פויערים.

פאענונגען פון פוילן האבן באשטעטיקט דעם קלאנג. די בהלה פון פוילן פארשטארקט זיך. עס קומען אן מיט יעדן טאג נײע פאמיליעס צו זײערע קרובים אין שטעטל, אנדערע פארן אזועק װײטער. די באװעגונג איז גרויס. אונזערע מחות זײ־ נען פארנומען גאר מיט דער מלחמה. מישטײט אויף גאנץ פרי, כדי צוהערן נײס פון די נאר װאס אנגעקומענע מענטשן. מען באמערקט א פורפארט פון באן מיט פאסא־ זשירן, באלד רינגלט מען איר ארום פון אלע זײטן, מ׳פרעגט זיך ארום װאם הערט זיך דארט אין יענע מקומות און נאכ־ דעם װי דער עולם צעגײט זיך קומט מען זיך צונויף אין בית־ המדרש און מען שמועסט װידער װעגן דער פאליטישער לאגע. דערבײ װערן ארויסגעזאגט פארשידענע השערות און םברות װעגן די כונות פון דײטש און זײנע קלוגע המצאות. עס װערן דערצײלט די גרויסע וווונדער פון די דײטשן. אנדערע דער־ צײלן װי די דײטשן זײנען זײער גוט צו די ײדן און אז ער אלײן, טאקע, ״ר׳ װעלװעל״ (װילהעלם), איז גאר א שני בשני מיט ײדן... און דעריבער איז ער מצליח. דאס זעט מען באשײג־ פערלעך, אז װען ״ער״ זאל ניט קומען, װאלט מען שוין ניט געקענט אריבערטראגן.. ...

די צײט, װען די באלשעװיקעס זײנען אנגעקומען, איז געװען סוף זומער, די ארמײ, װעלכע איז באשטאנען פ־ן פעכאטע, קאװאלעריע און ארטילעריע, האט זיך געצויגן אן אויפהער. שנעל זײנען די באלשעװיקעס ארײעעדרוגגען אין פוילן און עס האט אויסגעװיזן, אז זײ װעלן פארנעמען גאנץ פוילן. אבער, װען זײ זײנען שוין געשטאנען לעבן װארשע האבן זײ געליטן א מפלה און זײנען געװארן געצװונ־ געɴ צו פארלאזן פוילן. פאר די דראהיטשינער ײדן האט זיך װידער אנגעהויבן א צײט פון זײער שווערע איבערלעבונגען. ...

... ר ׳ דו ד מרדכי׳ ס פאמיליע , ד י רביצי ן מי ט צװ ײ טעכ ־ טער , זײנע ן נא ך דע ר ערשטע ר װעלט־מלתמ ה אריבערגעקו ־ מע ן קײ ן אמעריק ע או ן זי ך באזעצ ט אי ן באלטימאר . גא ר דע ר אײגציקע ר זו ן זײערער , משה , אי ז פארבליב ן אי ן פוילן , ו װ ע ר הא ט געהא ט געלערג ט אי ן ד י ישיבות . פא ר דע ר לעצ ־ טע ר צײ ט הא ט ע ר זי ך געדארפ ט געפינע ן אי ן װילנע . או ן ע ר האט , װארשײנלעך , געטײל ט דע ם גור ל פו ן אל ע װילנע ד יידן.. . ...

... עס הערן זיך מײנונגען, אז צוליב די געשאפענע אומשטיענדן אין וועלכע מיר לעבן הײנט אין פוילן, װען גרויסע טײלן פון ײדנטום האבן נישט קײן עקזיםטענץ־ימעגלעכקײט, און זײנען אנגעװיזן אויף דער נויטװענדיקײט פון עמיגראציע —•איז נישט הײנט די צײט צו בויען בנינים און פאלקס־ ...

הגלות המרה שהעם העברי נמצא בה זה כאלפים שנה הניחה בית רעזאת תותמה עלי װ יהודי רוסיה, פוילין וליטא. במשך הדורות הננו נמצאים פה בין מדורות אש, נחשיס ועקרבים וזאבי־טרף. דמנו נשפך כמים, בחײנו ורכושנו נתונים אנחנו לזרי םואין פוצה פה ומוחה עד העו ל הגדול שנעשה עמנו לעיני השמש. ...

... צי קען איך פארגעםן מײנע ברידער אין פוילן, װאם װאגלע ן פארשמאכטע אין שרעקן פארהוילן, אנגםט פון די ברידער װאם זײנען פארבליבן,

... אין יענע שלאפלאזע נעכט, װען פאר מײנע אויגן װערן װי־ דער לעבעדיק די מענטשן, די גאסן, די הײזער פון די איצט פארניכטעטע ײדישע ישובים אין פוילן, — הויב איך אן מיט דער גאנצער שארפקײט פון יאוש פארשטײן, װאם מיר האבן אין די לעצטע יארן פארלארן. ...

... אברהם און םימה אװערבוך (אויבן) און קינדער: חוה און בעלה (לינקס). געװען ארויסגעשיקט ו194 פון די םאװעטן קײ1 סיבי ו. צ94ו צוריקגעקומען געפינט זיך היינט אין ארץ ישראל. בילד גענומען אין װראצלאו פוילך אויגוסט, 1949. ...

אבער מיטן אויפקום פון היטלעריזם און זײן ײדן־שנאה אין דײטשלאנד האט זיך אויך אין פוילן אויפגעהויבן פילן שטארקער דער אלטער זאאלאזישער און עקאנאמישער אנטי־ סעמיטיזם. . די פוילישע מאכט־ארגאנען אין דראהיטשין, װי א־ן גאנצן לאנד, האבן אנגעהויבן אפן ברעכן די ײדישע עקאנאמישע פאויציעס. דער מלוכהשער שטײערן־ שרויף האט אויסגעקװעטשט דאס לעצטע ביסל חױת פון ײדישן םוחר און בעל־מלאכה... דראהיטשינער ײדן האבן דאן אנגעהויבן צואלאמירען זײערע קרובים און לאנדסלײט אין אמעריקע װעגן זײער קאטאסטראפאלן עקאנאמישן מצב... ...

... מי ר װײס ן א ז אי ר אי ן אמעריק ע זענ ט איצ ט פארנומע ן מי ט זאמלע ן מעות־חטי ם פא ר אונזער ע ברידע ר אי ן פוילן . ע ס אי ז א הײליק ע אקצי ע װא ס מו ז אדורכגעפיר ט װערן , כד י ד י פארארעמט ע זאל ן קענע ן מאכ ן פסח . אבע ר מי ר גלויב ן א ז אי ר װע ט אוי ך געפינע ן צײ ט או ן ד י מעגלעכקײ ט צ י שאפ ן א סומ ע געל ט פא ר אונזע ר אונטערנעמונג . ...