Katowice

... לויט דער אנווייזונג פון די ציוניסטישע עסקנים: יאנאווסקי (פעטערבורג) און גאלדבערג (ווילנע), איז אין קאטאוויץ אפגע־ האלטן געווארן א באראטונג צווישן די דארטיקע ציוניסטן: ד״ר ווייסמאן און ארנאלד ווינער מיט די זאגלעמביער ציוניסטישע ...

... נאך דער קאנפערענץ פון דער "אגודת ישראל", וועלכע איז פארגעקומען אין קאטאוויץ (1912), איז אין בענדי ן געשאפן געווארן א גרופע פון דער דערמאנטער ארגאניזאציע. אין דער שפיץ זענען געשטאנען: שלמה יצחק רינסקי, הענעך זילבערשאץ, משה חיים קאמינער, בערל רעכט און ליפע קאמינער. ...

... עס דארף אויך דערמאנט ווערן וועגן דער הילף, וואס דאם בענדינער יידנטום האט באקומען פון די דייטשע יידן בעת דער וועלט מלחמה. הרב גרויבארט האט זיך פערזענלעך משתדל געוועזן ביים ד״ר פאול נאטהאן, דעם פירער פון "הילפס פעריין דער דויטשן יודען" אין בערלין, און אדאנק די 3 חשובע יידן פון אויבערשלעזיע: דעם בויטנער ראבינער ד״ר קאפפשטיין, סאלאמאן ווינער (קאטאוויץ) און יוליום בערגער (קעניגסהוטע), האבן פאלגנדיקע בענדינער אינסטיטוציעם: "וווילטעטיקייט פאריין" ("דאבראטשיננאשטש" / "לינת החולים", "תלמוד תורה", "פרויען פאריין א״אנד" באקומען א מא- נאטלעכע אונטערשטיצונג. ...

די פאפולאריטעט פון דער בענדינער מוזיק־אינסטיטוציע איז אזוי שטארק געוואקסן, אז נאך אייניקע קאנצערטן איז דער כאר מיטן ארקעסטער, וועלכע האבן שוין דאן געציילט אן ערך פון 130 מיטגלידער, איינגעלאדעט געווארן קיין קאטאוויץ, וואס איז דאן געווען איינע פון די באדייטנדיקסטע דייטשע גרעגעץ־שטעט און האט פארמאגט א גרויסע יידיש־דייטשע אינטעליגענץ. דער קאב־ צערט איז אדורך מיט א ריזיקן דערפאלג. די העברעאישע און יידישע פאלקס־לידער האבן הארמאניש געקלונגען אין דער דעמאלס־ טיקער קאטאוויצער "רייכס־האללע". אויפן קאנצערט זענען אויך ארויסטרעטן די סאליסטן: נ. קויפמאן (טענאד), וועלכער האט גע־ זונגען ״זאם דא און שטערך פון ש. פרוג — און ל. גאלדשטיין וואס האט געזונגען, דאס דעמאלט אזוי פאפולערע פאלקם־ליד "א ברי־ וועלע דער מאמן", מיט א ספעציעל דערצוא פארפאסטן אקאמפאניא־ מענט פון לעאן קאפף. ...

פלוצלונג איז די קאנפעקציע־בראנזשע אויסגעוואקסן צו זיינעם פון די שטארקסטע אין שטאט, סיי מיט איר אומזאץ, סיי מיט די צאל באשעפטיקטע זאין יאר 1937 זענען אין דער נאדל־בראנזשע געווען באשעפטיקט איבער 1.500 ארבעטער. טויזנטער דאמען־ מאנטלען זענען יעדע וואך געשיקט געווארן קיין קאטאוויץ, כא־ זשאוו, מיסלאוויץ און אנדערע אויבערשלעזישע שטעטלעך. וויפל די ביליצער און טשענסטאכאווער קאנפעקציע־פאבריקען האבן פרובירט ארויסשטופן דעם בענדינער קאנפעקציאניסט פון אויבערשלעזישן מארק, איז עס זיי נישט געלונגען. חח דעם, איז צוויי מאל אין חודש — דעם ערשטן און פונפצענט — ווען די אויבערשלעזישע ארבעטער האבן באקומען אויסגעצאלט זייער ארבעטס־לוין, פלעגן זיי קומען אין די טויזנטער קיין בענדיִן און סאסנאוויץ איינקויפן קליידונג, ספעציעל דאמען־קאנפעקציע, מאנטלן און קליידער, וועל־ כע זיי האבן באקומען ביי אונז מיט 75—50 פראצ. ביליקער ווי אין קא־ טאוויץ.

יעדן טא ג פלעגן די הויזירער זיך לאזן אין די הונדערטער מיט דער באן קיין קאטאוויץ, און פון דארט ווייטער אין אלע שטעטלעך און דערפאר, ביז דער דייטשער גרענעץ, און אויך אין דעם נאענטן גא־ ליציע. ...

אין יענ ע יארן, א ז מע ן הא ט זי ך גענויטיק ט אי ן בענדי ן אי ן א גוטן דאקטאר, הא ט מע ן געדארפ ט פאר ן קיי ן פרייסן, קיי ן ברעסלוי, וואס אי ז געווע ן באקאנ ט מי ט דע ם "יידיש ן האספיטאל". אוי ך אי ך הא ב זיד געהייל ט אי ן קאטאווי ץ צולי ב דע ם ווא ס אי ן אונזע ר געגנ ט ביז קראקע, ווא ם הא ט געהער ט צ ו ״קירה ״ (עסטרייך), — זענע ן נישט געווע ן בנמצ א קיי ן ספעציאליסט ן פא ר אויערן־נאז־או ן האלד ז קראנקהייטן. ד י זי ן פו ן מיי ן פעטע ר ר ׳ יאנקע ל פרידלע ר ז״ ל פו ן ...

א בעסערע דערציילער פון רבנישע מעשהלעך ; די ראדאמסקער חסידים זענען געווען באקאנ ט אלס גוטע בעלי־תפילה און ליב געהאט געזאנג. צווישן זיי איז געווען באקאנ ט דער בלינדער יחזקאל (פרידמאן), שלמה׳לע און משה׳לע פריידנזאן, יעקב זיסקינד, שלמה הינזל־פארב, אברהם און גרשון רעכניץ ; שפעטע ר ווען די שטאט האט זיך צעוואקסן זענען צוגעקומען נאך צוויי ראדאמסקער שטיבלעך . איינס פון זיי אויפן נייעם מארק, וואס האט זיך גערופן דא ם "קאטאוויצער שטיבל", ווייל דארט האבן געדאוונט די פארטגעשריטענע חסידים, וועלכע פלעגן אויף פארן קיין קאטאוויץ זיך פארוויילן . אין דעם שטיבל האבן געדאוונט וואלף שטיינהארט, משה לאסק, בעריש רעמבישעווסקי. אהרן הענדלער א. אנד. דאס דריטע שטיבל איז געווען ביי די שיינס אין הויז, גערופן האט מען עס ראדאמסקער, אפשר דערפאר וואס די בעלי־תפילה זענען געווען די באקאנטע ראדאמסקער חסידים דער בלינדער יחזקאל, יעקב זיסקינד און אברהם רעכניץ. ...

דער ספר וועט געפירט ווערן פון אייגענעם לאקאל אין דער גרויסער שטאט־שול, מיט פאראד און ארקעסטער, וו ועם וועלן ארויסטרעטן מיט פייערלעכע רעדעס מעניני דיומא הרב גראסמאן פון בענדי ן און הרב כ מיידעס פון קאטאוויץ. ...

אפעלבוים באזעצט זיך אין נאענט ן קאטאוויץ, ווו ער מאלט די נויט פון די פוילישע קוילעךגרעבער. נישט קוקענדיק דערויף, וואט דאס זענען געווען זיינע בעסטע יארן, דאך האבן די צייטן פון ד,ונגער און נויט איבערגעלאזט טיפע שפורן אינעם קערפער פון יונגן קינסטלער, און אין דעם 3~טן יאנואר 1931 שטארבט אפעלבוים פון שווינדזוכט. דוד ליווער ...

... ייִדישע באפעלקערונג אויפגעפאדערט דורך יודנראט אפצוגעבן דעם גאלד און זילבער. דער יודנראט פירט די אקציע, און מערין גיט אויף אן עפנטלעכער זיצונג פון דער צענטראלע א ביישפיל, און גיט אוועק זיין גאלדענעם ציגארען־ טאש, זייגער און רינגעל; און ייִדן האבן נישט קיין ברירה. אפשר וועט עס טאקע העלפן, אזוי ווי דער יודנראט מיינט. צענדליקער קאסטנס מיט זילבערנע לייכטער, קאנדילאברעם, בשמים־ביקסלעך, חנוכה־לייכטער, א. ז. וו. האט דער יודנראט אפגעליפערט דער געם' טאפא. אין א קורצער צייט נאד דער אקציע, איז מערין געפאן בא' גלייטן א גרופע ייִדן, וועלכע די דייטשן האבן מכלומרשט געזאלט איבערפירן אין "אולאג" פאר אויסלענדע; און ווען ער איז באלד נישט צוריקגעקומען, האט די פרוי פאני טשארנא, — זיין טעק־ רעטארין, טעלעפאנירט אין קאטאוויץ, אין געטטאפא, האט מען אויך זי און דעם סעקרעטאר ד״ר לעווענשטיין געהייטן קומען גלייך קיין קאטאוויץ אויף א באראטונג. עס האט קיינעם נישט געקעגט איינפאלן. אז דווקא די וואס האבן אזוי געטריי געדינט דער געטטא־ ...

... יא קיצור פונעם קאפיטל "סאסנאוויץ—בענדין—קאטאוויץ" פון בוך "איבער שטיין און שטאק" פון מ. צאנין, פארלאג "לעצטע נייעס", תל־אביב, 1952. ...

אין מערץ 1946 האב איך באקומען אן עקספרעס בריוו ארויס־ געשיקט פון קאטאוויץ און אונטערגעשריבן דורכן אפיצער פון אנדערם באנדע, אז אין משך פון 48 שעה דארף איך פארלאזן פוילן, — אין קעגנפאל וועט איך דערמארדערט ווערן. די דאזיקע מערדערישע ווארנונג האט נישט איבערגעלאזט קיין שום ספקות, אז דאס ווייטערדיקע זיצן אין בעגדין איז געפערלעך, און דער איינציקער וועג איז — פארלאזן וואס שנעלער פוילן, דעם טראגישן פאמיליען־קבר פון א דריטל יידיש־פאלק. ...

... באותו פרק זמן כתב לנו איש בגדי ן המתגורר עתה בקאטוביץ, שטופס אחד של ה״אלמאנאך" נתגלגל והגיע בדרך פלאים לארץ־ישראל ...

... עם תקופת חיבת־ציון נראו בקלויזים הבנדינאים אברכים חסידיים האוספים כספים למען ארץ־ישראל. לא היה זה מן הדברים הקלים. היו קלויזים שדבר זה עורר בהם סערות, חסידים היו שוברים את הקערות, קורעים את הקו״קים, חוטפים את הכספים. אך לא היד. מזה מפלט. הפעולה היחידה של חובבי־ציון אז היתה איסוף כספים. אך מאורעות גדולים אירעו בשנת 6—1905. מן "הצפירה" ו״המליץ" נודע על "מדינת היהודים" של ד״ר הרצל. מלבד זה חדר רעיון חיבת־ציון יותר בערי זגלמביה לאחר האספה הגדולה של חובבי־ציון בקאטוביץ הקרובה שמעבר לגבול שלזיה, שבה השתתפו רבנים הרב שמואל מוהילבר מביאליסטוק, הרב יצחק־יעקב ריינס מלידא ורבנים נודעים אחרים.

... בשנת 1929 עם פרוץ מאורעות הדמים בארץ ישראל, הופיעה קבוצה גדולה של הנוער הרביזיוניסטי מבנדין בהפגנה רבודרושם לפני הקונסוליה הבריטית בקאטוביץ, והמשטרה המקומית בהגיבה להפגנה בלתי־חוקית זו — אסרה את הצעירים דוד צ ו ו י י ג נ ה פ ט, חיים מרקוביץ וכותב השורות האלה. ...

... שעה שבאתי לבנדין כבר עמדו בתי־התעשיה שלו, מכונותיו, במצב של דכאון. הגרמנים שמו את ידם על בתי־החרושת, וזכורני, כיצד התייצבתי האיש ופניו לצד קאטוביץ, ואמר, כי השלהבות היוצאות מבתי־התעשיה הגרמניים, יבלעונו. והיה זה נכון. הגרמנים הפקיעו את בתי־התעשיה היהודיים לייצור הבדיל. ...

ויען איז בין איצט געקומען קיין סאסנאוויץ, בענדי ן און קא־ טאוויץ און מען האט מיר געוויזן אין וואספאר־א בנינים עם האבן זיך געפונען די יידישע געזעלשאפטלעכע און צדקדדאינסטיטוציעס, האט זי רוים געגלויבט, אז דאס איזווען עס איז ווירקלעכקייט געווען. יידישע •שולן, שפיטעלער, קינדער־היימען, קלובן, מושב־ זקנים און אלץ מיט אזא רחבות און פארנעם, ווי די יידן וואלטן זיך דא געגרייט אויף אן אייביקייט. אפילו די יידישע פראלעטארישע פארטייען זענען דא געווען באזארגט מיט גוטע לאקאלן, מיט ביב־ ליאטעקן און פאריינען, נישט ערגע ר פון די פוילישע; סאסנאוויץ און בענדי ן זענע ן געווע ן פעסטונגע ן פו ן פראלעטארישע־סאציא - ליסטישע באוועגונגען מיט א גרויסן חלוצישן עלעמענט, וואס האט אין די געטאס געשאפן און אנגעפירט די אונטערערדישע באוועגונג. ...

בעלת תמכרות, וקבלו רשו ת לבלן ר במכרה "קלעאפאס", שבאזול קאטוביץ, שפועליולא שבתו. ...