Khamsk

... נחמן װײםמאן איז געבוירן 1852 צו זײנע עלטערן ר׳ יעקב און חנה אין כאמסק. ער האט געלערנט ביי מלמדים אין שטעטל און שפעטע ר אין סלאנימער ישיבה. (אין יענער צײט האט אין סלאנימער ישיבה אויסגעבראכן די חולי־רע, ר״ל, װעלכע האט אוועקגעריסן פיל ױנגע לעבנס. אויך װײס ־ מאן איז אװעקגעפאלן אויף דער זעלבער מחלה. נאר מיט נסים איז ער געבליבן לעבן). ...

... אנהויב יולי איז די געסטאפא דורכגעפארן דורך דראהי־ טשין, פארכאפט דעם שערער באטיסלאװסקי, דעם שוסיטער ליטמאן האלינסקי, ש׳פרה שװארצבערג (טאכטער פון אשר דעם מוליער), א פאר ײז־ישע פליטים פון װיעטלע, ארויס־ געפירט זײ קײן בראנע ( א הויף, 4 קל״מ הינטער דער שטאט), געפײניקט זײ אמניקע שעה און שפעטער דערשאסן. די דער־ מאנטע זײנען באשולדיקט געװארן אין קאמוניסטישער אק־ טיװיטעט און אומגעבראכט געװארן אין צוזאמענהאנג מיט דער אנטי־קאמוגיםטישער אקציע, װאם איז דורכגעפירט געװארן אין גאנצן געגנט. אײניקע טעג נאכדעם זײנען בע־ סטיאלי ש אומגעבראכט געװארן אלע ײדן פון כאמםק און מאטעלע און דער רוב מענער פון בריסק, פינםק און יאנאװע.

יוני 25טן, 1941, איז אונזער שטאט אקופירט געווארן דורך די דײטשן. ס׳האט זיך אנגעהויבן א פעריאד פו ןיסורים און מארד די דײטשע רוצחים פלעגן גײן איבער די ײדישע הײזער און ראבעװען און שלאגן, באהויפטנדיק, אז די ײדן זײנען שולדיק אין דער מלחמה, װײל זײ שטיצן די קאמוניסטן מיט גאלד א־ן געװער. די דײטשן האבן צונויפגעטריבן די ײדן פון אלע דערפער אין שטאט ארײן. די ארטיקע פויערים פון דעם דארף ״װעטלי״ האבן געמאכט די ערשטע התחלה. זײ האבן אויסגע׳הרג׳עט די ײדן פון זײער דארף. נא ך זײ האבן דאם זעלבע געטאן די ערלים פון חאמסק און מאטעלע, װעלכע האבן אומגעבראכט דאם ביסל ײדן װאם האבן דארט געומינט. מיט מעסערם, העק און קאסעם האבן די פויערים דערהרגעט די ײדן. אין דראהיטשין גופא האבן די דײטשן די ערשטע טעג פון דער אקופאציע אומגעבראכט די ײדן, װאס האבן געהאט א ש ם פאר אקטױוע מיטארבעטער פון דער םאװעטן־ מאכט. עס האט זיך אנגעהויבן דאם רױבן פון ײדיש־האױ און גוטס, דאם ארויםשיקן און פייניקן אין ארבעטס־לאגערן. ...

... קינדער האבן גענומען ביקסן אויף זיך און געהאלפן פארניכטן די פאזי־ ציעס פון שונא. איך האב קעמפעריש אוגטערגעלײגט דינא־ מיט אונטער די בריקן, װו די מערדער האבן געדארפט דורכ־ גײן, אדער דורכפירן שפײז פון די דערפער, ביז איך האב זיך מיט מײנע קינדער דערשלאגן צו דער רויטער ארמײ און געקומען צו מײן געבורט־שטאט דראהיטשין (פאלעםקי). איך האב דארטן געטראפן עטליכע לעבגגעבליבענע ײדן, װײטער איז אלץ דארט חרוב ומוחרב. איך האב דארט געזען לאנגע ברידער־קברים. מײן הארץ איז װי פארשטײנערט געװארן און איך האב זיך געצאפל ט פון פײן. איך האב ניט געקענט קוקן אין די אויגן פון די פויערים, װעלכע האבן צוגענומען די קלײדער פון מיינע ברידער און פרײנט. איך האב שוין מער ניט געקענט לעבן אין דער פארםמטער סביבה פון חור־ בות און קברים, און בין אװעק אין דער נאענטסטער שטעטל כאמסק. דארטן האב איך אויך קײנעם ניט געפונען. די פוי־ ערים װוינען אין די יידישע הײזער אומגעשטערט. די כאמ־ םקער ײדן האט מען פארברענט אין דער אלטער שול, װאס פון איר זײנען פארבליבן נאר 4 גרויסע װענט. די גרויזאמע דײטשן האבן אלעמען פארניכטעט, ביז דעם לעצטן ײדן...

װעדליק מיר האבען געזען, איז דראהיטשין שוין דער־ מאנט, געװארן מיט א סס4 יאר צוריק. צי האבען דאן שוין דארטן געװוינט ײדן — װײסן מיר ניט. פון אן אלטן ײדישן דאקומענט דערװיסן מיר זיך, אז שוין אין 1652 האט עקזיס־ טירט אין דראהיטשין א ײדישע קהלה. אין ״פנקס מדינת־ ליטא״ פון ״ועד המדינות בליטא״ װערט דערמאנט דראהי־ טשין צוזאמען מיט פינסק, לעכאװיטש און כאמסק, װעלכע האבן געדארפט צאלן 40 שאק שטײערן. ! פון דעם פנקס לערנען מיר ארויס, אז די ײדישע באפעלקערונג פון דרא־ היטשין איז נאך .ניט, געװען גרויס, אבער, מ׳הא ט זיך מיט איר גערעכנט. ...

... ערע פלעצער. און א דאנק גרויס ״שת׳דלנות״, איז די גזרה אפגעשטופט געװארן אויף א חודש צײט. אין דעם זעלבן נומער ״המליץ״ לײענען מיר אויך א קארעםפאנדעגץ פון כאמסק, װעלכע האט אדמיניסטראטיװ באלאנגט צו דראהי־ טשין, אז דעד דראהיטשינער פריםטאװ האט געשיקט דופן די ייִדן פון די דערפער ארום דדאהיטשין און זײ געלאזט װיסן, אז עד האט דערהאלטן אן אוקא ז פון װילנע ארויסצוטדײבװן אלע ייִדן פון די דאזיקע דערפער. ...

אויף דעם צװײטן זמן האב איך אלײן איבערגענומען די פירונג פון דער ישיבה, װעלכע איז מיט דער צײט שטארק אויסגעװאקםן, מיר האבן געהאט תלמידים פון כאמםק, יא־ נאװע, מאטעלע, אנטאפאליע, קאברין, װי אויך פון בריסק. מען האט דער ישיבה איבערגעטראגן אין גאם־בית־ה׳מדרש און איך פלעג פאר די קינדער אלײן זאגן דעם שיעור יעדן טאג. איך האב די תלמידים געװיזן דעם װעג װי צו לערנען אלײן. זײ האבן אלעטאג געדארפט צוגרײטן א לײענען, דאס הײסט, אלײן לערנען, און דאס האט געגעבן די קינדער חשק צום לערנען. דער משגיח איבער די תלמידים איז געװען דער אלטער ר׳ געצל, א חשוב׳ער ײד, װעלכער האט אויך ארויס־ געהאלפן די קינדער צו מאכן דעם לײענען. איך האב געזאגט שיעורים אין דער ישיבה אין משך פון דרײ יאר . ...

אין אפאר שעה ארום זענען די באלשעװיקעס אנגע־ קומען און ד,אבען איבערגענומען דאס שטעטל און געשאפן ארדנונג. אבער מיך זעלבסט האבן זיי געזוכט און פאראור־ טײלט צום טויט, װײל איך בין געװען א פארשטײער אונ־ טער דער פוילישער הערשאפט. איך האב געהאט א שונא וואס האט מיך פארמסרט פאר דער באלשעװיסטישער מאכט. איך בין אנטלאפן אינמיטן נאכט. דורך װעלדער און פעלדער בין איך געלאפן מײלן, ביז איך האב זיך דערשלאגן צו א קלײן שטעטל כאמסק. גוטע מענטשן האבן מיך באהאלטן אויף א בוידעם. איך בין געלעגן דארט ביז די באלשעװיקעס האבן פארלאזט דראהיטשין, און איך האב זיך נאך לאנגער מי און מאטערגיש דערשלאגן קײן אמעריקע. ...

״א מענטש האט דורכגעלעבט די מערהײט פון זײנע יארן און האט נישט געזינדיקט װעט ער שוין מער נישט זינדיקן״. דאס הײסט, װי באלד ער איז שוין אדורך די מערהײט פון זײנע יארן און נישט געװארן קײן רב װיל ער איצט נישט אננע.מען קײן רבנות־שטעלע... ער איז געװען פון די ״יראי הוראה״. ער האט מורא געהאט צו נעמען אויף זיך די אחרױת פון רבנות. מען דערצײלט אויך: װען דער רב פון כאמסק פלעגט אפפארן פון שטעטל און מען פלעגט קומען צו מײן עלטער־זײדן, .ר׳ צמח, מיט שאלות, פלעגט ער זיך באהאלטן. און זײן פרוי (מײן עלטער־באבע), ניש ע תגד ״ װעלכע איז געװען באװוסט אלם צדקנית, פלעגט זאגן: ״זואם װילט איר פון אים, אז ער װײסט גארנישט און קען גארנישט״... ...

... אין יאר 1913 האט ר׳ יהודה דוד חתונה געהאט מיט דער געראטענער שרה אסתר, די טאכטער פון הרב ר׳ מרדכי זונדל רובינשטיץ, ז״ל, מחבר פון ״איש יהודי״, ״נדודי ברוסיא״ א.א. ר׳ ומרדכי זונדעל, װעילכער האט זײן גאנצן לעבן געװ1ינט אין מאלאדעטשנע (לעבן װילנע), איז געװען דער זון פון הרב הג׳ ר׳ אלכסנדר זיםקינד רובינשטײן, זצ״ל, באװוסט אלס ״ר׳ זיםל ר׳ צמחס״ פון כאמסק בײ דרא־ היטשין. ...

װעגן די מענער פון בריסק און פינסק האט מען לכתחילה געמײנט אז מיוהאט זיי ארויסגעפירט ערגעץ אויף ארבעט, און חדשים לאנג ר,אט מען נאך געװארט אויף ידיעות פון זײ. אין כאמסק און אין מאטעלע האבן די דײטשן אנגעהײבן די שחיטה גאכדעם װי זײ האבן באקומען פון די דארטיקע ײדישע קהילות געלט קאנטריבוציעס. די דײטשישע רוצחים פלעגן באהויפטן, אז די ײדישע קאמוגיםטן אין רוםלאנד מיט זײער פירער ליטװי׳נאװ בראש און די ײדישע מיליאנער פון אמעריקע מיט זײעי רמשרת רוזװעלט אין דער שפיץ זײנען שולדיק אינעם קריג, דעריבער דארפן ײדן אין דער גאנצער װעלט צאלן פאר די יהוצאו ת און פאר די קרבנות. ...

... כמעט אין אײן צײט מיטן ײדנראט, איז אין דראהיטשין ארגאניזירט געװארן דורך מ־חם אװערבוך, א הילפס־קאמי־ טעט פאר די פליטים פון שערעשאװ, כאמסק און ארו׳מיקע דערפער װעלכע זײנען געקומען אן זאכן און אן געלט.

... ר׳ משה מענדל און גאלדע־הינדע מיילנער, ע״ה. גאלדע־הינדע, א טאכטער פון ר׳ ניסן פון כאמסק איז געשטארבן כ״ג טבת, 1918. ר׳ משה מענדל ב״ר טודרוס־ליב, אן אפשטאם פון דעם גאון און מקובל, ר׳ דוד׳ל יפה, זצ״ל, איז אומגעקומען. די מילנער׳ס האבן געהאט 6 קינדער: אײדל־חיה, אסתר־נעכה (אומגעקומען), סאפיע (קאליפארניע), טודרוס־ליב, ניסן און אהרן־יצחק אין שיקאגא. זען זײט 117 און 190.