Motele

אויף דעם צװײטן זמן האב איך אלײן איבערגענומען די פירונג פון דער ישיבה, װעלכע איז מיט דער צײט שטארק אויסגעװאקםן, מיר האבן געהאט תלמידים פון כאמםק, יא־ נאװע, מאטעלע, אנטאפאליע, קאברין, װי אויך פון בריסק. מען האט דער ישיבה איבערגעטראגן אין גאם־בית־ה׳מדרש און איך פלעג פאר די קינדער אלײן זאגן דעם שיעור יעדן טאג. איך האב די תלמידים געװיזן דעם װעג װי צו לערנען אלײן. זײ האבן אלעטאג געדארפט צוגרײטן א לײענען, דאס הײסט, אלײן לערנען, און דאס האט געגעבן די קינדער חשק צום לערנען. דער משגיח איבער די תלמידים איז געװען דער אלטער ר׳ געצל, א חשוב׳ער ײד, װעלכער האט אויך ארויס־ געהאלפן די קינדער צו מאכן דעם לײענען. איך האב געזאגט שיעורים אין דער ישיבה אין משך פון דרײ יאר . ...

... אין יאר 1921 ׳פארט אײזענשטײן צום צװײטן מאל קײן פוילן. דאס מאל איז ער שוין דער שליח, נישט נאר פון די דראהיטשיגער לאנדסלײט, נאר אויך פון די לאנדסלײט פון גאנצן געגנט. ארום 300 טויזנט דאלער האט אײזענשטײן דאן פארנאנדערגעטײלט צו די ײדן פון בינסק, בריסק, דראהי־ טשין, יאנאװע, מאטעלע, אנטאפאליע, בערעזע א.א. מען האט געדארפט שטײן אין דער רײ ביז מען האט זיך געקענט צו־ שלאגן צו אים אויף אפצונעמען די גרוסן פון די אמעריקאנער קרובים. אזוי פיל מענטשן זײנען געקומען צו אײזענשטײנען טאג־טעגלעך. ...

װעגן די מענער פון בריסק און פינסק האט מען לכתחילה געמײנט אז מיוהאט זיי ארויסגעפירט ערגעץ אויף ארבעט, און חדשים לאנג ר,אט מען נאך געװארט אויף ידיעות פון זײ. אין כאמסק און אין מאטעלע האבן די דײטשן אנגעהײבן די שחיטה גאכדעם װי זײ האבן באקומען פון די דארטיקע ײדישע קהילות געלט קאנטריבוציעס. די דײטשישע רוצחים פלעגן באהויפטן, אז די ײדישע קאמוגיםטן אין רוםלאנד מיט זײער פירער ליטװי׳נאװ בראש און די ײדישע מיליאנער פון אמעריקע מיט זײעי רמשרת רוזװעלט אין דער שפיץ זײנען שולדיק אינעם קריג, דעריבער דארפן ײדן אין דער גאנצער װעלט צאלן פאר די יהוצאו ת און פאר די קרבנות. ...

... אנהויב יולי איז די געסטאפא דורכגעפארן דורך דראהי־ טשין, פארכאפט דעם שערער באטיסלאװסקי, דעם שוסיטער ליטמאן האלינסקי, ש׳פרה שװארצבערג (טאכטער פון אשר דעם מוליער), א פאר ײז־ישע פליטים פון װיעטלע, ארויס־ געפירט זײ קײן בראנע ( א הויף, 4 קל״מ הינטער דער שטאט), געפײניקט זײ אמניקע שעה און שפעטער דערשאסן. די דער־ מאנטע זײנען באשולדיקט געװארן אין קאמוניסטישער אק־ טיװיטעט און אומגעבראכט געװארן אין צוזאמענהאנג מיט דער אנטי־קאמוגיםטישער אקציע, װאם איז דורכגעפירט געװארן אין גאנצן געגנט. אײניקע טעג נאכדעם זײנען בע־ סטיאלי ש אומגעבראכט געװארן אלע ײדן פון כאמםק און מאטעלע און דער רוב מענער פון בריסק, פינםק און יאנאװע.

... שחיט ה אי ן מאטעלע , פאמפק , יאנאװע , פינםק , פריס ק ...

... מאלט די דײטשן דערהרגט אויפן מארק אין כאמסק עטליכע צענדליק ײדישע מענער. דערנאך האבן די װײם־רוסן אין משך פון א װאך, מיט העק, מיט מעסערם און קאסעכ פאר־ ניכטעט די גאנצע ײדישע קהלה פון כאמסק. דאס זעלבע האבן געטאן די קריסטן אין מאטעלע. זײ האבן זיך דארטן מיט דער דערלויבניש פון די דײטשן ״באפרייט״ פון די פאר טויזנו ײדן װאם האבן זיך דארטן געפונען. ...

יוני 25טן, 1941, איז אונזער שטאט אקופירט געווארן דורך די דײטשן. ס׳האט זיך אנגעהויבן א פעריאד פו ןיסורים און מארד די דײטשע רוצחים פלעגן גײן איבער די ײדישע הײזער און ראבעװען און שלאגן, באהויפטנדיק, אז די ײדן זײנען שולדיק אין דער מלחמה, װײל זײ שטיצן די קאמוניסטן מיט גאלד א־ן געװער. די דײטשן האבן צונויפגעטריבן די ײדן פון אלע דערפער אין שטאט ארײן. די ארטיקע פויערים פון דעם דארף ״װעטלי״ האבן געמאכט די ערשטע התחלה. זײ האבן אויסגע׳הרג׳עט די ײדן פון זײער דארף. נא ך זײ האבן דאם זעלבע געטאן די ערלים פון חאמסק און מאטעלע, װעלכע האבן אומגעבראכט דאם ביסל ײדן װאם האבן דארט געומינט. מיט מעסערם, העק און קאסעם האבן די פויערים דערהרגעט די ײדן. אין דראהיטשין גופא האבן די דײטשן די ערשטע טעג פון דער אקופאציע אומגעבראכט די ײדן, װאס האבן געהאט א ש ם פאר אקטױוע מיטארבעטער פון דער םאװעטן־ מאכט. עס האט זיך אנגעהויבן דאם רױבן פון ײדיש־האױ און גוטס, דאם ארויםשיקן און פייניקן אין ארבעטס־לאגערן. ...

... יוסוף שחט, אדער יאסל טשערגעס, איז געבזירן אין מא־ טעלע און חתונה געהאט קײן דראהיטשין, ווו ער האט זיך כל ימיו פארנומען מיט מלמדות. האט געהאט א חדר פון גמרא קינדער. ער איז געווען א חקרן־טיפ, כמו א פילאזאף. לײדער, האבן מיר נישט מער קײץ גענויע פרטים יפון אים. שחט איז געשטארבן פאר ער־ שטער וועלט־מלחמה.