Poland

... %*ה ניתן לומר, בפתח הספר הזה, ולא נאמר בדפיו, האוצרים בתוכם את זכרי עברה ואת דמויות אישיה, את רטט חייה ושאר רוחה ^1 ונפשה, ואת פרשיות וכליונה של אם קהילות היהודים בדרומה־מזרחה של פולין, של בנדין, ירושלים ד׳זגלמבי ה ז ...

... אין אדמיביסטראטיווע ר היבזיכ ט האט בעבדין אין די יארן 1795—1807 געהערט צום שעווערער פאויאט, וועלכע די פרייסישע אקופאבטן האבן צוגערעבבט צו ביי־שלעזיע. באכדעם ווי די פרייסן האבן פארלאזט די פוילישע געביטן׳ און ע ם זעבע ן אי ן פוילן, אויפן באפעל פון באפאלעאבען, געשאפן געוזארן 6 דעפארטאמעבט ן — האט בעבדין געהערט צו לעלעוו־שעווערער פאויאט. אין יאר 1808 איז בעבדין צוגעטיילט געווארן צום פיליצער פאויאט. ביי דער צווייטער אדמיביסטראטיווער צעטיילובג אין 1813 ווערט בעבדין אייבגעגלידערט אין אלקושער פאויאט. ...

... די יידן אין פוילן זענען באטראבט געווארן אלס אויסלענדער. צוליב דער סיבה זענען זיי געווען אונטערגעווארפן דירעקט דעם קעניג, וועלכער האט באשטימט די וואיעוואדעס אלס זיינע פארטרע־ טער. די וואיעוואדעס ווידער, האבן, אין אזעלכע שטעט ווי בענдин, איבערגעגעבן די מאכט די סטאראסטעס. צוליב דעם זענען די יידן נישט געווען אונטערגעווארפן קיין שטאטישן געריכט. ...

ס׳איז שווער פעסטצושטעלן וויפל יידן ס׳האבן זיך געפונען אין בענדין, ווי אויך אין גאנץ פוילן אין 16*טן י.ה. צוליבן הויכן קאפ־ שטייער, וועלכער האט באטראפן 3 גל. פון א נפש, האבן די יידן גישט אויפגעגעבן די ריכטיקע צאל מיטגלידער פון זייערע קהלות. אויסער דעם׳ האבן דא אויך מיטגעווירקט פאליטישע און רעליגיעזע סיבות. צוליב דעם האבן זיך די יידן אין פוילן באמיט ,אז מ׳זאל פאר זיי באשטימען א ריטשאלט (אן איינמאליקן אפצאל). זייערע באמיונגען האבן געהאט דערפאלג׳ און ווירקלעך האט דער סיים אין יאר 1590 אפגעשאפט דאס אינדיווידועלע איינמאנען פון קאם־שטייער, באשטי־ מענדיק א ריטשאלט פון 20,000 גל. יערלעך פאר אלע יידן אין קעניגרייך. ...

אין דער צייט פונעם ווארשעווער פירשטנטום (1807—1813) זענען די יידן אין פוילן געווען באגרענעצט אין זייער פאליטיש און בירגערלעכן רעכט. ס׳איז געבליבן אין קראפט אן אלט פרייסיש געזעץ, וואס האט פארווערט יעדן ייד חתונה צו האבן אן א ספעציעלער דערלויב׳ בעניש פון דער מאכט. א ייד, וועלכער האט געוואלט חתונה האבן, האט געמוזט, לויטן דערמאנטן געזעץ, באזיצן א קאפיטאל פון טויזנט טאלער, ער האט געמוזט אלט זיין 25 יאר און דערביי אט דער חתונה־קאנדידאט מחויב געווען צו באווייזן, אז זיין פאטער און זיידע זענען געווען תושבים אין זיין געבורט־שטאט. ...

חקקתי על לוחות העדות בתוך הפנקס דחברא קדישא דגומלי חסדים טובים של ביקור חולים ועושים חסד עם החיים והמתים; גם להעלות נר תמיד בביהכ״ג הקדושה, אש תמיד תוקד בו ודומיא דכיהוא זה, אות באות כתבתי בפנקס הגבאים דק״ק למען תהי׳ לאות ולמשמרת, לדורי דורות ויהי׳ להם למזכרת; קבעתי ביתדות ומסמרות. האויב דבר וחרב ורעב ויגון אשר קרנו במדינתנו מדינת פולין מיום התחלת השערורי׳ ותרועת מלחמה בשנה זו תקצ״א. והסימן "קצתא" כי קצנו בחיינו מצר ומצוק אשר הציקנו. ודבקה לארץ בטנינו. חסדי ד׳ כי לא תמנו: ולא כלו רחמיו. וברוב רחמיו ורוב חסדיו הושיענו; וכל טוב גמלנו; ואשא קינה והספד על כל המתים אשר בעירנו נגוועו בעוונינו מבין המצרים עד כ״ב מנחם אב גוועו וגם מתו בתוך הדבר פה יותר ממאה נפשות והיום נגילה ונשמחה כי שוד גמר והמגפה נעצרה פנחס זה אליהו הנביא יבוא אלינו ויגאלינו לפרט. ...

... הייליקער קהלה, כדי ס׳זאל בלייבן א צייכן אץ אן איבער־ ליפערונג פאר אלע קומענדיקע דורות צום אנדענק. דעם אומגליק האט אונז געטראפן דורך דעם שונא אין שווערען קאמף און הונגער אין אונזער מדינה, פוילן זייט עס זענען אויסגעבראכן די קאמפן אץ אומרוען אין יאר תקצ״א (1831). און דער סימן איז "קצתא", ווייל ס׳איז מיאוס געווארן אונזער לעבן פון דעם ענגעניש און אין גרויסע ליידן — ביז דער אויבערשטער האט אונז געהאלפן אין זיין גרויס דערבארעמקייט, וואס הערט קיינמאל נישט אויף פון אונז. איך וויל דעריבער דא אפהאלטן דעם הספד איבער די מתים, וואס זענען געפאלן אין אונזער שטאט אלס קרבנות פון אונזערע זינד.

געפארן גרויטע פארטיעם עמיגראנטן קיין גאלוועטטאן, צפון און דרום־אמעריקע, ארגענטינע, בראזיליע און אנדערע לענדער. מיר האבן דא געזען פאר זיך דעם "פאראד מארש" פון דער יידישער ארימקייט. וואס נענטער צו דער וועלט מלחמה, אלץ מער און מער איז געוואקסן די צאל עמיגראנטן פון פוילן, ליטע און רוטלאנד. ערשט די מלחמה האט איבערגעהאקט דעם עמיגראציע שטראם און פאר־ קערווערט די יידישע מאסע אויף אנדערע וועגן פון פיין און לייד. ...

... זייט מערץ 1920 איז — אלס רעזולטאט פון א סיים־געזעץ — איינגעפירט געווארן אין פוילן דער אבליגאטארישער זונטאג רו. די סוחרים האבן באקומען שטרענג ע אויפפאדערונגען זיך צוצופאסן צום נייעם געזעץ, וועלכס האט אויך שווער געטראפן די יידישע בעלי מלאכות.

... דעם 4־טן מערץ1928 זענען אין פוילן פארגעקומען סיים־וואלן. ...

... מיטן ווידערגעבורט פון דער פוילשער מלוכה, זענען די בירגער באפרייט געווארן פון יאכן און קנעכטשאפט און ס׳האט אנגעהויבן צו פולסירן א ניי לעבן. צוזאמען מיטן פוילישן פאלק, האבן אויך מיר אידן צוגעטראגן ליים און ציגל צום גרויסן אויפבוי־ווערק, וואס הייסט אומאפהענגיק פוילן. אין אזא היסטארישן מאמענט האט אויך אונזער געזעלשאפטלעך לעבן אנגענומען אנדערע פארמען אזוי. אז די צייטונג איז געווארן דער לעבעדיקער פאקטאר, דער וועגווייזער פאר די בירגער, וועלכע האבן אויף זיך געמוזט נעמען די התחייבות לגבי דער ניי־אנטשטאנענער מלוכה.

עם געפינט זיך זיכער נישט אין גאנצן יידישן שולוועזן אין פוילן נאך א צווייטע לערנאנשטאלט, וועלכע זאל אזוי טיף און ברייט דערפילן איר געזעלשאפטלעך־פילאנטראפישע אויפגאבע בנוגע דער אומפארמעגלעכער יוגנט, ווי עס טוט עס די היגע גימנאזיע. די דאזיקע טעטיקייט איז נאר מעגלעך געווארן אדאנק דער אומדערמידלעכער אפפערוויליקייט מצ ד דעם פרעזעס ש. פירסטענבערג און זיין פדוי, וועלכע נעמען אדום די שול אונטער זייער סטאבילן שוץ, און וועלכע האבן אוי ר באשלאסן אין יאר 1938 פואנדערצובויען די שול־געביידע, איינצוארדענען טענים־קארטן און אן אייגענעם רודער־האפ ן אויפן שטח פון דער לערנאנשטאלט. ...

... דעם ערשטן שטויס צו גרינדן אן אייגענעם סוחרים פאריין האבן געגעבן די ענדעקעס, וועלכע האבן אין יאר 1912 פראקלאמירט אן אנטי־יידישן באיקאט צוליב דעם, וואט די יידן אין פוילן האבן נישט געשטימט אויף דעם עגדעקישן קאנדידאט צו דער רוסישער "דומע" קוכאזשעווסקי, נאד אויף דעם דעמאקראטישן קאנדידאט יאגיעלא.

... נאד היטלערס קומען צו דער מאכט, מוז גאלדצווייג פארלאזן דייטשלאנד און ער קערט זיך צוריק קיין פוילן, ווו ער איז טעטיק אלם ערשטער פידלער ביי פארשידענע מוזיק־אימפרעזעס. ...

... נאך א געוויסער צייט איז די "ווילנער טרופע" צוריק געקומען קיין פוילן און מיט איר אויך משה פאטאשינסקי. נחום מעלניק דא־ קעגן, איז ווייטער פארבליבן אין בעלגיע, פונוואנען ר׳איז שפעטע ר (1934) אנגאזשירט געווארן קיין לאנדאן אין א דארטיקן יידישן טע־ אטער. ...

... לוטאנונבערג הויבט אן שפילן קלאוויר אלט זײ־ ענדיק 13 יאר. אין די יארן 1913—1910 שטודירט זי מוזיק ביים דע־ סאלט בארימטן ווינער פיאניסט און פעדאגאג, פראם. לעשטשיצקי. אין די יארן 1923—1913 געפינט זי זיך אין פוילן, ווו זי פארפולקאמט זיך כסדר אין מעיק. ...

צו פארלאזן בערלין און ער קומט צוריק קיין פוילן. אין יאר 1934 רעזשיסירט ער איי ן מיט יעקב ראטבויים סטודיע די פיעסע "אויף דער וועלט בייט זיך גארנישט" (א שותפות־ארבעט פון ז. פעדער און ל. פעלזנער), וועלכע ווערט געשפילט אין קאמינסקיס טעאטער אין ווארשע. ...

... אין יאר 1931 איז אין בענדי ן געווע ן צוויש ן די ערשטע 10 שטעט אין פוילן לויט דער צאל פון אירע יידישע איינוווינער און אין 1937 שוין צווישן די ערשטע 7 שטעט אין פוילן. ...

דורך בענדין פלעגט גיין דער אריינפיר און ארויספיר פון פאר* שידענע סחורות פון פוילן קיין אויסלאנד און צוריק. קיין גענויע ציפערן וועגן אנטייל פון אלע באפעלקערונגס־שיכטן אין דער אנט* וויקלונג פון האנדל אין אונזער שטאט איז נישט מעגלעך צו באקו־ מען, באזונדערם נישט אין די אפיציעלע מקורות. דעריבער בדי זיך צו שאפןא בילד וועגן דער שטופגווייזער אנטוויקלונג פון די דא* זיקע ווירטשאפטס־צווייגן אין אונזער שטאט, האבן מיר זיך בא־ נוצט מיט מאטעריאלן וואס זענען איבערגעגעבן געווארן בעל פה דורך מענטשן, וואם געדענקן מער אדער ווייניקער פרטים וועגן די בארירטע עראגן. אדער אליין אנטיילגענומען אין דער אנטוויקלונג פון דער בענדינער ווירטשאפט. ...

בענדין איז געווען צווישן די ערשטע 5 שטעט אין פוילן, אין וועלכע די יידישע באפעלקערונג האט געהאט א סטאבילן און נארמאלן צווווקס, צוליב דער פעסטער עקאנאמישער באזע פון דער שטאט, ווו יידן האבן אויפגעבויט און אנטוויקלט א גרויסן האנדל און אינדד סטרי. בענדי ן האט געהאט איר ספעציפישן יידישן כאראקטער, א דאנק איר שטענדיקער גרויסער יידישער מערהייט. די פאלגנדע סא* בעלע ווייזט דעם וווקס פון דער יידישער באפעלקערונג פון יאר 1789 ביז 1939, און איר פראצענטועלן אנטייל אין דער אלגעמיינער באפעלקערונג פון דער שטאט (לויט מ. קאנטאר־מירסקי, ז. לעש* טשינסקי און אנדערע מקורות): ...

בענדין איז שוין פאר דער ערשטער וועלט־מלחמה געווען א פלאץ פון אייזן האנדל, און אפילו א פיאנער פון געוויסע אייזן־אעדוסטרי־ארטיקלען. ערשט אין יאר 1914, נאכן באזעצן פוילן דורך די דייטשן, ווערט אונזער שטאט כמעט דער צענטער פון אייזן האנדל אין גאנץ פוילן. די נאענטקייט פון דער שטאט צו דער דייטשער גרענעץ, וווּ עס האבן זיך געפונען די גרויסע אייזן־הוטעס, האט אויך מיטגעווירקט צו פארשפרייטן פון אייזן־האנדל. בענדינער יידן, וועלכע האבן באהערשט גוט די דייטשע שפראך, פלעגן אנקניפן האנדלס־באציונגען און ברענגען פון דייטשלאנד די שטאל און אייזן, די אזוי גערופענע: "קורץ־ווארן ארטיקלען" און עס ווייטער פארשפרייטן אין גאנץ פוילן. שפעטער, נאך פוילנס אנטשטייונג און פארן אויבער־שלעזישן פלעביסציט, ווען ס׳איז נישט געווען קיין צאל־באגרעניצונגען מיט פוילן, האט עס שטארק געהאלפן דעם נאענטנ בענדין צו פארפעסטיקן דעם אייזן האנדל, און די שטאט איז געווארן א צענטער פון דער אייזן בראנזשע.

זייענדיק נאענט צו די קוועלן פון די רוי־אייזן שטאפן, האט די שטאט אויך צוגעחאלפן צום אויפבוי פון א גרויםער אייזן און מעטאל־אינדוסטרי. גאר שטארק האט זיך די אייזן אינדוסטרי אנטוויקלט נאכן יאר 1933, ווען דאס פוילישע יידנטום האט געפירט די גרויסע באיקאט־אקציע קעגן האנדל מיט היטלער־דייטשלאנד און נישט קוקנדיק דערויף, וואס בענדינער סוחרים זענען געווען שטארק פארבוגדן מיטן דייטשן האנדלס־מארק, איז בענדי ן דאך געווען פון די ערשטע שטעט אץ פוילן וואס האבן אמשטארקסטן באקעמפט דעם האנדל מיט דייטשלאנד. דאס האט טאקע געבראכט אן אויפלעבונג אין דער אינדוסטרי און צום אויסארבעטן נייע אינדוסטרי־ארטיקלען, וועלכע מ׳האט ביז דאן געבראכט פון דייטשלאנד־און א פאר צענטליק פאבריקלעך האבן פראדוצירט: בוי־און מעבל באשלעג, נעגל, קייטן, שלעסער, דראט, שרויפן, קלאמקעס, צעק־און אייזן־וויאדרעס.

אזוי ווי בעגינער יידיש, סוחרים האבן געהאט די פעאיקייטן זיך איבערצוווארפן פון איין פאך צום צווייטן, און זיך צופאסן צו יעדער סיטואציע אויפן האנדלס־מארק, האבן זיי טאקע מיטן אבשלום פון אויבערשלעזיע צו פוילן, באוויזן צו אנטוויקלען א גאנצע רייע פון קליינע אינדוסטרי פאבריקלעך, וועלכע האבן געפונען א גוטן אפזאץ־מארק אין דער גרויסער אויבערשלעזיע מיט איר מיליאנען באפעלקערונג.

אין צוזאמענהאנגיע מיט דער עליה פון א. האמפע ל האט די זא׳ גלעמביער אנטיסעמיטישע צייטונג "איסקרא" געשריבן: "הלמאי טא׳ לערירט די רעגירונג אז אידן זאלן פארן קיין ארץ־ישראל און נע׳ מען מיט זייערע קאפיטאלן, וואס זיי האבן דעראבערט אין פוילן?" ...

... גאלענזער. און אנדערע. צו איינער פון די איינצעלנע שטעט אין פוילן, ווו דער האנדל און ...

נאד דער ערשטע ר וועלט־מלחמה, ווען עס איז צוגעקומען א גרעסערע צאל יתומים. האט זיך אין שטאט געשאפן א קאמיטעט וואס האט זיך גערופן "דאבראטשיננאשטש". אין וועמענס שפיץ זענען געשטאנען ד״ר וויינציהער, צירעלע שיין, פרוי פאראדיסטאל, יעקב גוטמאן א. אנד. פון אנפאנג איז די ארבעט פון קאמיטעט באשטאנען אין אויפשטעלן א קיך פאר דער ארעמער באפעלקערונג, שפעטע ר אויך אין דער זאדג פאר די יתומים אין שטאט. א דאנק דער איבערגעגעבענער ארבעט פון פרוי צירעלע שיין, איז עגטשטאנען אין שטאט אין אויפגעבויט איינע פון די שענסטע געביידעם אין פוילן — דאם "יתומים הויז", א גרויס 3־שטאקיק הויז, איינגעארדענט לויט דער לעצטער טעכניק, מיט אלע נויטיקע איינריבטונגען וואס א מאדערן קינדער־היים דארף האבן. ...

נאך8 טאג זענען מיר אנגעקומען קיין אלעקסאנדריע. דארט האט שוין געווארט אויף אונזא דעלעגאציע פון די דארטיקע יידן, וועלכע האבן אונז גלייד איינגעארדענט אין אן ערשטקלאסיקן האטעל. אין אלעקסאנדריע איז דאן געוועןא גרויסע גרופע פון איראפעישע יידן, וועלכע האבן דורך אונז באקומען די ערשטע גרוסן פון זייערע היימען. נאךא קורצע צייט זענען געקומען קיין אלעקסאנדריע נאד42 חלוצים פון אלע עקן פוילן, אזוי אז צוזאמען זענען מיר געווען105 מאן. פון דאן אן האבן מיר זיך גערופן די קבוצה פון "הונדערט פינף", וועלכע זענען נאך די ערשטע6 בענדינער חלוצים, געווען די ערשטע גרויסע ארגאניזירטע גרופע וואס איז געקומען קיין ארץ־ישראל נאך דער ערשטער וועלט מלחמה. מיט זיי האט זיד פאקטיש אנגעהויבן די דריטע עליה. ...

פון א בריוו וואס הר ב גרויבארט ז״ל האט געשריבן צו זיינעם א ידיד דערוויסן מיר זיך, אז פאר דער ערשטער וועלט־מלחמה, ווען מאשין־מצות אויף פסח זענען געווען כמעט א זעלטנהייט אין פוילן (א ח ח קראקע און גאליציע וואס האט געהערט צו עסטרייך), האט ער געגעבן זיין הסכמה און היתר אויף די דאזיקע מאשין־מצות. אונטערן דרוק פון רעליגיעזע־ראדיקאלע ספערן און חסידים פון בענדין, וועל־ כע האבן געהאלטן, אז מצות פראדוצירט דורך מאשינען און נישט געקנעטעט מיט די הענט און נישט געבאקן אין אויוון אונטער א ספע* ציעלע השגחה פון משגיחים, זענען נישט כשר — איז דער רב נישט געקוקט אויף זיין קאמפעטענץ און אויטאריטעט געווען געצווונגען, כדי נישט צו פארשארפן די באציאונגען, מוותר צו זיין אויף זיין אנטשלאסענעם היתר און געאסרט די מאשין מצות, וואס ס׳האט אים געקאסט פיל געזונט. ...

די העברעאישע לערער ראיזעניק/וויט, זילבערבערג, יאנאווסקי און חורגעל האבן געשאפן א דראמאטישע סעקציע, אין וועלכער עם האבן זיך באטייליקט עברית־רעדנדיקע יוגנטלעכע, איך בתוכם, פון וועלכע כ׳דערמאן נאר אייניקע: יהושע וויגאדזקי, איצט אין פוילן, דיכטער אין דער פוילישער שפראך, זיין ברודער לייבעק ויגאדזקי (זיין גורל אומבאקאנט, נאך זייענדיק יונג האט ער זיך געלאזן קיין רוסלאנד, און זינט דאן אנטשוויגן געווארן), שלאמעק ערליד (געענדיקט דעם חיפה׳ער טעכניקום, זיך אומגעקערט קיין בענדין, דארט אומגעקומען), אבראמעק ערליד (אויד אן אבסאלווענט פון חיפה׳ער טעכניקום, שטאט־אינזשינער אין חיפה), יעקב ווינער, וואס האט זיך אויסגעצייכנט מיט זיין שיינעם זינגען (אומגעקומען מיט דער גאנצער משפחה). ...

מיר, יידן, האבן געהאפט, אז מיטן אנטשטיין פון א באפרייט אומאפהענגיק פוילן, וועט אונזער לעבן אנגיין פון דאס ניי. ס׳איז אבער געשען גאר פארקערט. רעקרוטן און "האלערטשיקעס" (פוי' לישע זעלנען אויפן נאמען פון גענעראל האלער) האבן זין געווארפן אויף יידן, געשלאגן און געשניטן בערד. געליטענע יידו באווייזן זיך אין די גאסן מיט ארומגעבונדענע טיכלעך אויף די געשוירענע פנימער. קוים האט מען דערזען מארשירנדיקע רעקרוטן, איז געווארן א בהלה, מ׳האט פארקלאפט די קראמען און זיך אויסבאהאלטן. די איינציקע, וואם האבן נישט מורא געהאט זענען געווען די יידישע "באכמאנעס" (לאסט־טרעגער), וועלכע האבן זיך קיינמאל נישט אפגעזאגט פון ביטערן טראפן און קיינמאל דערביי נישט געווען בגילופין און שיכור. אפטמאל איז געקומען צו בלוטיקע געשלעגערייען צווישן זיי און הפקרדיקע שקצים, וועלכע זענען ארוים באשעדיקט און מיט צע־ קלאפטע ביינער פון אונטער די טרעגערס געביילטע פויסטן. מיר געדענקען נאך די מעשה מיט ישראלקע פערשטענפעלד ("פי' פעק"), וועלכער האט פארוווּנדעט א שגץ דעם קאפ, אפזיצנדיק טאקע צוליב דעם אין דער תפיסה א ק ...

אויך אץ די דרייסיקע יארן, ווען דער אנטיסעמיטיזם האט פון דאסנייגעבושעוועט אין פוילן און נאך די פאגראמען אין פשיטיק טשענסטעכאוו און בדיסק, האבן די טרעגער, וועלכע זענען שוין געווען ארגאניזירט אין א פראפעסיאנעלן פאריין ביי די פועלי־ציון, געשאפן אין בענדן א "הגנה״־שוטץ על כל צרה שלא תבוא. ...

... מעט דער צוואנציק־יעריקער עקזיסטענץ פון "צעירי אגודת ישראל" אין פוילן. ...

... ס׳ווערט אנגענומען פאלגענדיקע רעזאלוציע: "די פארזאמלונג מיטן אגטייל פון פארשטייער פון דער בענדינער געזעלשאפט, ווענדעט זיד צו אלע בירגער פון דער שטאט אין דער דאזיקער ערנסטער שעה, ווען דאס לאנד איז באדראט פון אויסערלעכע שונאים, אז זיי זאלן דערפילן דעם פאטריאטישן חוב אץ צייכענען די נאציאנאלע מלחמה־ הלואה. יעדער ערלעכער בירגער, אפילו דער ארעמסטער, דארף דער־ פילן זיין בירגער פליכט! די וואם תעלן נישט ארויסץייזן לאיאליטעט לגבי דער מלוכה און נישט צייכענען די חלואח, אדער ץייניקער ווי זיי דארפן, וועלן געסטענזפעלט ווערן פאר שלעכטע און נישט לאיאלע בירגער, פאר וועלכע עס דארף נישט זיין קיין ארט אין פוילן...

... נען אין בענדי ן פארגעקומען די ערשטע שטאט־ראט וואלן, וואס זייער אויסגאנג איז געווען א יידישע מערהייט. די וואל־רעזולטאטן האבן שטארק באומרוהיקט די פאליאקן, וועלכע האבן נישט געוואלט ליידן קיין יידישע מערהייט אין שטאט־ראט, האבן זיי זיך דאן געוואנדן מיט א חוצפהדיקן פארשלאג, אז די יידן זאלן זיך אפזאגן פון זייער מערהייט לטובת דער פוילישער באפעלקערונג. די יידישע ראטמענער, אנגעפירט דורך ד״ר ודיני ציהערן, האבן אפגעווארפן מיט שטאלץ דעם אומגעהערט ן פארשלאג, א ץ איבערגענומען די פימנ ג פון שטאט־ראט. ד״ר וויינציהער איז אויסגעוויילט געווארן אל ם פארזיצער. דער פאל איז רא ן געווען א גרויסע סענסאציע אין לאנד: א יידישער שטאט־ראט — איי ן אויסנא ם אין גאנץ פוילן. און ווען יצחק גרינבוי ם איז נאך פוילנ ם באפרייאונג צוריקגעקומען קיין פוילן, האט ער מיד געזאגט: "אייעד בענדינער סנהדרין איז געווען פאפולער, אפילו אין רוסלאנד האט מען וועגן דעם גערעדט".

... האט ער נישט פארנאכלעסיקט זיין כלל-ארבעט. ספעציעל צייכנט ער זיך אויס אלם גוטער פראפאגאנדיסט ביי פארשידענע וואלן, שטאטישע און אלגעמיינע, ווי צום ביישפיל צום פוילישן סיים. ער באזוכט די ארומיקע שטעטלעך און טרעפט ארויס אויף מיטינגען, אפט עטליכע מאל אין טאג. ווען מיר, ציוניסטן, זענען טעראריזירט געווארן בעת די סיים־וואלן דורך דער פוילישער מאכט, ווען די פאליציי האט אונז שיקאנירט אויף טרים און

... * עבוירן1889 אינם קליינעם שטעטל פראשניץ, פלאצקער גובערניע, 1* פוילן, ווו איר פאטער ר׳ יששכר בעריש גרויבארט איז געווען רב. גישט קרקענדיק אויף דער טראדיציאנעלער דערציאונג אין רבנישן הויז, באזוכט ראזעא רוסישע שול אין שעדלעץ, און שפעטער ווען די גאנצע פאמיליע גייט איבער אין יאר1893 ווויגען קיין בענדין, ווו אייר פאטער ווערט רב, באזוכט זי אויך די פוילישע שול. ביי איר לערער יעקב בער ז איאנ ץ, ביי וועמען זי האט געלערנט העברעאיש, קומט ראזע יאקד באוויטש אין בארירונג מיט דער משכילישער יוגענט פון שטאט, הויבט אן לעזן יידישע ביכער. באקענט זיך מיט די יידישע קלאסיקער, מענדעלע, פרץ, שלום עליכם. ספעציעל האט פרץ, וואס האט אויפגעלעבט אין זייבע באוועלן די ראמאגטישע שייבקייט פון דעם פערגאנגענעם יידישן לעבן, געווירקט און באאייבפלוסט די יונגע יידישע דיכטערן. פרץ האט באשריבן א וועלט אין וועלכער זי האט געלעבט. ...

פון דעם שפרודלדיקן מקור שעפט ער קראפט און שטאף פאר זיין ארבעט. ער צייכנט טיפן פון יידישן בענדין, פון וועלכן ער איז אויסגעוואקסן, פאר י קניפט און פארבונדן ביזץ סאמע שורש. דער דאזיקער כח טרייבט אים עדיהיום. צוהאט ער עפעס געפילט און פאראויסגעזען מיט זיין שארסן קינסטלעדיאויג, אז עס דערנענטערט זיך א שקיעה, דער חורבן פון יידישן פאלק אין פוילן, ווען ער האט נאד מיט פיל יארן צוריק פארן אומקום געמאלט די פארשגיטענע און אויף אייביק פארלוירענע יידישע פאלקסי טימליכקייט? ...

... און צום סוף 1918 שטעלט ער אויס צום ערשטן מאל אין לאנדאן זיינע ארבעטן: מאטיוון פון ווייטשעפל, דעם יידישן קווארטאל, ווי אויך א גרויסע טייל ארבעטן פונעם לעבן פון ענגלישן ארבעטער. נישט קוקענדיק דערויף, וואס ער האט געהאט די מעגלעכקייט זיך איינצוארדענען אין לאנדאן, א דאנק דער אויסשטעלונג וועלכע האט געהאט א גרויסן ערפאלג, באשליסט ער זיך אומקערן קיין פוילן — עס האט אים געצויגן צום גרויסן יידישן קבוץ, ווו ער האט געהאפט צו געפינען א ברייטן ארבעטס־פעלד. קומט קיין ווארשע, דו ער פארנעמט זיך מיט א פיאנערישער ארבעט, — מאלן דעקא־ ראציעס פארן יידישן טעאטער, ווו ס׳האט דאן געהערשט א גרויסע פאר־

... סטער־צעו אין ווארשע. אין 1933 באקומט ער אן אויטצייכנונג פון דער פוילישער רעגירונג, א בראנזענעם קרייץ, פאר זיינע לייטטוגגען. אבער ער לאזט זיך נישט בארוישן פון זיינע טיטלען און אויטצייכנונגן. צוקו* קנדיק זיך צו דער דיטקרימינאציע־פאליטיק פון דער פוילישער רעגירונג קעגן יידן האט ער פארשטאנען, אז דער יידישער האנטווערקער האט נישט קיץ צוקונפט אין פוילן. אץ ער באשליסט צו פארלאזן פוילן.

... •■יי ענדין איז געווען פון די וויכטיקסטע און פארווארצעלטסטע 21** יידישע קהילות אין פוילן, אין איינעם פון די רייכסטע געביטן פון לאנד — פון דער קוילך און אייזךאינדוסטרי. ביזן יאר 1939 האבן אין שטאט געלעבט ביז 30 טויזנט יידן, בעת דער מלחמה איז די צאל אויסגעוואקסן ביז 40—45 טויזנט . ...

... טערנעמונגס־גייסט, סיי אויפן עקאנאמישן, סיי אויפן קולטורעלן געביט. האט דאך בענדי ן געהאט איינע פון די שענסטע געביידעס וו ו ע ם האט זיך געפונען די יידישע גימנאזיע, האט זי דאך געהאט די אמביציע צו האבן די איינציקע שול אין פוילן, וואס איז אינערלעך אויסגעמאלט געווארן דורך דריי יידישע קינסטלער — אפעלבוים, האנפטקע און ציגלער! די שטאט איז כמעט געווען קריסטךריין. בענדין, וועלכע מ׳האט גערופן "ירושלים דזאגלעמביע" האט געהאט א גרויסע השפעה אויף אלע ארומיקע שטעט און שטעטלעך סיי גייסטיק, סיי מאטעריעל. ...

... * ייענדיק קרוב זיבן יאר פארוואגלט אין רוסלאגד, פארשיקט 1 אין די ארכאנגעלסקער וועלדער, האבן מיר נישט געהאט קיין שום קלארע ידיעות וועגן דער לאגע פון פוילישן יידנטום. און ווען ט׳זענען דערגאנגן צו אונז פארשידענע קלאנגען, האבן מיר אויך נישט געוואלט גלויבן אץ דעם גרויסן חורבן. פון בוכארא האב איך געשריבן צום בענדינער מאגיסטראט, אנפרעגנדיק וועגן יידישן בענדין. נאך דריי חדשים האב איך באקומען א ענטפער פון יידישן קאמיטעט, אין וועלכן מען האט מיר מודיע געווען, אז מיין יינגערער ברודער יחיאל מ . געפינט זיך אין אויבערשלעזיען. מער איז מיר נישט געלונגען אנצובינדן א קאנטאקט מיט בענדץ. דאן האב איך באשלאסן צוריקצופארן קיץ פוילן מיט מיין פרוי און זון.

אין רבנישער פאליטיק, ווו מיר האבן באוויזן געגעבן בקיאות אין יעדער שטאט אין שטעטל זענען פארגעקומען לענגערע קריגן־ רייען איבערן כסא־רבנות, וועלכע האבן פארשלונגען אונזער גאנצע געזעלשאפטלעכע וואכזאמקייט, פארנאכלעטנדיק וויכטיקע פראב־ לעמען לטובת דעם כלל. און אויב איך, וואס כ'האב איבערגענומען מיט א שטארקער האנט דעם רודער פון אונזער פאליטיק, קום צו אייך מיט געזונטע געדאנקען און פלענער, געפין איך נישט צווישן אייך קיין פארשטענדעניש צו דער זאך. וועמענס פארדינסט איז עט, ווען ביי אונז הויבט מען ערשט אן צירע וועגען דער אויטזידלונג, בעת עס זענען שוין לאנג אויטגעזידלט געווארן די יידן פון דייסש־ לאנד פון די אקופירטע לענדער און פון גובערנעמענט פוילן? ווען נישט די קלוגע פאליטיק פון דער צענטראלע אונטער מיין לייטונג, וואלט שוין קיין צייכן נישט פארבליבן פון זאגלעמביער יידן. יא. שוין לאנג דראט אונז די אויטזידלונג — כ'בץ זיך איצט מודה — וואט ט'איז אונז געלונגען לעת־עתה אויסצומיידן, אבער איצט מוזן מיר זיך מיט דער פראגע ערנסט פארנעמען, ווייל זי איז אויך שוין ביי אונז אקטועל. כ'האב זיך געוואלט מיט אייך, מיינע הערן, בא־ ראטן, און אנשטאט צו הערן פון אייך עפעס פאזיטיוועס אן דעם ענין, האב איך געמוזט געדולדיק אויטהערן במשך פון צוויי שעה נארישקייטן און דערצו האב איך נישט קיין צייט... "

אין מערץ 1946 האב איך באקומען אן עקספרעס בריוו ארויס־ געשיקט פון קאטאוויץ און אונטערגעשריבן דורכן אפיצער פון אנדערם באנדע, אז אין משך פון 48 שעה דארף איך פארלאזן פוילן, — אין קעגנפאל וועט איך דערמארדערט ווערן. די דאזיקע מערדערישע ווארנונג האט נישט איבערגעלאזט קיין שום ספקות, אז דאס ווייטערדיקע זיצן אין בעגדין איז געפערלעך, און דער איינציקער וועג איז — פארלאזן וואס שנעלער פוילן, דעם טראגישן פאמיליען־קבר פון א דריטל יידיש־פאלק. ...

... אויך נאך דער באפרייאונג בין איך פארבליבן אין דער חרוב־ געווארענער שטאט, וואס איז איצט לחלוטין "יודן־רייך, ביז כ׳בין עולה געווען קיין ישראל, 1957, ווען ס׳איז פארשטארקט געווארן די עליה פון די לעצט־פארבליבענע יידן אין פוילן, איינזעענדיק, אז זיי זענען דארט איבעריק און קענען זיין דער שעיר־לעזעזל, ווי תמיד, ביי יעטוועדער פאליטישער ענדערונג. ...

בענדין ציילט היינט־צו־טאג א מנין יידן פון וועלכע בלויז אייניקע זענען פון די אלט־איינגעזעסענע און דארט געבוירענע. מיר האבן זיך ארומגעקוקט אויף וואס פאר א וועלט מיר זענען און האבן איינגעזען באשיינפערלעך, אז מיר מוזן פארלאזן פוילן. אייניקע האבן אויסגעוואנדערט מעביר לים אנדערע האבן געפונען זייער חיים אין ישראל. ...

דער יידישער צבור אין פוילן האט ארויסגעוויזן א גרויסן איג־ טערעס לטובת די פארטריבענע יידן, אויך אין פאליטישן און גע־ זעלשאפטלעכן פארנעם, און געפאדערט פון דער פוילישער רעגי־ רונג, אז זי זאל איבערנעמען אויף זיך איינצוארדענען און אויס־ האלטן די אלע יידן, וועלכע זענען פארטריבן געווארן אלס פוילי־ שע בירגער. ...

... ס׳איז טאקע נישט קיין צופאל, וואס די פרעכטיקע מצבֿה פונעם אונטערגעהאקטן צווייג פון יידישן שטאם אין פוילן שטייט ביי די רייען פון אונזערע זעלנער, באשר אויך זיי, די אויסגעקוילעטע דורך גיפט־שוימיקן נאצישן טייוויל מיליאנען יידן, פארקערפערן אין זיר גבורה, ווייל זיי האבן פונאנדערגעפלאקערט דעם גייסט, געוועקט און געדינט אלס שטוּם קראפט פאר שמידן אונזער קיום און פאר גאולת ישראל.

״ידיד! מפה לאוזן מתלחשים, שמלחמה עתידה לפרוץ כל רגע. האויב המתרברב והשחצן מוכן להתקיפנו, אם לא תתמלא תאוותו לספח לארצו אזורים שונים מאדמת פולין. האוירה האופפת אותנו מחושמלת מאד, ומי יודע מה יגידו ימים. אני כשלעצמי לא אוציא את עטי מידי עד לידיה הראשונה, כי רק היא תאלצני להפסיק את יצירתי עד יעבור הזעם, יצירה ששיקעתיב ה במשך שנים רבות, כל ישותי..." ...

יהודי פולין נחשבו אז נתיני־חוץ ומטעם זה היו נתונים להשגחת המלך, שמינה מושלים מיוחדים שפעלו בשמו. המושלים האלה שנקראו "וואיעוואדא" מסרו שוב את שלטונם בערים כמו בגדין ל״סטאראסטא". ...

... (סקירה היסטורית משנים קדומות עד לקום מדינת פולין העצמאית) ...

... קשה לקבוע את מספר היהודים במאה הט״ז בפולין בכלל ובבנדין בפרט . עקב מס הגולגולת הגבוה . לא מסרו הקהילות את המספר הנכון של היהודים , כדי לעקוף את תשלום המס שהגיע לשלשה גולדן לנפש . ונוספו על כך נימוקים פוליטיים ודתיים . היהודים השתדלו לבטל את מס הגולגולת " ולקבוע במקומו תשלום חד־סעמי. ואמנם , החליט הסיים הפולני בשנת 1590 לחסל את המס הישן וקבע תשלום שנתי לכל יהודי פולין בסך עשרים אלף גולדן . ...

... מבנדין באו, מפולין המבולבלת כרגע, מתוך התהו ובהו של ערבוב רשויות. הם עלו ומצאו להם את דרכם לארץ־ישראל; דרך החלוץ היתה. דרכם. הם היו חברים לאגודת החלוץ, "צעירי־ציוך, עבדו שנה אחת בעבודת אדמה, הכשירו את עצמם לעליה. כששמעו, שבארץ ישראל כבר הכל התכונן על מכונו, אמרו בלבם: האם אנחנו ברגע כזה פה, בבנדין, בין שיני הטרף של עם פולין? —הבה ונעלה! ...

... אחד החזיונות שעוררו ענין עמוק בחיי יהדות פולין וזגלמביה היה, ללא ספק, החסידות, שקיבלה על אדמת פולין נוסח משלה. היא שהביאה ליהודי פולין הנרדפים אור חדש ובטחון, גירשה את העצבוּת ומילאה לב כל יהודי שמחה, צירפה אותו כחבר לעדת החסידים שבה שאב התעלות רוחנית ומרץ חדש, אהבת ישראל ומעשים טובים. יותר מאשר בכל מקום אחר היתה החסידות בפולין הווי ותרבות — חברה בעלת צורות ונוסחאות משלה. כמאה ועשרים וחמש שנה עמלו החסידים ורבותיהם על קביעת ...

בנדין היתה אחת הקהילות הנאות ביותר בפולין. בכל קלויז חסידים מצויים היו יהודים בעלי הדרת־פנים לעשרות, שאפשר היה לחשבם לעידית החסידות הפולנית. ...

... בשנת תר״ם, בעת ההתקפה הרוסית על פולין, כשהעיר פלוצק היתה מוקפת חיילים רוסיים וברחובותיה התנהלו קרבות דמים — עמד הרב י על מרפסת ביתו, מעוטף בטלית ותפילין והתפלל לשלום העיר ותושביה, ודבר זה היה לו לרועץ. לאחר שגורשו הרוסים באו למטה הצבאי הפולני משרת וכובסת והעידו, כי בשעת הקרבות ריגל הרב י לטובת הרוסים, והיה עומד על מרפסת ביתו ומגלה בתנועות ידיים את סודות העיר. עדותם של ה״נאמנים״ הללו הספיקה והרב י הובא מיד לבית הסוהר. הוא לקח עמו חומש ותיק הטלית והתפילין. בשתי היממות ששה שם לא אכל ולא שתה מאומה, רק עסק בתורה ותפילה. ביום השלישי יצא פסק הדין להוציאו להורג בעוון ריגול.

היה גדול בתורה ובחכמה, בקי בש״ם ופוסקים, והצטיין בדביקותו ביהדות ובאהבתו לעמו. לא היה קנאי בדעותיו בעניני דת, חביב על המוני העם. רבים התדפקו על דלתות ביתו בבקשת עצה בחיי יום־יום. ואכן עצותיו נודעו לתהילה בין דורשיו. ר׳ יהודה־ליב ויסבקר, שהיה גר בבית הרב ויושב כעת בתל־אביב מספר, כי לפני שעמד להתגייס לצבא הפולני ביקש את עצת הרבי, ולפי עצתו השיג את מבוקשו ללא כל קושי. חסידיו היו מלאי התלהבות משיחותיו עמם, שגרמו להם הנאה רוחנית מרובה. ...

... אחיו של הרב מבנדין היה רבי חיים שפירא הי״ד, הצדיק מפלוצק, שנרצח על קדוש השם בידי ממשלת פולין באלול תר״פ. ...

... בתחילת המלחמה האחרונה, כשכבשו הנאצים את פולין, התחבא הרבי מאלכסנדר בלודז / ואחר כך בוארשה ובאוטבוצק. עתוני גרמניה כתבו עליו "דער גראסראבינער אוי ם אלכסנדר", "שטירמר" פירסם תמונת ה״אוהל" שבו קבורים שלשה אדמו״רים.

... קהילת בנדין המפוארה מונה מאות שנים לקיומה והיא נחשבת אחת הקהילות הוותיקות בפולין. מאז הקימה את בית־הכנסת הגדול ואת בית־המדרש — כיהנו בהם חזנים שונים ורבים ובעלי־תפילה. ...

... במאה הי״ט היה מצב החזנות והחזנים בפולין בכל רע. החזן לא היה בידו להתפרנס מהחזנות בלבד, והוטלו עליו גם עבודות אחרות. המקורות של הקהילות השונות בפולין מתברר, שגורל אחד היה לחזנים בכל הערים והקהילות בפולין. החזן מילא תפקיד של שמש, מלמד תינוקות, לבלר הקהילה וכדומה, ויש מקום להשערה שבנדין לא היתה יוצאת מהכלל במובן זה. בצער רב יש לציין, שמפנקסי הקהלה בבנדין לא נשאר כל זכר, ולכן אין חומר מחיי הקהילה ו״כלי הקודש״ שלה בדורות שקדמו. ...

... הוא מילא את מקומו של שירמן בחזנות. בא מאוזורקוב, פולין, ...

בשנים ההן הצטיינו ציוני בנדין בהברחת ספרות ציונית מגרמניה והפצתה בכל רחבי רוסיה ופולין. בראש האירגון הזה עמד א. ק. ליוד, שהעביר את הספרות הציונית מגרמניה לבנדין בדרכים נסתרות, ומכאן — למרכזים הציוניים הגדולים ברוסיה. אירע, שבשנת 1914 גילתה הבולשת הרוסית על הגבול הגרמני, בצ׳אלאדז׳ הגובלת בבנדין, משלוח של ספרות ציונית בלתי ליגאלית... הז׳נדרמריה הרוסית עקבה אחר המבריחים והתחקתה על עקבותיו של א. ק. ליאור שהספיק להתחמק מידיה. מי יודע כיצד היה מסתיים הענין, אלמלא פרצה בינתיים מלחמת העולם הראשונה, והרוסים נטשו את העיר מפני צבאות גרמניה שכבשוה. ...

... כל מוסד ציוני הכיר בנו כארגון עצמאי. יסדנו גם סניף "ברוריה" בדומברובה גור וביבוז׳נה שבגליציה המערבית. בשנת תרצ״ב יצאו החברות הראשונות להכשרה חלוצית. בשנת תרצ״ד שלחנו שתי חברות, לאה סטופניצקי וצילה לינדנר הי״ד לסמינר להשתלמות כמדריכות, שהתקיים על־יד וארשה תחת הדרכתה של הה׳ לאה ספיר־תירוש, שהיתה אז בשליחות בפולניה מטעם "הפועל־המזרחי", ובאותה שנה עלו החברות הראשו־ נות ארצה ואני בתוכן.

... "אבא חושי מחיפה, שליח ההסתדרות, שביקר אותנו, אישר לעליה שנים מאנשינו — אהרן פרייברג (נפטר בישראל) והרש מנדל צסמסקי (חיפה), שיעלו לארץ ישראל יחד עם כל קבוצת הסבלים היהודים מפולין לעבודת •הנמל בחיפה. האירגון דאג להוצאות הדרך לחבריו; לפני שבועות מספר ביקר אותנו מזכיר האיגוד המקצועי של פועלי ההובלה בפולין, הח׳ ראנגעל, שהתרשם מאופן עבודתנו. ...

... תמה ונשלמה פרשת חיי ה״התאחדות" בבנדין, שרשמה דף מזהיר בתולדות התנועה בפולין. ...

... ■ ■ לא ף התפתחותו של ״בונד״ ברוסיה ובפולין — לא היתד. #*השפעתו, בראשיתו, ניכרת בעירנו, אם כי מפלגות סוציאליס- טיות אחרות פעלו רבות בה בחוגי העובדים היהודיים. ...

...״החודש (נובמבר, 1932) נערכה בבנדין פגישה גלילית של חברי גורדוניה בזגלמביה. יום לפני הפגישה נערך בטוסנוביץ כנס של כל קבוצות ההכשרה של גורדוניה בפולין. בכנס השתתפו נציגי הקבוצות מסוסנוביץ, ווישליצה, דזילושיץ, ליפא, פביניץ, זגנאסק, שראדז. חסרו נציגים מהמקומות המרוחקים בערי־הספר. בשם ההנהגה הראשית השתתפו בכנס: ד״ר ישעיהו שפירא, יוסף ליקור, חיים גולדפרב, יונה גולדברג־יגול וגרשון אוסטרובסקי (כולם בישראל) מטעם מרכז החלוץ. התנהלה שיחה ערד, על יסודות תנועת החלוץ ועל מצב קבוצות ההכשרה שלנו בפולין. בשיחה השתתפו: נחום קלדמן, ישראל אינטרוליג* טור, םוניה, אברהם בייטנר, יצחק לונדנר (בולם בדמיה ב׳), צבי קוטנר, יהונתן ויסבורד (שניהם מבנדץ — דמיה ב/ נפלו במות גיבורים במלחמת השחרור)! ישראל גרויצר, ואחרים. ...

... הקימונו מחדש את ההנהגה בצירוף חברים צעירים. התקשרנו עם ההנהגה הראשית, שהעבירה לנו הוראות על מבצעים שונים, על דרכי פעולתנו החדשה, שמטרתה העיקרית — הצלת הנפש. מטעם ההנהגה הראשית ביקר אצלנו אליעזר גלר ז״ל, מפעילי תנועת "גורדוניה" וממארגני המחתרת ולוחמיה, לבירור תפקידינו. הוחלט, שעלינו לצאת לעבודה לגרמניה, מצויידים בניירות אריים — נוצריים, להצטרף לפרטיזנים ביערות פולין, להבקיע ולפרוץ לעצמנו דרך ולהעפיל לארץ בהברחת גבולות. אכן, כמה מאתנו ...

... בשלהי 1942 נוכחנו לדעת, שתהליך חיסול של יהודי פולין מסתיים והולד״ועתה בא תורנו . שמענו, שרק העוסקים במפעלי־ הצבא בלבד ישארו בעבודתם, ויתרם דינם נגזר ומשפטם נחרץ . חברי החווה החקלאית והנוער עשו כל מאמץ לחדור למפעלי הצבא. אני ועוד חברים הצלחנו להתקבל למתפרה גדולה בה הועסקו כששת אלפים איש . בתוך עבודתי, במחסן הבגדים, היתה . לי האפשרות לעמוד בקשרים עם חברי המחתרת . מבית־המלאכה הזה יצאה בשליחות לוארשה חברתנו אדז׳יה פם חזון ז״ל (חברת השוה״צ וקשרית הארגון היהודי הלאומי בזלגמביה) ובדרכה חזרה אלינו, בהעבירה לנו נשק, נפלה בידי הגרמנים ונורתה . יהי זכר הגבורה האמיצה חכריתר חברינו, שנפלו על משמרתם, שמור לנצח בלבותינו ! ...

... המוסד אין לו אמצעים משלו והוא זקוק לתמיכת הקהל למען החזקתו, ולשם כך מתנהלת עתה בכל ערי פולין מגבית לסיפוק צרכיו. בכל אתר ואתר נתקבלנו בהבנה ונענינו בעין יפה . ...

... יד אחת להם, יגזלו ממך ממונך ויחזירוך ב״אטאפ", אסור בשלשלאות של ברזל דרך כל עיירות פולניה עד שתגיע לעירך... מהר וברח לך, אדם צעיר, צא מבנדין, בשעה שלוש כשלא תחזור ליחזקאל — יבקשוך ואף ימצאוך.

בערי פולין המאוכלסות יהודים קמה תנועה אנטי־בריטית, ואורגנו הפגנות ואספות־מחאה נגד האנגלים המפקירים את הישוב היהודי. גם בעירנו נתארגנה באחד מימות ראשון, שהוא יום מנוחה כללי, הפגנה ותהלוכה ברחובות העיר, שבה השתתפו כל המפלגות הציוניות על דגליהן וסיסמאותיהן. ההפגנה רבת־העם, שאליה נצטרפו סתם־יהודים, נעה ברחובות הראשיים וכאשר הגיעה למגרש שליד ביתו של ר׳ חיים שיין ז״ל, ברח׳ מלכובסקאגן, נתכנסו המפגינים לאספה והקשיבו לנואמים, שקראו תגר על אנגליה המחללת את הבטחותיה לסייע בהקמת בית לאומי לעם ישראל. ...

"...היה זה אדם יפה, בעל פנים לבנים כשלג וזקן שחור מקיף אותם, העיניים הגדולות היו מלאות חיים ולב טוב מאוד הציץ מחרכיהן. כמוני היה גם הוא יליד עיירה קטנה בפולין. מוניטין שלו יצא בעולמנו הקטן בתור אחד מעילויי שאראנסק. אבותינו היו ידידים, ובסקרנות מיוחדת הייתי מסתכל אל אבא כיצד נהנה מחברתו של אבי בעריש, וכיצד היו שני יהודים פקחים, בני־תורה, מחודדי־המוח ובעלי־הומור, משתעשעים במילי דעלמא ובמילי דאו - רייתא. ניצוצות היו ניתזין מן השיחות ההן. משנתו של בריש היתה קב ונקי. ...

עם שחרור פולין משעבוד רוסיה ומגייסות הכובשים הגרמנים אחרי סיום מלחמת העולם הראשונה, נתחזקה התנועה הלאומית בעיר, ואף חסידי גור נתרבו. מחצר גור נתקבלה ההוראה לכבוש את הרבנות בכל מחיר. התנועה הציונית והמזרחי עמדו לצד הרב. חסידי גור מיררו את חייו ונמצא ביניהם אחד שהלשין עליו לפני שלטונות פולין, שהוא משחרר בחורים יהודים מגיוס לצבא, והרב נאלץ להימלט מפולין ולעזוב את ארץ הולדתו? ואחרי שפינה את מקומו בא לכאן כרב העיר, גיסו של הרבי מגור, ר׳ חנוך־צבי לוין ז״ל (נכדו של הרבי חנוך לוין מאלכסנדר). ...

חיבה יתירה לארץ־ישראל וקיבל באהבה כל משולח שהגיע משם. כל המשולחים היו אורחיו וסמוכים על שולחנו כל ימי שהותם בפולין, ואילו בעצמו נמנע זמן רב מלנסוע לארץ ישראל. רק בשנת תרפ״ד נסע כאחד ממלויו של גיסו האדמו״ר ר׳ אברהם־מרדכי שזו הייתה לו כבר הנסיעה השניה לארץ. ר׳ צבי חנוך היה אחד משלשת חברי המשלחת שנסעו מפולין לא״י כדי לעשות שלום בין הרב א. י. קוק והרב זוננפלד. גם בשנת תרפ״ז ליווה את גיסו האדמו״ר לא״י. בארץ היה מבקר בערים שונות והטיף הרבה לחיזוק התורה והחסידות. שלוש פעמים ביקר בארץ־ישראל. שלוש אהבות: אהבת ישראל, אהבת תורת ישראל ואהבת ארץ־ישראל נתמזגו אצלו באהבה גדולה אחת. ...

בסוף תקי״ץ תרס״א עזב את פולין, לפי דרישת בנו שישב באמריקה, ונסע לניו יורק. אף שם נרתם מיד בעול "המזרחי". עמד בקשרי מכתבים עם עסקני "המזרחי" בבנדין. נתמנה מורה בבית־ספר ללימודי קודש, כינס אספות ברובעים שונים של נידיורק, נבחר ציר לועידה הארצית השנתית (השמינית) של "המזרחי" באמריקה, בנשיאותו של הרב מאיר ברלין. היה פעיל ברובע הארלם, ועזר להרחבת השפעת "המזרחי" ולריבוי מספר חבריו, קיבל פני אורחים מאירופה (ובהם אדמו״ר "המזרחי" רבי מנדיל לנדוי מזאבירצ׳ה), עמד בקשרים עם הרב ברלין ועם מנהיגי "המזרחי" באמריקה, הופיע בנאומים בבתי כנסיות והתפרסם כנואם עממי. בכל מכתביו הדגיש שאיפתו לציון. ...

כציוני צעיר קנאי אירעה לו פעם תקרית־ביש. עם קום מדינת פולין, ב־1918, נערכה בבית־הכנסת הגדול תפילה חגיגית לרגל שחרור העם הפולני משעבודו. ביהכ״נ קושט בדגלים יהודיים ופולניים. נתלהטה בהמפל חימה כבושה: דגל נכרי בהיכל ה׳? לא יקום כדבר כזה! מבלי להרהר בתוצאות הכרוכות בכך — הורידהו ושמטו. על בזיון הדגל הועמד למשפט, אך הספיק להתחמק ונדון למאסר שלא בפניו. ...

עם עזיבת הרב אלימלך ניפלד את פולין ועליתו לא״י נתמנה יפת במקומו כעורך שבועון התנועה "די יידישע שטימע" ב*1932 ובעל־כרחו נכנס לשטח הפוליטיקה. מלבד מאמרים ראשיים שכתב בכל גליון בבעיות שעמדו על סדר היום וחברותו בהנהגה הראשית של המזרחי ושל "תורה ועבודה" נכנס כחבר גם בהנהלה הראשית של "יבנה", מייסד הספריה העממית שעל־יד "יבנה" ופעיל מאוד בעריכת שורת ספרים וחוברות בהוצאה זו וחומר מתאים לתנועה. ...

... ןך<סני שאעבור לתיאור הפרשה האחרונה הטראגית של הגירוש 0 הטוטאלי, אעמוד על נקודה רבת־ענין: גם בימים האפלים והמרים ביותר של הכיבוש הנאצי לא פסקו דברי הלצה ובדיחות־ הדעת מיהודים — ולא חשוב על חשבון מי ומה, אף על השבון צרות עצמם. לא בדיחה פוליטית אחת, שמקורה בגיטאות פולין, הצמיחה כנפיים והגיעה דרך גבולות וימים אל תפוצות ישראל. אולם זה ענין לרושמי רשומות הפולקלור. אביא בזה רק דוגמה אחת: ...

אימת המלחמה פשטה, אלא שאיש לא ידע באורח ברור מה מתרחש. אף־על־פי־כן, כבר למחרתו, בשבת, התחילה בריחת המונים משלזיה מזרחה — למרכז פולין. בלי לשבת עוד הייתי על המשמר, בעמדת הג״א, בשבת עוד לא עלתה בדעתי מחשבת הבריחה, ואולם ביום א׳ יצאתי את בנדין — ומגמת פני מזרחה — עם זרם הפליטים. לא, לא מנוסה של יאוש, אלא בריחה עד יעבור זעם... רבים האמינו, רצו להאמין, כי גם אם פרצה המלחמה והצבא הנאצי פלש לפולין, סופו שהצבא הפולני יעמוד בשער ויילחם, ובעזרת בעלי בריתו יביס את הגרמנים... הן האוירה בפולין רוויה היתה צבאיות לאומנית מנופחת, מתרברבת, ומאידך לא האמינו בכוחם 1של הגרמנים — ובכושר עמידתם הצבאית והכלכלית... אולם, הענינים התרחשו במהירות הבזק, ובזמן שידור הראדי ו הפולני ממש כבר נעו טורי הממוכנים של האויב באין מפריע על אדמת פולין...

... ועל אדמת פולין, שרוותה דם, עמד סתיו מופלא, חם, שלא כרגיל. סתיו, שבו התחילה חרדת הגיהינום. ...

למרות שה״דרכיה" היתד. בפי כל אחד ואחד, לא ידענו ולא כלום עליה. כשפלשו הגרמנים לפולין הודיעו במודעות, שכל אזרחי חח חייבים להתייצב אצל השלטונות ויישלחו למחנות מיוחדים כשבויי מלחמה. ברוב המקרים לא התחשבה הגסטפו ביהודים אזרחי מדינות זרות, אבל היו והיו מקומות שהגרמנים לא עשו הבדל בין אזרחיחח יהודים ולא־יהודים, התחילו יהודים לבקש אצל קרובים אמריקאים בחח לארץ תעודות, או אישור קונסולרי, המאשר את אזרחותם. ...

לאן נעלמו כל פעיליהם ■ועסקניהם? ■אמגס, האינטיליגנציה הפולנית המתקדמת ומספר ניכר של עסקני פועלים גורשו על־ידי הגרמנים למחנה הריכוז בדכאו, או לשטחי הגנרל־גוברנמנט, אולם עובדה היא, שלא היו פעולות חבלה מקיפות במחוזנו. רק בשתי העיירות הסמוכות לנו, בפילץ ובוולברום, פעלה מחתרת פולנית. מהעתונים הגרמניים המקומיים נודע לנו על התנפלויוּת שנערכו על תחנות משטרה, התפוצצות של מחסני נשק, רצח גרמנים ושוטרים פולניים וכר. באנו בדברים עם הנשיא של היודנראט מפילץ. םוגל, שעמד בקשרים עם המחתרת הפולנית, בדבר סידור חברינו אצל הפרטיזנים הפולנים. אולם הדבר לא היה בגדר ביצוע, כי הפרטיזנים במקום זה לא התרכזו במחנות או ביערות (סביבתנו דלה מאד ביערות) אלא באים היו מתוך האוכלוסיה המקומית בעיירה או בכפרים, עורכים התנפלויוּת לפי תכניות מוכנות מראש, מבצעים מעשי־חבלה ומתפזרים חזרה לבתיהם. בעזרתו של פוגל באנו בקשרים עם אחד ששמו טרלה מוולברום, והוא שעזר לנו בקניח נשק בוארשה, וברכישת תעודות פולניות מזוייפות וכר. ...

בנוכחות טוסיה התכנסה הפגישה בחווה. בפתיחה — הרצאה אידי- אולוגית קצרה. דין־וחשבון מן העבודה בחלקי פולין שונים. אחד הדברים העיקריים שהחלטנו עליו, היתד. עבודת ההשתלמות • יש ...

בבנדין נמצא הקבוצת חברים של גורדוניה מצ׳אנסטוכוב, שסודרו לפני הגירוש בחוות החלוץ. בחווה נבנה בונקר, שהכניסה אליו היתד, דרך החממה, ומנהרה הוליכה לשדה. החווה נמצאה בסביבה פולנית, והפולנים ידעו על הבונקר. נמצאו בו גם חברי גורדוניה המקומיים, ביניהם האנקה בורנשטיין (מראשי "גור־ דוגיה" בבנדין ובפולין. ממקימי המחתרת החלוצית בזגלמביה. ניספתה באקציה האחרונה באוגוסט, 1943), שלמה לרנד (יליד בנדין, חבר "גורדוניה", חבר מפקדת הארגון היהודי הלוחם בבנדין. נפל ב־1 באוגוסט 1943 עם קבוצת חברים, מחמת בגידת פולני, סוכן גסטאפו) ואחרים, כ־30 איש. הבונקר הוסגר על ידי הפולנים, וכל החברים שבו נתפסו. התחלנו, איפוא, לבנות בונקר שני, חפרנו עד לעומק מטר וחצי, אך הגענו לעורק־מים ונאלצנו לשוב ולכסותו.

... היתד, — אמנם בקנה־מידה קטן — "עיר ואם בישראל" על אדמת פולין, מרכז פורח של חיים יהודיים בין הגויים.

הוא מוסיף לחקור אותי, היכן ניירותי האמיתיים מפולין. אני מוכיחה לו, שאין כל טעם להחזיק בידי תעודות על שני שמות שונים. רשיון־המעבר קניתי מידי אדם שנזדמן לי בוארשה, תעודותי השארתי בבית. טענותי נראות לו. מיששתי חרש את הכפפה, ולא ...

... טעוול קליינמן וא. ז. בורנשטיין, נפרדו דרכינו. הוא פנה עורף ליעודינו הציוניים, לבו הלך שבי אחר שאיפות שמאליות קיצוניות והתחיל משרת בכשרונו את מעמד הפועלים הפולני וספרותו. בשנות העשרים נאסר עקב פעילותו הקומוניסטית והיה חבוש זמן ממושך בבית־הסוהר. ...

... עם פרוץ מלחמת העולם השניה הלך לוילנה ובהגיעו לשטח הכיבוש הסובייטי נתפס ונכלא בבית־סוהר. מששוחרר, נתגייס לצבא הפולני, ובשובו בשנת 1945 לפולין, עסק באירגון קבוצות עליה לארץ־ישראל. ...

... דער שרייבער פון די שורות האט אלס סעקרעטאר געשטאנען אין שטענדיקן קאנטאקט מיט אונזערע לאנדסמאנשאפט ן אין חוץ * לארץ, אץ מיט די שרידים אין פוילן. ווען ס׳האבן באזוכט ישראל אונזערע עסקנים און פילאנטראפן פון אויסלאנד, זעגן איינגע * ארדענט געווארן לכבוד זיי פייערלעכע אסיפות און א "גלעזעל טיי", ווו מיר האבן געמיטלעך פארבראכט, דערמאנענדיק זיך אין די אמאליקע גוטע צייטן, ווען דאם יידישע בענדי ן האט נאך עקזיסטירט. אזעלכע אויפנאמע ס זענען פארגעקומען לכבוד די געסט פון פראנקרייך, אמעריקע, שווייץ און ענגלאנד: יחיאל קא - טינסקי, מאטל גאלד, ה. העלער, מ. שווימער, אברהם לייווער, שלמה פעלדמאן און יאסל ראזענזאפט, וועלכער האט תמיד געשטיצט אונזער פארבאנד מיט גרעסערע שפענדונגען, ווי־אויך נויטבאדערפטיקע יחידים.

... בי ז היינ ט צ ו טא ג — א ת ה ל וא י אוי ר ווייטער. צולי ב דע ם ווא ט דע ר באדאר ף אי ן גרויס ע געלד־מיטל ן איז אל ץ געשטיגן , האב ן מי ר געפרווו ט זי ך צ ו פארבינד ן מי ט דער בענדינער־סאסנאוויצע ר "טאטייעטי " אי ן אמעריקע , אבע ר אלע אונזער ע בקשו ת או ן רעקאמאנדירט ע בריו ו צ ו זי י זענע ן געבליבן אפיל ו א ן א ן ענטפער , אזו י א ז מי ר האב ן ניש ט באקומע ן פארן אירגו ן קיי ן שו ם מאטעריעל ע שטיצע , וו י אל ע אנדער ע לאנדס ־ מאנשאפטן אי ן אר ץ ישראל . מע ן מו ז דע ם טרויעריק ן פאק ט פעטט * שטעלן למע ן האמת , או ן אפש ר וועל ן אונזער ע אמעריקאנע ר ברידע ר פון יעצ ט א ן ענדער ן זייע ר באציונ ג או ן אויסשטרעק ן היל ף ד י לעצטנם שטראמענדיק ע בענדינע ר עולי ם קיי ן אר ץ ישרא ל פו ן רוטלאנד או ן פוילן .

בשנות גיאו ת של העלי ה הגדולה מפולין, 1925/24, כאשר עלו מעירנו לארץ מאות אנשים (רובם אנשי המעמד הבינוני שנכשלו בעסקיהם, ולצערנו חזרו לבנדי ן וניספ ו בשואה) לא היה מורגש הצורך בהקמת "לאנדסמאנשאפט" מיוחד, מכיוון שבכל הקשיים שבהם נתקל ו העולים נעזר ו ונתמכו הם על־ידי "התאחדות עולי פולין" כללית, שדאג ה לכולם, ללא הבד ל עיר וקהילה. ...

... בנדין, עיר־הורתנו, השדודה, הבזוזה והשוממה מאין יהודי בה עוד! את, שהיית מדורי־דורות מושרשת ודבוקה באדמת פולין, שמימיה שתית, מפריה שבעת ובצלה חסית, איכה הפכת למרמס ולמשסה, אי דרווית מדמך ונמחקת מעל פני האדמה כהרף־עין ו איכה נפלת בידי צורר ואין עוזר ומושיע לך? איכה זקנים ועולי־ ימים, בתולות ובחורים רוטשו ונמחצו, נחנקו והיו לאפר, וערלי־ לב לא יחוסו ולא ירחמו? ...