Jewish community of Będzin

... א באדייטגדיקע צאל יידן איז געקומען קיין בענדיִן צום סוף פץ 13־טן י.ה. אין אנפאנג פון 14־טן י.ה. האבן יידן פארלאזט די לאנדווירטשאפט און אנגעהויבן זיך צו באשעפטיקן מיט האנדל. זיי האבן געעפנט קרעמלעך און זיך אויך פארנומען מיט געלט־טוישן. ...

... די אלטע יידישע פנקסים פון פארשידענע חברות אנטהאלטן אין זין* — אויסער ידיעות, וואס האבן א דירעקטן שייכות צו דער באטרעפנדיקער חברה און אירע מיטגלידער — אויך באדייטנדיקע געשיכטלעכע מאטעריאלן, וועלכע זעען פון גרויסער וויכטיקייט פאר די געשיכטע פון די יידן אין דער שטאט און אפילו פאר דער געשיכטע פון די יידן אין לאנד. ...

... ״אין דער צייט פון פוילישן אויפשטאנד פון 1831 בין איך אלט גע־ ווען זעקס יאר. אבער די אויסערגעוויינלעכע געשעענישן וואס זיינען דעמאלסט פארגעקומען ביי אונז אין שטאט, האבן זיך טיף איינגע־ קריצט אין מיין זכרון. דערצו נאך ווען איך בין עלטער געווארן. איין מאל איז געקומען א פאפיר, אז מען זאל גרינדן אין שטאט א וואך און איינשליסן אויך די יידן ווי "סטראזשניקעס". ...

... צווישן די יידישע סטראזשניקעס" (זייער צאל איז געווען 30) ...

בענדין איז געווען צווישן די ערשטע 5 שטעט אין פוילן, אין וועלכע די יידישע באפעלקערונג האט געהאט א סטאבילן און נארמאלן צווווקס, צוליב דער פעסטער עקאנאמישער באזע פון דער שטאט, ווו יידן האבן אויפגעבויט און אנטוויקלט א גרויסן האנדל און אינדד סטרי. בענדי ן האט געהאט איר ספעציפישן יידישן כאראקטער, א דאנק איר שטענדיקער גרויסער יידישער מערהייט. די פאלגנדע סא* בעלע ווייזט דעם וווקס פון דער יידישער באפעלקערונג פון יאר 1789 ביז 1939, און איר פראצענטועלן אנטייל אין דער אלגעמיינער באפעלקערונג פון דער שטאט (לויט מ. קאנטאר־מירסקי, ז. לעש* טשינסקי און אנדערע מקורות): ...

... די 10 יידישע פאלקסבענק האבן נישט באקומען קיין אונטער־ שטיצונג פון וועלכע ס׳איז פוילישע מלוכה־באגק. זיי זענען געווען אנגעשלאסן אין איינע פון די צוויי צענטראלעס פונם "רעוויזיאנס פארבאנד" פון די קאאפעראטיווע בענק אין ווארשע, (אויף רימאר־ סקע 19 און מאריאנסקא), אונטערגעשטיצט פונם "דזשאיגט". די פאלקס בענק זענען געווען א גרויסע ברכה פאר דער גאנצער יידישער בא־ פעלקערונג. "מ׳האט פרנסה" ...

... האבן זיך געבליבענע רעשטן פון אכט־הונדערטיאריקן יידישן קבו ץ אין בענדין , ווידער צונויפגעזאמלט אין "זייער " בענדין . זיי האבן געחלומט צו טרעפן נאנטע און ווייטע און צוריקאויפבויען די שיינע יידישע בענדינער וועלט , וועלכע איז אין פייער און אין רוי ד אוועק אויף אייביק.. . די אומגליקלעכע רעשטן האבן פארגעסן א נאטור ־ געזעץ, אז א בויקל וועלכער איז אויסגעריסן געווארן מיטן ווארצל, קען מען נישט פארפלאנצן פון דאסניי דורכן פארפלאנצן פארוועלקטע הארבסט־בלעטער... ...

... נישטא מער אונזער שטאט מיט איר ברויזנדיקן אימפולסיוון כאראקטער אויף אלע יידישע געזעלשאפטלעכע געביטן, די שטאט וואס האט רעאגירט אויף אלע אומגערעכטיקייטן און עוולות, די שטאט מיט אירע רבנים, לומדים און וועלטלעכער יידישער קולטור, די שטאט מיט אירע ברייט־הארציקע נדבנים און גוטהארציקע מענטשן.

... להנציח את קהילתנו המושמדת והטבוחה. בכל הזדמנות, שבני־עירנו נזדמנו יחד דובר על הצורך להקים מצבה חיה ליהדות בנדין, בצורת ספר ...

... הארגון שבראשו עמד אהרן פלדברג (נמצא בארץ) התפתח יפה ומספר חבריו מהחוגים הדתיים־לאומיים גדל והלך וכל פעולותיו נתקבלו באהדה רבה על־ידי הצבור היהודי בבנדין. ...

... בנדין הריהי קרקע פוריה למפלגתיות יהודית, לחיי תרבות יהודיים ומקור פרנסה יהודית טובה. בנדין — עיר מאוכלסת יהודים עמלנים, טרודים בעניניהם. ״כולם עומסים פחם בראשיהם״ — היתה, מהלכת מימרה בבנדין. ועוד היו אומרים, שיהודי בנדין חולמים בלילות על "כתרי־יד,לומים לראשיהם". היה אומנם משום ...

... אונטערגעשריבן: מ׳ נחום רחאני ס מדץ דק״ק בענדיך. צום טוף פץ בלאט 1 געפינט מען פאלגנדיקע נאטיץ: "יתר זכיותיהן של החברה חייטין שהשיגו מכבוד המשגיחים דשנת תר״ב לפ״ק תמצאו בדף 94״, ד״ה "די ווייטערדיקע זכיות פץ דער חברה חייטץ, וואט זיי האבן באקומען פון די משגיחים (קהלה דאזארעס) פון יאר תר״ב (1842) געפינען זיך אויפן בלאט 94״. דארט געפינט מען טאקע פאלגנדיקע אייגשרייבונג: ...

... אחר הקונגרס הציוני השביעי בשנת 1905, שהביא בעקבותיו פיצול התנועה הציונית ל״טריטוריאליסטים״ וארץ־ישראליים — קמו בעירנו שתי מפלגות — ם. ם. (ציונים סוציאליסטיים, שטענו, כי יש לרכוש לעם ישראל שטח ארץ אוטונומי, כדי לסייע שם לנצחונו של הסוציאליזם) ופועלי־ציון. הואיל ושתיהן השתוקקו לכבוש את הפועל היהודי, נלחמו ביניהן בדרכים לא נאותות והוגנות, כל צד לא טמן ידו בצלחת והדברים אף הגיעו לתגרות ידים. ...