Germany

אין פרילינג 1915 האט זיך אנגעהויבן א שטארקע אויסוואנדערונג קיין דייטשלאנד אויף ארבעט אין די קוילנגרובן און אמוניציע פאבריקן. הונדערטער יידישע מענער און פרויען פון זאגלעמביע האבן עמיגרירט קיין אויבערשלעזיע און וועסטפאלן. ...

... שטארק פאפולער איז בעת דער דייטשער אקופאציע געווען דאם בוררים געריכט, וואס האט דערליידיקט פארשידענע ענינים.

... זייטן אויסברוך פון דער וועלט־מלחמה ביזן יאר 1933 געפינט זיך גאלדצווייג אין דייטשלאנד, ווו ער טרעט אויף מיט קאנצערטן, שפילט אין דייטשן ראדיא אאז״וו. ...

ל!ל יחנור / 50 יאר ויאנדלאון אינדזסטר * ■■י■ י שטאט בענדי ן איז איינע פון די עלטסטע אין זאגלעמביע. ■ אויפן האנדלס־שליאך, וואט האט פארבונדן מיטל־פוילן מיטן שכנישן דייטשלאנד — האט זיך אין לויף פון פיל דורות אנטוויקלט אלס א וויכטיקער האנדלכד • און אינדוסטרי־פונקט. ווען מיר שרייבן וועגן האנדל און אינדוסטרי מיינען מיר דעם יידישן אנטייל, ווייל די גאנצע פיאנער־ארבעט אויפן געביט פון אנט־ וויקלען דעם האנדל און אינדוסטרי אין אונזער שטאט — איז גע* טון געווארן כמעט אויסשליסלעך דורך דער יידישער באפעלקערונג. אנהויבנדיק מיט די גרויסע האנדלס־פירמעס, הורט און דעטאל גע* שעפטן, ביז דער גרויסער פארצווייגטער קליין אינדוסטרי, — אלץ איז געליגן אין די יידישע הענט. ערשט אין די לעצטע יארן פארן אויסברוך פון צווייטן וועלט־ קריג, האבן זיך אין שטאט באוויזן קריסטלעכע הורט סוחרים, וועלכע האבן עקזיסטירט נאר א דאנק דער גרויסער אונטערשטיצונג פון די פוילישע מאכט ארגאנען, וואס זעגן געווען פאראינטעריסירט אונטערצודריקן דעם יידישן האנדל.

די רעגירונג רעגולירט דעם אימפארט, און שטיצט מיט א צאל * באריער די יונגע אייגענע קליין־און גרויס־אינדוסטריע פאר אויס ־ לענדישער קאנקורענץ, כדי אזוי ארויס זיי צו דערמעגלעכן א גע ־ זונטע עקאנאמישע אנטוויקלונג. עס אנטשטייען אזוי אדום אין בעד דין א סך נייע אינדוסטריע אונטערנעמונגען, וועלכע פארגרעסערן נאך מער זייער פראדוקציע, צוליב דעם צאל קריג מיט דייטשלאנד וואם איז אויסגעבראכן אין יאר 1926. די פאבריק ןארבעטן אויס פיל פון די ארטיקלען וואס זענען ביז דאן אריינגעפירט געווארן פון דייטשלאנד. דער אונטערנעמונגם־גייסט און די אומדערשעפלעכע ענערגיע פון די יידישע פאבריקאנטן, האבן במשך פון א קורצע צייט באוויזן צו שאפן פארשידענע נייע אינדוסטרי־צווייגן, וועלכע פאר ־ טרעטן פולשטענדיק די אויסלענדישע אויסארבייטונגען. ...

... איינע פון די עלטסטע אחערשטע אין שטאט איז געווען די לעדער־בראנזשע. נאך מיט הונדערט יאר צוריק, פלעגט גיין דער יונגער ראובן ליווער, א הויכער ייד מיט ברייטע פלייצעס, גארנישט ענדלעך צו די דאמאלסטיקע יידן מיט זייער פיזישן כוח, אין די ארומיקע דערפער אין אויפקויפן דא א קתיגל, (א מין פעל) דארט א קאזע אדער האזן־פעל, אין אזוי משבת לשבת, יאר איין יאר אויס, ביז ער איז געווארן דער הויפט־אפנעמער פון רויע פעל פון אלע ארומיקע שטעטלעך. שפעטער איז ער געפארן אויך איבער דער גרענעץ קיין דייטשלאנד אין געבראכט רויע פעל קיין בענדין* צו דעם צוועק האט ער אויפגעשטעלט אויף די "ווארפיעם", דע־ מאלט ווייט פון דער שטאט אבער נאנט צו דער באן־ליניע, די "סד שארגיע": א גרויסע געביידע מיט אפענע פענצטער, ווו די לעדער זענען געווארן געזאלצן און געטריקנט, און דאן ווייטער געשיקט קיין ווארשע און רוסלאנד אין די לעדער־פאבריקן, צום אויסאר־ בעטן.

... קאנקורענץ מיט דייטשלאנד

רע סוחרים, ווייגעלבארד, שווארץ, וויינשטיין, ראזענבלום, און אזוי ווערט בענדי ן דע ר האלץ־צענטע ר פא ר גאנ ץ זאגלעמביע, או ן שפע ־ טער אוי ך פא ר גאנ ץ אויבערשלעזיע. ארו ם ד י האלץ־לאגער ן אנט ־ וויקלט זי ך א ן אינדוסטרי ע פו ן האלץ־אויסארבייטונגען: מעבל, קוך ־ געפעם, דאך־שינדלען, ווא ם מע ן פלעג ט עקספארטיר ן אפיל ו קיי ן דייטשלאנד. אונזע ר האלץ־מעב ל הא ט געהא ט א גוט ן אפזאץ־מארק, נישט נא ר בי י דע ר גרויסע ר ארבעטער־־מאס ע פו ן זאגלעמבי ע נא ד אוי ך ספעציעל בי י ד י פויער ן פו ן אל ע דערפע ר אי ן אונזע ר קרייז, וועל ־ כע פלעג ן קומע ן קיי ן בענדי ן איינקויפ ן ד י ביליק ע "ווישניאווע" " שענק. מי ר געדענק ן נא ד ד י ״טארג ך — ד י מארק־טע ג פו ן בענדי ן און פו ן שעווער, וועלכ ע פלעג ן פארקומע ן איינמא ל אי ן דע ר ווא ך מיט זייע ר גרויסע, צא ל האלץ־אויסארבייטונגען. אוי ך פלעג ן ק ר מען קיי ן בענדי ן פו ן ד י ווייטער ע שטע ט או ן שטעטלע ך סטאלערע ם און דא ן געפונע ן א מקו ר פו ן פרנסה. אינטערעסאנ ט צ ו דערמאנען. א ז שוין אי ן יא ר 1910 האב ן 60 יידיש ע סטאלערע ס געשאפ ן א קאאפע ־ ראטיוו אי ן בענדין .

בענדין איז שוין פאר דער ערשטער וועלט־מלחמה געווען א פלאץ פון אייזן האנדל, און אפילו א פיאנער פון געוויסע אייזן־אעדוסטרי־ארטיקלען. ערשט אין יאר 1914, נאכן באזעצן פוילן דורך די דייטשן, ווערט אונזער שטאט כמעט דער צענטער פון אייזן האנדל אין גאנץ פוילן. די נאענטקייט פון דער שטאט צו דער דייטשער גרענעץ, וווּ עס האבן זיך געפונען די גרויסע אייזן־הוטעס, האט אויך מיטגעווירקט צו פארשפרייטן פון אייזן־האנדל. בענדינער יידן, וועלכע האבן באהערשט גוט די דייטשע שפראך, פלעגן אנקניפן האנדלס־באציונגען און ברענגען פון דייטשלאנד די שטאל און אייזן, די אזוי גערופענע: "קורץ־ווארן ארטיקלען" און עס ווייטער פארשפרייטן אין גאנץ פוילן. שפעטער, נאך פוילנס אנטשטייונג און פארן אויבער־שלעזישן פלעביסציט, ווען ס׳איז נישט געווען קיין צאל־באגרעניצונגען מיט פוילן, האט עס שטארק געהאלפן דעם נאענטנ בענדין צו פארפעסטיקן דעם אייזן האנדל, און די שטאט איז געווארן א צענטער פון דער אייזן בראנזשע.

זייענדיק נאענט צו די קוועלן פון די רוי־אייזן שטאפן, האט די שטאט אויך צוגעחאלפן צום אויפבוי פון א גרויםער אייזן און מעטאל־אינדוסטרי. גאר שטארק האט זיך די אייזן אינדוסטרי אנטוויקלט נאכן יאר 1933, ווען דאס פוילישע יידנטום האט געפירט די גרויסע באיקאט־אקציע קעגן האנדל מיט היטלער־דייטשלאנד און נישט קוקנדיק דערויף, וואס בענדינער סוחרים זענען געווען שטארק פארבוגדן מיטן דייטשן האנדלס־מארק, איז בענדי ן דאך געווען פון די ערשטע שטעט אץ פוילן וואס האבן אמשטארקסטן באקעמפט דעם האנדל מיט דייטשלאנד. דאס האט טאקע געבראכט אן אויפלעבונג אין דער אינדוסטרי און צום אויסארבעטן נייע אינדוסטרי־ארטיקלען, וועלכע מ׳האט ביז דאן געבראכט פון דייטשלאנד־און א פאר צענטליק פאבריקלעך האבן פראדוצירט: בוי־און מעבל באשלעג, נעגל, קייטן, שלעסער, דראט, שרויפן, קלאמקעס, צעק־און אייזן־וויאדרעס.

... ער לאזט זיך אין דער וועלט אדיין, מיט דער האפענונג צו שטודירן מאלעריי. קומט קיין ודן, ווי עס געלינגט אים נישט זיך אייגצוארדענען. ער הונגערט, לאזט זיך צו פוס קיין דייטשלאנד, וואנדערט פון דארף צו דארף, און לעבט דערפון, וואס ער פארקויפט צייכענונגען פאר 50 פענינג ביז איין מארק. אזוי דערשלאגט ער זיך קיין אמסטערדאם, ווו ער גלויבט צו קענען שטודירן, אבער אוי דארט הונגערט דער יונגער קינסטלער, נישט א ...

נישט קענענדיק דאמאלט די היטלער־מעטאדן, האט קיינער נישט געקענט באגרייפן, אז די אויסזידלונג פון פוילישע יידן, וועלכע האבן לאנגע יארן געלעבט אין דייטשלאנד זאל אדורכגעפירט ווערן מיט אזא וואוט און פארנעם, און נישט רעכנענדיק זיך מיט דער גע־ זעלשאפטלעכער מיינונג. ...

... 4ן> ען דער היימישער און אימפארטירטער דייטשער אנטיטעמיטיזם 11 האט שטארק געבושעוועט, אין 1938, אין סאנאציע־פוילן, איז די יידישע באפעלקערונג אויפגעציטערט געווארן פון אן אומגלויב־ לעכער ידיעה, — אז פוילישע יידן, וואס האבן זיך באזעצט אין דייטשלאנד, זענען אויף א גרויזאמען אויפן ארויטגעיאגט געווארן פון דייטשלאנד אויפן דער פוילישער גרענעץ, געטריבן דורך אויפ־ געהעצטע הינט און אפילו שיסנדיק אויף זיי. די ידיעה האט גע־ מאכט א פיינלעכן רושם אפילו אויף דער פוילישער שלעזישער בא־ פעלקערונג, וואס האט ארויסגעוויזן א סך מיטלייד מיט די אומגליק־ לעכע יידן און זי י געקומען צו הילף אויף פארשידענע אופנים.

... 11 בימים בהם היו הגבולות סגורים מחמת מלחמת העולם #*הראשונה, נתלקטנו שבעה בחורים מבנדין: איסר בירג* צווייג־בארי (נפטר בישראל), ישראל אום נהיים (חיפה), קובא דמיגרוד (גרמניה), יצחק הנדלסמן־כנעגי, סנדר לובלינג, דוד מייטליס (ניספו) ומחבר הרשימה הזאת — והחלטנו לקול קריאה פנימית בלבנו, לפלס לעצמנו דרך לארץ־ ישראל שלאורה התחנכנו בהחלוץ. ...

... השארתי את היקר לי ביותר, את שארי־בשרי, וללא פרידת אבא ואמא עליתי, ובלבי שאיפה אחת: להתחיל חיי מחדש. עברתי את הגבול הגרמני והמשכתי דרכי לוינה. גיסי, שעקב אחרי בחשאי, בהווכחו, שאין לעצרני, שלשל לידי סכום כסף לא מועט. נפרדנו ההתרפקות, ומאז לא ראיתי עוד ולא את בני־ביתי, שעברה עליהם כוס הכלייה.

האדמו״רים הראשונים בפולין הקונגרסאית היו: רבי יעקב־יצחק הורביץ "החוזה מלובלין", רבי ישראל ה״מגיד" מקוזניץ ורבי אברהם־יהושע־השיל מאפטא בעל "אוהב ישראל". כל שלש הערים הללו נמצאות הרחק מזגלמביה, שהיתה עד לאחר מלחמת העולם הראשונה ליד גבולות גרמניה ואוסטריה, ממש "סוף העולם הפולני־רוסי". על העיירה מונדזיוב שעל גבול שלש המדינות היו אומרים, כי משקורא בה תרנגול שומעים אותו בגרמניה, אוסטריה ורוסיה... ועם זאת אין ספק, שנמצאו חסידים לצדיקים האמורים גם בחבל זגלמביה, אלא שבגלל המרחק הרב היו ביקורי החסידים בחצרות הצדיקים נדירים יותר, בגלל ההוצאות הרבות וטלטולי הדרך. הצדיק העממי רבי דוד׳ל מלילוב קיצר את המרחק הרב לחסידיו בחבל זגלמביה, ובא רבי שלמה רבינוביץ בעל "תפארת שלמה" מראדומסק, תלמידו של רבי יששכר־בר מראדושיץ ורבי שמחה־בונם מפשיסחה, וקיצר עוד יותר את הדרך אליו. הוא היה מפורסם בחסידותו, בפקחותו ובמופתיו. גורם שני למשיכת הצדיק הרדומסקאי היה: הניגון שהצליח למשוך חסידים רבים. ואכן, עובדה היא שראדומסק שימשה אז מיתר ראשי בחסידות זגלמביה, ובקלויזים של השושלת בבנדין ובסביבה היו מרבים לשיר מניגוני רדומסק, והיו שדאגו לאספקה קבועה ומסודרת של ניגונים חדשים לעתים קרובות "למען לא יחסר המזג".

גם על הרב י"ו יהושע־השיל הורביץ מחנצ׳ין־אולקוש עבר בום הגירוש עם בוא הנאצים. עד אז היו חסידי זגלמביה מתרכזים סביבו ומחכים למוצא פיו. חסידי חנצ׳ין היושבים בארץ מדברים עליו עד היום בהערצה גמורה ועמוקה כאחת, ואף מספרים עליו מעשיות המוכיחות, שהרבי ידע וחזה מאורעות הרבה מראש והשתדל להציל ככל האפשר לפי מיטב ראייתו את המצב. הנה, כמה ימים לפני פרוץ המלחמה התחילו יהודי בנדין לברוח למקומות רחוקים יותר מהגבול הגרמני. חיים־איטשה קאנאל לא עשה דבר בלי לשאול את פי הרבי, ואף עתה נסע לרבי לאולקוש לבקש עצה מפיו. ענה לו הרבי בלשון שאינו משתמע לשתי פנים: לא לזוז. ואף הורה למסור לאנ״ש ולהשפיע עליהם להישאר בבנדין, וה׳ ירחם. ונתברר שצדק הרבי.

בשנים ההן הצטיינו ציוני בנדין בהברחת ספרות ציונית מגרמניה והפצתה בכל רחבי רוסיה ופולין. בראש האירגון הזה עמד א. ק. ליוד, שהעביר את הספרות הציונית מגרמניה לבנדין בדרכים נסתרות, ומכאן — למרכזים הציוניים הגדולים ברוסיה. אירע, שבשנת 1914 גילתה הבולשת הרוסית על הגבול הגרמני, בצ׳אלאדז׳ הגובלת בבנדין, משלוח של ספרות ציונית בלתי ליגאלית... הז׳נדרמריה הרוסית עקבה אחר המבריחים והתחקתה על עקבותיו של א. ק. ליאור שהספיק להתחמק מידיה. מי יודע כיצד היה מסתיים הענין, אלמלא פרצה בינתיים מלחמת העולם הראשונה, והרוסים נטשו את העיר מפני צבאות גרמניה שכבשוה. ...

... היינו פעילים באירגון נוער כללי בעיר — "צעירי משמורי החולים". כותב השורות האלה שימש סגן־יושב־ראש האירגון. בכל פעולה ציבורית לקחנו חלק, כגון במחאות ובהפגנות נגד פרעות הדמים בפשיטיק ב־1936, בפעולות החרם נגד גרמניה ב־1933 ועוד. ...

... יליד פולטובה, עמד ליד ערישתה של פועלי־ציון יחד עם בר בורוכוב, דוד בן־גוריון ואחרים. עלייתו לארץ ישראל ב־1907, קשורה בבנדין, ששימשה לו, כמו לרבים אחרים, דרך מעבר מרוסיה לגרמניה. משם המשיך מסעו עם ראשוני העליה השניה.

... ברח לגרמניה, מקום שם עשה כמה שנים והמשיך בלימודיו ובפעילותו בתנועה הציונית בהדרכתו של ד״ר שמריהו לוין. עם הכרזת החנינה על־ידי ממשלת פולין, חזר הביתה ונתגייס לצבא. ...

... * ולד בבנדין, 1913, אולם בגיל חמש היגר עם משפחתו !^לגרמניה. משהגיעו הנאצים לשלטון עלה לארץ־ישראל, והוריו חזרו לבנדין, עם יתר הפליטים שגורשו מגרמניה המנואצת. ...

... קידה היה להרביץ תורה וידיעת הארץ בין הנוער. עם זה דאג לאספקת הצרכים החיוניים לילדים בגיטו. עם אחרוני יהודי בנדין גורש לאושוויץ. גם שם המשיך במחתרת פעילותו הציונית. הוציא בכתב עלונים, בהם עודד את היהודים לאמונה בגאולה ונטע בהם את עיקרי הציונות. העביר מכתבים למחנות שונים ובהם דברי עידוד שהפיחו אמונה בנוער; בא במגע עם שבויים רוסיים והשתתף בתכנית לפיצח הקרמטוריום. מאושוויץ הועבר למחנות אחרים. בהיותו קרוב לאפיסת־כוחות גמורה, הגיע הצבא האמריקני למחנה ושיחררהו. לאחר שחזר לאיתנו עבד זמן מה בבולשת הצבא האמריקני, ועזר בגלוי פושעי המלחמה הנאציים. על אף מצבו החמרי הטוב וסיכוייו לקבל היתר־ כניסה לאמריקה, ויתר על עבודתו בשאיפתו לארץ־ישראל. בעיר אשבך יסד יחד עם חבריו את אחד הקיבוצים הראשונים של ״נוחם דתי״ בגרמניה. בדצמבר 1945 יצא מהאזור האמריקני לברגן־ בלזן ומשם לגבול הגרמני־בלגי כדי להגיע לריכוז חלוצי ולהפליג לארץ באניות העפלה. נעצר ונחבל בבית האסורים בהמבורג, החזיק מעמד ולא גילה את סודות הבריחה. הגיע לארץ באניה "כ״ג", נתפס והוגלה לקפריסין. בראשית 1947 בא לארץ והצטרף לכפר־עציון.

... ןךיין משה ופסיה. נולד ב* 15 בינואר 1922, בבנדין. ב* 1924 1■■ עלה לארץ עם הוריו, והוא בן שנתיים. למד בבית־הספר "תחב * מוני" בתל־אביב. משסיים את בית־הספר בהצטיינות, נצטרף ל״נוער העובד" והחל לעבוד בבית־מסחר לחמרי־בנין. בימי מלחמת־ העולם השניה, בהיותו כבן 17, מיד לאחר הפצצת תל־אביב, התנדב לצבא הבריטי. נפל בשבי באי כרתים. משם הועבר לגרמניה, והיה חמש שנים בשבי. עבד בחווה חקלאית, בלול וברפת. טוב־לב וחרוץ, וחבריו לשבי מעידים על מסירותו ונאמנותו לעם לארץ. לאחר שחזר מהשבי, עבד בבית־החרושת "וולקן" בחיפה, ומשם עבר לעבודה בכפר טירה במזנון, שהקים יחד עם חברו * היה חבר מסור ל״הגנה". ...

בגיטו בנדין עבד בבית־חרושת, ואחר־כך עבר עם הוריו למחנה "נתיני חח לארץ" בגרמניה. בתום מלחמת העולם נפרד מהוריו, עלה לארץ באנית המעפילים "תליחי" ב־28.3.1946. בארץ עבד בבניין והיה לטפסן. בשעות שלאחר העבודה המשיך לימודיו. למד אדריכלות. היה חבר ה״הגנה", ועם פיח מלחמודהשחרור השתתף בהגנת ירושלים, תחילה בשירות רפואי ואחר־כך בחיל־התותחנים. בגלל היותו בן יחיד לא נשלח לקרבות, אולם אך הגיעה הקריאה לעזרת ישוב עברי — לא היסס ויצא להחיש התחמושת. ובקרב, בדרך לראש־העין, נפצע ובו ביום, י׳ תמוז תשי״ח, 17.7.48, מת בפצעיו. נקבר בבית הקברות הצבאי בנחלת־יצחק. ...

אחר השחרור פעל לליכוד אנשי שארית הפליטה בקריינבורג, בוואריה, בקהילה מסודרת, ועל אף גילו הצעיר נבחר נשיאה. פעל רבות לשיפור מצבם של העקורים. משהועמדה הנהגת הקהילה על בסיס יציב פרש מנשיאותה, והלך להשתלם. עמד בבחינת־ הבגרות, ואחר־כך למד כימיה ורפואה ברגנסבורג, התקדם יפה בלימודיו. בשמעו שארץ ישראל נתונה להתקפת האויב, נטש לימודיו ואת אביו, הקים קשר עם שליחי הגנה, ואחרי אימונים קצרים בגרמניה ובצרפת, הגיע לארץ ביוני 1948. סיים קורס לקצינים וקיבל תפקיד בגדוד של פלמ״ח. השתתף בכל קרבותיו, נפל בקרב עירק־אל־מנשיה ב־16.10.1948. הובא למנוחת־עולמים בבית־הקברות בנחלת־יצחק ב־29.9.1949. ...

... !■■ן אליהו ולאד! . נולד ב־1929 . בבניין . עד למלחמודהעולם השניה למד בבית־הספר העממי , ועם כניסת הגרמנים לעיר חיה בה , יחד עם משפחתו , תחת עול הכובש האכזרי . בשנת 1943 , עם ההשמדה הכללית של יהודי הסביבה , נספתה משפחתו והוא , יחד עם צעירי המקום , נשלחו למחנה־ריכוז בגרמניה , ואחר־כך הועברו למחנה בוכנואלד . היה מחברי המחתרת במחנה , ותוך כדי עבודתו כסניטאר עסק בהברחת נשק לצרכי התגוננות . בגמר מלחמודהעולם עלה לארץ בספינת־מעפילים , והיה חניך עלית־ הנוער בירושלים וכפר הנוער בן־שמן , בו השתלם במסגרות . בגמר ביודהספר עבר לתל־אביב ועבד במקצועו . גויס ונשלח לחטיבת הפלמ״ח בגליל העליון , ברמת־נפתלי . ...

... של אחרים. גורש לעבודדלכםייר. בגרמניה, ואלה שחיו עמו במחנות מספרים, שעל אף התלאות והפורענויות ידע לשמור על שלות הנפש ולא איבד את האמונה בעתיד, והיא שהפיחה בו רוח חיים — ונשאר בחיים. ...

... מייטלים משה (דייטשלאנד): ...

יעדן טא ג פלעגן די הויזירער זיך לאזן אין די הונדערטער מיט דער באן קיין קאטאוויץ, און פון דארט ווייטער אין אלע שטעטלעך און דערפאר, ביז דער דייטשער גרענעץ, און אויך אין דעם נאענטן גא־ ליציע. ...

... די יידישע באפעלקערונג האט זיך צוטיילט אויף צוויי לאגערן: איינער האט געהאלטן פאר ץ דייטשן קייזער ווילהעלם, און דער צוויי־ טער צ ד איז געווען פאר "פאניעך (רוסלאנד).

אין רבנישער פאליטיק, ווו מיר האבן באוויזן געגעבן בקיאות אין יעדער שטאט אין שטעטל זענען פארגעקומען לענגערע קריגן־ רייען איבערן כסא־רבנות, וועלכע האבן פארשלונגען אונזער גאנצע געזעלשאפטלעכע וואכזאמקייט, פארנאכלעטנדיק וויכטיקע פראב־ לעמען לטובת דעם כלל. און אויב איך, וואס כ'האב איבערגענומען מיט א שטארקער האנט דעם רודער פון אונזער פאליטיק, קום צו אייך מיט געזונטע געדאנקען און פלענער, געפין איך נישט צווישן אייך קיין פארשטענדעניש צו דער זאך. וועמענס פארדינסט איז עט, ווען ביי אונז הויבט מען ערשט אן צירע וועגען דער אויטזידלונג, בעת עס זענען שוין לאנג אויטגעזידלט געווארן די יידן פון דייסש־ לאנד פון די אקופירטע לענדער און פון גובערנעמענט פוילן? ווען נישט די קלוגע פאליטיק פון דער צענטראלע אונטער מיין לייטונג, וואלט שוין קיין צייכן נישט פארבליבן פון זאגלעמביער יידן. יא. שוין לאנג דראט אונז די אויטזידלונג — כ'בץ זיך איצט מודה — וואט ט'איז אונז געלונגען לעת־עתה אויסצומיידן, אבער איצט מוזן מיר זיך מיט דער פראגע ערנסט פארנעמען, ווייל זי איז אויך שוין ביי אונז אקטועל. כ'האב זיך געוואלט מיט אייך, מיינע הערן, בא־ ראטן, און אנשטאט צו הערן פון אייך עפעס פאזיטיוועס אן דעם ענין, האב איך געמוזט געדולדיק אויטהערן במשך פון צוויי שעה נארישקייטן און דערצו האב איך נישט קיין צייט... "

... ■■■ עיצומה של מלחמת העולם הראשונה, כאשר מיגור הגרמנים 41■ ונצחון בעלות־הברית שוב לא היו מוטלים בספק, ב* 2 בנובמבר 1917, זכינו בהצהרת בלפור. באפריל, 1920, אושרה הכרזת בלפור בסן־רימו (איטליה) ע״י אומות העולם, שהחליטו למסור לבריטניה את המנדט על ארץ ישראל במגמה לסייע ליהודים לבנות את מולדתם. ...

... אזוי האלטעם א ן ביז די דייטשן זענען אדיין א ת פראנקרייך, ...