Paris

סוף כל סוף איז דאס בוך פארטיק געווארן צום דרוק אין יאר 1939. פון די דריי פראמדעקזעמפלארן וואס ער האט אפגעדרוקט, האט ער איינס איבערגעגעבן דעם סטאראסטע פון בענדי פאר דער פוילישער צענזור, וואס אן איר הסכמה האט מען נישט געטארט דרוקען. דאס צווייטע עקזעמסלאד האט ער צעטיילט אין בלעטער און צעשיקט צו בעבדינער אין דער גארער וועלט. ליידער איז מיר בישט געלונגען אפצוזוכן די צעשיקטע בלעטער, חוץ איינצעלנע בלעטלעך ביי זיין ברודער אין פאריז, און ביי מ. האמפע אין ישראל. ...

... אין ד י לעצט ע יאר ן געפינ ט ע ר זי ך אי ן פאריז , וו ו ע ר הא ט זי ך ווייטער פארפולקאמ ט בי י דע ם וועלט־בארימט ן פידלע ר טיבא , או ן א דאנ ק דע ם הא ט גאל ד באקומע ן פו ן דע ר פאריזע ר קאנסערוואטארי ע דעם טיטל : פידל־ווירטואז . ...

... אין יאר 1925 ווערט אין פאריז איינגעארדנט גאלדבערגם אן אויסשטעלונג, וועלכע ציט גלייך אויף זיך די אויפמערקזאמקייט מצד די דארטיקע קונסט־מבינים. אין זעלבן יאר דערשיינט אויך אין פארלאג "טריאנגל" זיין ערשט בוך: "צען צייכנונגען פון יידישן לעבן", ווו מען געפינט שוין שטארקע שפורן פון אריגינאליטעט. אבער דאס גרויסע בוך מיט 56 צייפנונגען פון יידישן לעבן. וואס איז דערשינען אין יאר 1935 אין דערמאנטן פארלאג, זאגט עדות, אז מיר האבן פאר זיך א ביז גאר אייגנארטיקן און רייפן קינסטלער. ...

... זייט דעם יאר 1924 געפינט זיך דרעקסלער אין פאריז ווו ער איז טעטיק אויסשליסלעך אויפן פעדאגאגישן געביט. ...

... אין יאר 1923 פערט זי קיץ פאריז, ווו זי טרעט אויף מיט פאר־ שידענע קאנצערטן. ...

... זאמי פעדער (איצט אין פאריז), פארט אין 1919 קיין פראנק־ ...

... נאכן ענדיקן די אקאדעמיע, פארט ציגלער קיין פאריז, ווו ער פארפולקאמט זיך ווייטער אין דער מאלעריי. צוליב דעם, וואס ער ווערט איינגעלאדנט אנטייל צו נעמען אין אויסמאלן די בענדינער שול, איבעררייסט ער זיין שטודיע־רייזע. ...

ין דער זעלבער צייט ווען ס׳זענען פץ בענדי ן אפגעפארן די 1% ערשטע חלוצים דורך לעמבערג—אדם: ישראל אפענאהיים, יעקב לאסקעד (ביידע אין ישראל), קובאזמיגראד, סענדע ר לובלינג, יצחק האנדעלסמאן, דוד מייטליס (אלע אומ־ געקומען) און אישעק בירנצווייג (בארי) (געשטארבן אין ישראל אין 1957), זענען מיר 8 בחורים, א פאר טעג שפעטער, אנהויב נאָוועמבער 1918, זיד ארויסגעלאזט דורך א צווייטן וועג קיין ארץ־ ישראל. די 8 זענען געווען אברהם גאלדבערג, (תל־אביב) מרדכי וויגער (ירושלים) יהודה פרעגעיד (קרית־מוצקין), שמואל ליוער (חיפה), די ברידער משה און יעקב ראטענבערג (גע־ שטארבן אין פאריז), שמואל טראפאוער און שלמה זאבאטצקי? מיר זענען געפאָרן קיין ווין און פון דארט קיין טריעסט. די ערשטע גרופע וואס איז אנגעקומען קיין טריעסט מיט דער האפנונג צו געפינען א שיף קיין יפו. ...

ר׳ יהושע איז נישט געווען אבי ווער, פון די פארטגעשריטענע מלמדים און א ציוניסט־מזרחיסט. ער איז כל־ימיו געווען פעדאנטיש ריין, און זיין שווארצע בארד איז געווען גוט געפלעגט און פארקעמט. גייענדיק אין דער גאס מיטן שטעקן אין דער האנט, האט ער פאריסן הויך דעם קאפ מחמת אנזען און חשיבות אין לייטנס אויגן. ביי אים האבן געלערנט די זין פון די נגידים און באלעבאטישע ) יידן. כ׳דערמאן נאר אייניקע הדר־חברים: מארעק שיין, אלימלך דיאמענט, דוד פעלדבוים (די דריי אין ישראל), זלמן שטראַכליץ (אין אמע* ריקע), מנדל מאלערמאן(לאנדאן), קאפעל הערצבערג(פאריז). די ברידער רעמבישעווסקי, יצחק פעלדבוים, די ברידער לעווקאויטש, משה׳ל פראווער, לעמל ראטנער, יואל שווייצער, דוד׳טש כאמער זכרונם לברכה, און נאך. ...

... דאן באזעצ ט ע ר זי ך אי ן פאריז, וו ו ע ר לערנ ט מאלעריי. זיינ ע לערע ר און סראפעסאר ן זאג ן אי ם סאראוי ם א צוקונפט, ווא ס אי ז טאק ע מקויי ם געווארן.

... דער מייסטער פון גראפיק - איינס פוןיינע שענסטע ארבעטן זענען די "ספרדישע מאטיוון״ (״ל׳־אימאזש סעפארדיק״) — אן אלבום מיט 19 ראדירונגען און האלץ־שגיטן פון דער שפאנישער גאלדענער תקופה, אין א פראכטפולער אויסגאבע פארזען מיט א פארווארט פון ז׳אן קאסו, הים - טארישע טעקסטן פון סעסיל ראט, און איבערזעצונגען פון יהודה הלוי, שמואל הנגיד, אברהם אבולעפיה, רמב״ם, אברבנאל, און אנדערע. פאראן דארט אימפאזאנטע פארטרעטן פון די גרויסע יידישע גייסטער. 14 חדשים — טאג און נאכט האט דער קיגפטלער געארבעט איבער דעם ווערק, וואס געהערט זיכער צו די פראכטפולסטע אויסגאבעס. פון די פארטרעטן שטראלט ארויס עטוואס מיסטישעס, דאס וואס דער קינסטלער האט מיט זיך מיט - גענומען פון ביתיהמדרש אין בעגדין, אויף דעם ווייטן וועג איבער בעלגיע - טאלעדא-פאריז * לאנג האט גאלדקארן געוואנדערט איבער די געסלעך און ...

... אין 1940 אגטלויפט ער קיין פראנקרייך, ווו ער נעמט אן אקטיוון אנטייל אין דער פראנצויזישער אונטערגרונד־באוועגונג. באזעצט זיך נאכן קריג אין פאריז. אין יאר 1946 האט ער אויסגעשטעלט זיין גרויס בילד, וואס האט מיט זיך פארגעשטעלט דער יידישן קאמף אין ווארשאווער געטא, דער אומגלייכער און אזוי וווגדערפולער געראנגעל פון מענטש קעגן דער בעסטיע, דאס בילד האט דאן געמאכט א גרויסן רושם אין דער קינסטלערישער וועלט, און גאלדקארן ווערט בארימט.

בעקבות מלחמת העולם הראשונה הוא נקלע בדרך מסעיו לפאריס ושם התפלל בבית הכנסת ברחוב פאבה בהצלחה רבה, ואחר זה התפלל בערי אנגליה: לונדון, ליברפול, מנצ׳סטר, לידס ולבסוף חזר לבנדין, שבה נשאר בכהונת חזן עד שנת 1922. ...

... עומדים מימין לשמאל: דוד זליקוביץ, (פריז) יצחק צויגנהפר. מהנדס משד, שטתפלד (ישראל) ...

... במלחמת העולם השניה עברו עליו כל תלאותיה, וכל משפחתו הושמדה, ורק הוא עצמו ניצל בדרך נס בידי גויים במחבוא, אחרי שיצא נקי מנכסיו. נסע לפאריס והוכנס למושב־זקנים. בעזרת ידידיו מד,המזרחי הגיע לארץ ונתקבל למושב־זקנים בבני־ברק, ושם מת בשנת תשי״ז כשהוא בן 85, והיו שאמרו שהיה בן מאה במותו. ...

... מנה למעלה מחמש מאות חברים מאורגנים, שהתכנסו לעתים קרובות למסיבות ונערכו מסיבות שונות: קונצרטים, נשפי־ריקודים והצגות, שמטרתם היתד. להשיג כספים לצרכי סעד והלוואות לעולים חדשים. כותב הסקירה הזאת, שפעל בארגון עולי זגלמביה חמש שנים יחד עם הרב האגד ז״ל, שק ד על עבודת המזכירות ועמד בקשרים הדוקים עם ה״לאנדסמנשפטיבד בחוץ־לארץ, וביחוד בפאריס.

... גלייך נאכן צוריקקומען קיין פאריז פון די פארשידענע אויס־ באהאלטענישן האבן מיר א גרופע קאמיטעט מיטגלידער, גענומען אויף זיך צו ארגאניזירן פונדאסניי די הילפס־ארבעט, וועלכע איז דאמאלס ממש געווען א לעבנס־פראגע פאר די הונדערטער משפחות און די געראטעוועטע דעפארטירטע אץ אויסבעהאלטענע פאריזער לאנדסלייט, וועלכע זענען מייסטנס צוריקגעקומען בעירום וב־ חוסר בל. ...

פאר דער נאצישער קריגס־מאשין. אויסגעמוטשעטע, ווי שקעלעטן, האבן זיי זיך צוגעשלעפט צו דעם דאמאלסט גרויסן יידישן צענטער — פאריז. ...

•■יי י בענדינער און זאגלעמביער סאסיעטע (פארבאנד) אין 1 פאריז איז אנשטאנען אין יאר 1925, און האט עקזיסטירט ביזן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט־מלחמה. דער פאריין האט געהאט אן אויפגאבע צו ערטיילן הילף די יעניקע זאגלעמביער לאנדסלייט, וועלכע האבן זיך אין דעם גענויטיקט. אזוי ווי דער מנהג איז אין פראנקרייך, אז יעדער סאסיעטע שאפט פאר זיך א ברודער־ קבר — האבן מיר אויך געזארגט נאך ביי אונזער לעבן צו קויפן א קרקע אויפן פאריזער בית־הקברות, ווו מיר האבן אויפגעבויט א גרויסן קבר־אחים פאר אונזערע לאנדסלייט אחרי מאה ועשרים שנה. דריי אונזערע בני־עיר זענען שוין געקומען צו אייביקער רו ...

וועלכע זענען געקומען קיין פאריז אן עלטערן, אדער אנדערע קרובים. מיר האבן געמוזט זארגן פאר די קינדער, ספעציעל פאר די מיידלעך, זיי זאלן חלילה נישט אריינפאלן אין נעץ פון נישט־ריינע און לייכטע פרנסות. מיר האבן געזארגט אז זיי זאלן זיך אויסלערנען א פאך, געגעבן זיי די נויטיקע מעדיצינישע הילף. ...

... חברי ועד יוצאי בגדים בפאריס בטקס הקדשת דגל הארגון די מיטגלידער פון בענדיבער קאמיטעט אין פאריז ביי דער פייערונג פון דער ענטהילונג פון סאסיעבהדפאן