Bendin

... דער "בונד", אלס ארגאניזאציע, האט נאך דעמאלט אין בענדי נישט עקזיסטירט. עס זענען אבער פאראן געווען איינצעלנע בוב־ דיסטן, וועלכע האבן געפירט א לעבהאפטיקע רעוואלוציאנערע טעטי־ קייט. זיי זענען געווען אקטיוו ביים ארגאניזירן שטרייקן און פאר־ שפרייטן אומלעגאלע ליטעראטור.

... ס׳האבן אין די יארן 1905—1906 עקזיסטירט אין בענדי ן די אזוי גערופענע "בערזעס". דאס זענען געווען געוויסע פונקטן אין דער שטאט, ווו די יוגנט האט שפאצירט און ווו די פארטיי־טוער האבן ווערבירט נייע מיטגלידער . דאס איז געטאן געווארן צוליב דעם, ווייל אין א לאקאל האט שטענדיק געדראט א געפאַר אנטדעקט צו ווערן דורך די צארישע שפיאנען. אויפ די "בערזעס", וועלכע זענען מייסטנס טעטיק געווען אין די שבת־פארנאכטן, זענען אייר געפירט געווארן דיסקוסיעם און פונאנדערגעשפרייט געווארן רעוואלוציאנערער ליטעראטור.

... נאך אץ 1913 האט זיך א גרופע יידישע שילער פון דער אמא־ ליקער האנדל־שול אין בענדער אפגעריסן פון דער אלגעמיינער סקויטן־ארגאניזאציע אץ געשאפן דעם "השומר", וועלכער האט שוין דעמאלט עקזיסטירט אין גאליציען. ...

... אויף דער ערשטער "מזרחי" לאנד־קאנפערענץ, וועלכע איז פאר־ געקומען אין 1917, איז בענדי געווען פארטרעטן דורך די דעלע־ גאטן: בעריש פרעגער, ישעיה הענדל ערליך, ליפע זאבאריאש און יהושע משה טענצער. ...

... נאך דער קאנפערענץ פון דער "אגודת ישראל", וועלכע איז פארגעקומען אין קאטאוויץ (1912), איז אין בענדי ן געשאפן געווארן א גרופע פון דער דערמאנטער ארגאניזאציע. אין דער שפיץ זענען געשטאנען: שלמה יצחק רינסקי, הענעך זילבערשאץ, משה חיים קאמינער, בערל רעכט און ליפע קאמינער. ...

... לאזן בענדין. און ווען דאם פורל האט גענומען רירן פון ארט, האט ער אויפגעהויבן די הענט צום הימל און געבענטשט די בענדינער יידן׳ און אזוי געטאן זאגן: — אויבעם וועט חס וחלילה נגזר ווערן א שריפה אויף אייער שטאט, זאל דאם נישט קיין שליטה האבן מער ווי אויף איין הויז. ...

... כ׳מוז נאך צוגעבן, אז שפאט איז געווען פון משהם גלויבן, א זון פון אן ארימען בעל־מלאכה אין שטעטל בענדין, און ר׳איז אומגעקומען אין דער קאמפאניע פון יאר 1812״. ...

... בשנת "ב א יבו א דוד אשר הלך׳ פה בענדין. ...

... וס ף פערש ט אונ ד ר ׳ קלמל ע קייזער לכ ן עלת ה בדעתינ ו במוסכ ם כ ל החבר א קדיש א זו א באלד א ז עה ר ווער ט ברויכי ן די א הבר א צ ו עה ם אונ ד צו זיי ן וויי ב אונ ד צ ו זיינ ע קינדע ר ווערי ן די א הבר א ווי ־ דער צ ו עה ם אזו א ענטפערי ן בז ה הלשו ן נע י בא י ה ן עה ר ווערט ברויכי ן ביקו ר חולי ם אוד ר התעסקו ת די א הבר א קדיש א ווערין זי ך ברויכי ן מי ם עה ם מתעס ק זיי ן ווערי ן מי ר חברו ת ווידער עה ם אוי ך ענטפער ץ מי ט דע ן נעמליכע ן לשו ן ווי א עהר הא ט צ ו אונ ץ גיזאג ט נע י בא י נקר א אוי ף אונזע ר לשו ן עס מי ר האב ץ פ ר עה ם אוי ך קיי ן מור א ע״ ז באנ י אנחנ ו גבאי ם וממונים דח״ ק וב״ק״ ח ונ״ ת וגבאי ם דחבר א נוה״ מ ע ל החות ם מש״ק פרש ת תצו ה ה ' ימי ם בחוד ש אד ר שנ ת תר״ י לפ״ ק בענדין". ...

אבער גלייך נאך דעם רב׳ס פטירה האט זיך צעפלאקערט דער קאמף ארום כסא רבנות. דער קאמף, וועלכער האט זיך געצויגן שיינע יארן האט זיך געענדיקט מיט דעם, וואס דער אויסגעוויילטער רב ר׳ יקותיאל זלמן גרויבארט — נישט קאנענדיק מער פארטראגן דעם אינערלעכן קאמף — האט פרייוויליק פארלאזט זיין כסא רבנות אין בענדין און עמיגרירט קיין אמעריקע, ווו׳איז היינט אן אנגעזעענער רב אין ברוקלין. ...

דעם 28*טן יוני 1919 איז אפגעשטעלט געווארן די וועכנטלעכע צייטונג "אונזער טעלעפאך, וועלכע איז דערשינען אין בענדין, זייט דעם 14טן נאוועמבער 1913. ס׳זענען דערשינען איינמאליקע אויס- גאבעס "פרייטאג" און "ערב שבת". ...

אין יאר 1917 זענען די נאדל־ארבעטער ווידעראמאל ארגאגיזירט געווארן, דאסמאל אונטער דער השפעה פון "בונד", וועלכער האט באוויזן במשך פון זיין 2 יעריקער טעטיקייט אץ בענדיִן אריינצוציען כמעט אלע ארבעטער, וואס האבן דאן געהאט א שייכות מיט דער נאדל־בראנזשע. צום נאדל פאריין האבן דאן געהערט, אחוץ שניידער, אויך היטלמאכער, מאדיסטקעס, קירזשנער, גארסעטנמאכערינם, וועש נייער, א״אנד. דער פאריין האט געציילט העכער 350 מיטגלידער, צווישן זיי א געוויסע צאל נישט־יידן, דאקעגן האבן זיך שווער געלאזט ארגאניזירן די מאגאזין־שניידער. ...

ביי אזעלכע אויסערגעוויינלעכע גינסטיקע באדינגונגען איז נישט קיין ווונדער וואס די פריערדיקע פרעקווענץ האט זיך כמעט פאדריי־ פאכיקט און שטייגט איצט אריבער די צאל פון 500 שילער וועלכע שטאמען נישט בלויז פון בענדין, נאר פון גאנץ זאגלעמביע, אויבער־ שלעזיע און ווייטערדיקע מקומות. די סיבה דערפון איז, וואס די דערמאנטע שול ווערט איבעראל באטראכט אלס די צענטראלע יידישע לערך און דערציערישע אנשטאלט פון זאגלעמביע און אויבערשלעזיע. ...

... שוין אין דער צייט פון דער אקופאציע דערוועקט זיך ביי די אמאטארן דער געדאנק צו שאפן א פעסטן דראמאטישן פאריין, וואם זאל פארייניקן אלע כוחות פון פארשידענע סעקציעס און קרייזן. ס׳איז דעמאלט אויסגעארבעט געווארן א סטאטוט פארן דאזיקן פא־ ריין, וועלכער איז אריינגעטראגן געווארן צו דער אקופאציע־מאכט מיט דער ווענדונג וועגן א לעגאליזאציע. די אקופאציע־מאכט האט אבער די דאזיקע ווענדונג אפגעווארפן מיטן אויסרייד, אז ס׳עקזי־ סטירט שוין אזא פאריין אין בענדי ן אונטערן נאמען "הזמיר". די איניציאטארן האבן זיך אבער פון דעם געדאנק נישט מייאש געווען און האבן ווייטער אלץ געטון, כדי צו פארווירקלעכן די אויסגע־ טרוימטע אידעע — נישט קוקנדיק אויף אלע מניעות און שטערוג־ גען, וואס זיי האבן אין יענער צייט געהאט צו באקעמפן.

... אין יענער צייט איז געלייגט געווארן דער פונדאמענט פון א מאדערנער יידישער ביבליאטעק אין בענדין. ס׳האט זיך אנגעהויבן א זאמלונג ׳פ׳תביכער, ביי וועלכער ס׳האט פיל געלייסטעט מ. אראנא־ וויטש.

... צום סוף פונעם יאר 1910 האט, אלס גאסט פון "הזמיר", געוויילט אין בענדי דער דיכטער אברהם רייזין, וועלכער האט אנטייל גע־ נומען אין א קינסטלער אוונט, געווידמעט לכבוד אים. רייזן האט רעציטירם א רייע אייגענע שאפונגען, און אחוץ דעם איז אויסגעפירט געווארן דורך דער דראם.־0עקציע "מיטן שטראם" פון שלום אש. סאיז כדאי צו באמערקן, אז אייניקע "הזמיר״־מיטגלידער האבן פאר־ שאפט רייזינען א פאס. א דאנק וואם ס׳איז אים געלונגען גלייך פון דאנען אפצופארן קיין אמעריקע. ...

... אפיציעל עקזיסטירט אין אונדזער שטאט דער אקאדעמיקער־ קרייז — אלם א פראווינץ־אפטיילונג פון דער יידישער סטודענטן ארג״אגגיסקא״ אץ קראקע — זייט דעם 22טן אויגוסט 1925, פאקטיש אבער האט שוין אזא קרייז פריער עקזיסטירט ביים פאר־ באגד "אוקסיליום אקאדעמיקום יודאקום" אפט. אין בענדין. ...

... דער האנטווערקער פאריין אין בענדין, וועלכער איז היינט אן אפטיילונג פון צענט. פארבאנד אין ווארשע, איז געגרינדעט געווארן אין סעפטעמבער 1916 מיט אן אייגענעם סטאטוט אלס האנטווערקער־קלוב. דער פאריין איז געגרינדעט געווארן דורך פאלגנדיקע פערזאנען: ח. ד. רודזין, ה. ל. גאלדשטיין, ש. קליינער, ד. לוסטיקער, ז. וויינשטאק, ה. יאקובווויטש, מ. בארנשטיין, ש. עלבוים, א. ברינער, ש. אינא־ ווראצלאווסקי, א. ראדזינסקי, מ. אראנאוויטש, ל. בלומענפרוכט, ד״ר ראטשטיין, מ. האמפל, ח. ד. גראסמאן, ה. רעטמן, ג. אראנאוו, ל. פוקס, א״אנד. ...

די צייטווייליקע פארוואלטונג פון צעד באשטייט פון א. י. פער־ שטענפעלד, פ. בארענבלאט, י. רודאלער, ש. ה. ווארצמאן, פיימאן, א. גאלענזער (בענדין), הערשקאוויטש, א. קראוויעץ, שטערן (סאם־ נאוויעץ), לאנדנער, טייכנער (דאמבראווע). ...

... איינע פון די עלטסטע אחערשטע אין שטאט איז געווען די לעדער־בראנזשע. נאך מיט הונדערט יאר צוריק, פלעגט גיין דער יונגער ראובן ליווער, א הויכער ייד מיט ברייטע פלייצעס, גארנישט ענדלעך צו די דאמאלסטיקע יידן מיט זייער פיזישן כוח, אין די ארומיקע דערפער אין אויפקויפן דא א קתיגל, (א מין פעל) דארט א קאזע אדער האזן־פעל, אין אזוי משבת לשבת, יאר איין יאר אויס, ביז ער איז געווארן דער הויפט־אפנעמער פון רויע פעל פון אלע ארומיקע שטעטלעך. שפעטער איז ער געפארן אויך איבער דער גרענעץ קיין דייטשלאנד אין געבראכט רויע פעל קיין בענדין* צו דעם צוועק האט ער אויפגעשטעלט אויף די "ווארפיעם", דע־ מאלט ווייט פון דער שטאט אבער נאנט צו דער באן־ליניע, די "סד שארגיע": א גרויסע געביידע מיט אפענע פענצטער, ווו די לעדער זענען געווארן געזאלצן און געטריקנט, און דאן ווייטער געשיקט קיין ווארשע און רוסלאנד אין די לעדער־פאבריקן, צום אויסאר־ בעטן.

ס׳זענען געווען אין שטאט אויך א גרויסע צאל מעטאל־סוחרים פון צעק, בליי, מעש, קופער, וועלכע פלעגן אויפקויפן שמעלץ און אליינעס גיסן אין בלאקן. פון די באקאנטע סוחרים זענען געווען חיים וואלף שטיינהאוט, בורשטין, שטיינהארט — טשארניצקי, חיים ליווער, געברידער גאלדבערג, די פירמע דוד ארליך — אברהם ליווער און אנדערע. בענדי האט נישט בלויז געהאנדלט מיט אייזן, נאר אויך פראדוצירט א: גרויסע צאל אייזן־ארטיקלען.

זייענדיק נאענט צו די קוועלן פון די רוי־אייזן שטאפן, האט די שטאט אויך צוגעחאלפן צום אויפבוי פון א גרויםער אייזן און מעטאל־אינדוסטרי. גאר שטארק האט זיך די אייזן אינדוסטרי אנטוויקלט נאכן יאר 1933, ווען דאס פוילישע יידנטום האט געפירט די גרויסע באיקאט־אקציע קעגן האנדל מיט היטלער־דייטשלאנד און נישט קוקנדיק דערויף, וואס בענדינער סוחרים זענען געווען שטארק פארבוגדן מיטן דייטשן האנדלס־מארק, איז בענדי ן דאך געווען פון די ערשטע שטעט אץ פוילן וואס האבן אמשטארקסטן באקעמפט דעם האנדל מיט דייטשלאנד. דאס האט טאקע געבראכט אן אויפלעבונג אין דער אינדוסטרי און צום אויסארבעטן נייע אינדוסטרי־ארטיקלען, וועלכע מ׳האט ביז דאן געבראכט פון דייטשלאנד־און א פאר צענטליק פאבריקלעך האבן פראדוצירט: בוי־און מעבל באשלעג, נעגל, קייטן, שלעסער, דראט, שרויפן, קלאמקעס, צעק־און אייזן־וויאדרעס.

... אין א רעגנדיקן טאג דעם 31.10.1918 זענען 7 חברים פץ החלוץ 1% אלן בענדי ן ארויס אויפן וועג קיין ארץ ישראל, גייענדיק צופוס 25 קילאמעטע ר ביז צו דער עסטרייכישער גרענעץ־גראניצא. דארט האבן מיר מיט דער הילף פון א שמוגלער, וועלכן מיר האבן באצאלט צו 70 קראנען פאר יעדן איינעם, אדורך די גרענעץ אין א מיליטערישן צוג. אזוי זענען מיר אנגעקומען אין טשעביניא, ווו מיר האבן גע־ מוזט ווארטן א גאנצע נאכט, כדי צו פארן ווייטער קיין לעמבערג.

... דורך די דריי חדשים וואס מיר האבן געווארט אין טריעסט, האבן זיד דא צונויפגעזאמלט א 60 חלוצים פון בענדין, סאסאנאוויץ, מאג־ זשעוו, לאדזש, ראדאם און פיאטרקאוו.

די העברעאישע לערער ראיזעניק/וויט, זילבערבערג, יאנאווסקי און חורגעל האבן געשאפן א דראמאטישע סעקציע, אין וועלכער עם האבן זיך באטייליקט עברית־רעדנדיקע יוגנטלעכע, איך בתוכם, פון וועלכע כ׳דערמאן נאר אייניקע: יהושע וויגאדזקי, איצט אין פוילן, דיכטער אין דער פוילישער שפראך, זיין ברודער לייבעק ויגאדזקי (זיין גורל אומבאקאנט, נאך זייענדיק יונג האט ער זיך געלאזן קיין רוסלאנד, און זינט דאן אנטשוויגן געווארן), שלאמעק ערליד (געענדיקט דעם חיפה׳ער טעכניקום, זיך אומגעקערט קיין בענדין, דארט אומגעקומען), אבראמעק ערליד (אויד אן אבסאלווענט פון חיפה׳ער טעכניקום, שטאט־אינזשינער אין חיפה), יעקב ווינער, וואס האט זיך אויסגעצייכנט מיט זיין שיינעם זינגען (אומגעקומען מיט דער גאנצער משפחה). ...

א חודש שפעטער איז ווידער געקומען צו אונז חבר קאן, און אויף א זיצונג מיט אים איז באשלאסן געווארן צו גרינדן אין בענדי דעם "בונד", וואס האט א געוויסע צייט נישט עקזיסטירט אין אונזער שטאט. גלייכצייטיק איז מיט דער מיטהילף פון פריינט בערקאוויטש פון סאסנאוויץ און ברוקנער פון דאמבראווע, געגרינדעט געווארן די בונדישע ארגאניזאציע אויר אין די צוויי זאגלעמביער שטעט. ...

... ר שמואל איז געבוירן אן עושר, א מיליאנער. מען רייסט אים ממש אפ די טירן און מען לאזט אים נישט צו רו. וואס אמאל קומט א נייע דעלעגאציע פון עפעס א ישיבה, פון א צדקה־געזעלשאפט, פון א "הכנסת־כלה״־פאריין, נישט נאר פון בענדין, נאר פון דער גאנצער געגנט, ווייל זיין נאמען איז דערגאנגען אז ש העט־ווייט, און די צייטונגען האבן וועגן דעם פיל געשריבן. ער איז טאקע זיך נישט מבייש, ער גיט זיךיינע מטבעות און ווינטשט זיי אלדאם־גוטם, ווי א צדיק. ...

... *) ר׳ בונ ם פו ן פשיסכ ע : געגויר ן תקר״ ה אי ן וואוידיסלאוו , נפט ר געווארן י״ ב אלו ל תקפ״ ז אי ן פשיסכע . חתונ ה געהא ט מי ט רבק ה ב ת מש ה פון בענדי ן (״ספ ר החסידות ״ פו ן יצח ק ווערפל ) : ״קני ו ספרים ״ : א קליינע ר וועכנטליכער אפצאל , גענומע ן פו ן ד י מתפללי ם פא ר א פאנ ד צ ו קויפ ן ניי ע ספרים או ן צ ו פאריכט ן ספרי ם פו ן א מקו ם קדוש . ...

... אין זאגלעמביע, בפרט אין בענדין, ווו עס האבן געלעבט קאמער פאקטע ארטאדאקסישע מאסן און פיל געזעלשאפטלעכע אינסטיטוציעס זענען אנגעפירט געווארן דורך רעליגיעזע יידן, האט זיך געפילט דער מאנגל פון אן אייגענער טריבונע, וואס זאל איבערגעבן די געשעענישן און אויפטועך פון רעליגיעזן ציבור פאר דער ברייטער עפענטלעכקייט. ...

די געזעלשאפט "לינת־החולים" אין בענדי ן איז כמעט די איינציקע אינסטיטוציע, וואס מאכט א וויכטיקע ארבעט און קלאפט נישט יעדן מאנטיק און דאנערשטיק מיט דער צדקה־פושק^ . אחוץ די חודשלעכע סטאבילע אפצאלונגען איז די יידישע באפעלקערונג נישט בעלאסטעט דורך דער אינסטיטוציע, וואם פירט אן שפיטאל און אגדערע נוצלעכ ע אויפגאבן לטובת דער יידישער שטאט . ...

געבוירן אין יאר 1863. זיין פאטער משה שמואל איז געווען א גרויסער בעל־תורה, א ץ איינער פון די חשובע מקורבים ביים גערער רבי'ן דעם הדושי רי״ם זצ״ל. ד׳ מענדל באקומט ווי דער שטייגער, א טראדיציאנעלע יידישע דערציונג אין חדר און ישיבה. שוין אין די יונגע יארן באקאנט געווארן אלס עלוי. האט ימג התמה, און ווערט אן איידעם פון באקאנטן גביר. ר׳ יענקעלע שפירא, וועלכער איז געווען באוווסט אין בענדי ן אלס איידעלער מענטש און א גרויסער בעל־צדקה. די געשעפטן ביים שוועד (ליפערונגען פון שמעלץ אין די הוטעם) — האט געפירט זיין יונגע פדוי, ...

... ^יטה אפעלבוי ם אי ז ניש ט געבויר ן אי ן בענדין, אבע ר זייג ע לעצט ע יאר ן |^|האט ע ר פארבראכ ט אי ן דע ר שטא ט או ן אי ז געוואר ן צוגעבוגד ן צ ו איר. ד א הא ט ע ר געשאפ ן איינ ע פו ן זיינ ע שענסט ע ארבעטן, דע ם באראליע ף פון דע ד מזרחמואנ ט אי ן דע ר בענדינע ר שול. לוי ט וו י אפעלבוי ם הא ט זי ך אויסגעדריקט, זענע ן דא ס געווע ן ד י געציילט ע יאר ן פו ן זיי ן לעב ן — ווע ן ער הא ט גיש ט געליט ן הונגער. ...

... • עבוירן אין בענדיִן אין יאר 1903, ביי זיין פאטער יהושע און מוטער 1• דאבריש, וואס איז געווען באקאנט אלס גוטע דערציילערין פון משלים און מעשיות, וועלכע האבן א ןשום ספק באאיינפלוסט אויד די דערציונג פון יונגן מרדכי בעריש. פון דער צווייטער זייט האבן אויף אים געמאכט א שטארקן איינדרוק די אפטע דיסקוסיעס פון דער גרופע ארבעטער אינטעלע־ ליגענץ, וועלכע פלעגן אפט באזוכן דעם פרוכטךקעלער פון זיין פאטער, און דארט דיסקוטירן פיט זיינע עלטערן און ברידער וועגן ציוניזם און סאציאליזם. זייענדיק 15 יאר אלט ווערט ער אריינגעצויגן אין דער יידישער ארבעטער־באוועגונג, ווארפט זיך אריין מיט לייב אין לעבן אין איר טע* טיקייט און ווערט דער פירער פון דער "באראכאווער־יוגנט". אין דער זעלבער צייט לערנט ער זיר א פאר, און ארבעט אלס סטאלאר. ...

... אין יאר 1925 פארט ער קיין ארץ־ישראל, ווו ער ארבעט אלס גאסן־ קערער אין תל-אביב. קומט צוריק קיין בענדין, ווערט אויסגעוויילט אלס ראטמאן אין שטאט־ראם. אלס פרנס, פון פועלי־ציון אין דער קהלה, געווען א שטענדיקער דעלעגאט אויף אלע פארטיי־צוזאמענפאח, א מיטגליד אין פארטיי־ראט פון פועלי־ציון אין ווארשא. אין דער לעצטער צייט פון די אקטיווע טוער פון דער דראמאטישער געזעלשאפט "מוזע". אין דער פרייער צייט פלעגט ער מאכן איבערזעצונגען פון דער פוילישער ליטעראי טור אויף יידיש. ...

... * עבוירן אין טשעלאדזשי ביי בענדין אין 1898, ביי א באלעבאסישער 1■ סאפיליע. געלערנט אין חדר, ווו געשמט פאר א גוטן קאם. געבליבן קינדווייז א יתום פון פאטער, און צו 13 יאר געסוזט ארבעטן, כדי צו פארדינען אויף היונה. אלם זייענדיק 15 יאר פארט ער קיין לאדזש, געווען אן אנגעשטעלטער, דאן א לערער פון העברעאיש. געפרוווט זיך פארנעמען מיט מטהר. ...

* עבוירן1884 אין בענדין. זיין פאטער הערש־שמעלקע האט זיו באמיט 1■ צו געבן איםא דערציונג וואט איז נישט געווען אנגענומען אין יענע צייטן. געגאנגען אין חדר ביז12 יאר, און גלייכצייטיק האט אים דער פאטער געלאזט לערגען בייא פריוואטן לערער פויליש און דייטש. ביי 16 יאר האט ער שוין געארבעט אין מעכאנישן ווארשטאט פון הער גאלד־ בערג, שפעטער ביי אפאטשינטקי, און אין די גרויטע שלאסער־ווארשטאטן פון הארטפאן אין סאטנאוויץ. אין1906 ווערט ער מאביליזירט אין רוטישן פיליטער. דריי יאר געפינט ער זיו אין קאווקאז. באפרייט פון מיליטער ווערט ערא מייטטער אין דער אייזן־פאבריק פון סאלאמאן גוטמן. ...

... די יידישע שטאט איז נישט צו דערקענען. די אמאל באוו1ינט ע יידישע גאסן: פאדזאמטשא, זאוואלע, ריבנע רינעק, באזשניטשנא זעגען לחלוטין אפגעמעקט געווארן נאך אין די קריגס־יארן, ווען מיר זענען פארטריבן געווארן אין געטא אויפן קאמיאנקא אץ גרויס־שראדאלא. דאקעגן די הייזער אויף סאנטשעווטקעגא, קאלאג־ טאיא און א טייל פון מאלאכאווטקעגא זענען געשפאלטן אץ גע־ פלאצט, אזוי אז מען מוז זיי אונטערשטיצן און אונטערהאלטן מיט אייזערנע פילארען, באשר ס׳איז א סכנה, אז זיי זאלן איינפאלן, מחמת דעם, וואס די הייזער האבן זיך געזעצט און געזונקן, ווייל אונטער דער ערד פון די דערמאנטע גאסן גראָבט מען גאר איר טענסיוו קוילן. ...

עלכן האטאי ך פאר א מאראלישן חוב צו דערמאנען לשבח צוויי ערלעכע קריסטן פון בענדי ן, די הערן פאוועל שולץ און מאריאן סטאנעק, פון די חסידי אומות העולם, וועלכע האבן נישט פארלוירן דעם צלם אלקים אין די מלחמה־יארן, ווען די עטי ק און הייליקע מענטשלעכע ווערט ן זענע ן געטראט ן געוואר ן מיט די שמוציקטע לאפעס פון דער נאצישער בעטטי ע און דא ם יידישע פאלק איז דערטרונקען געווארן אין א מבול פון בלוט. די צוויי טייערע פאליאקן, הגם זיי אליין זענע ן געווען נישט איינמאל אין לעבנס־געפאר, האבן אונז בייהילפיק געווען אין אן עת־צרה, נישט וועלנדיק די קלענטטע באלוינונג, און אונז געמונטערט, אז מיר וועלן באפרייט ווערן און זען היטלער׳ם שווארצן סוף. ...

... הגעתי בשלום לטריאסט, ולתמהוני פגשתי את חברי מבנדין, שנסעו זמן־מה קודם לפני, אולם הפעם קבלוני ולא עזבוני עוד. האניה השמיעה את צפירותיה ועזבה את יבשת אירופה בכיוון לים * התיכון. כעבור כמה ימים הגענו לפורט־סעיד שבמצרים. כאן ירדנו והמשכנו באניה קטנה ליפו. הנסיעה הזאת שנמשכה לילה אחד, היתה הגרועה ביותר בכל טלטולינו בדרכים, כי הים סער ורעש ואנו הושלכנו מקצה לקצה והקאנו לאין סוף. ...

... עם פטירת ה״תפארת שלמה" נתהדקו עוד יותר הקשרים בין יורשיו הצדיקים לבין חסידי זגלמביה ובנדין. בבנדין נראו לעתים קרובות יותר פני ה״חסד לאברהם" ובנו ה״כנסת יחזקאל" שנקראו בפי החסידים. על שמות ספריהם, והשמחה והניגון רבו במעוני חסידי רדומסק, ובקסמם הרב והענג ידעו לייסד חוגים של "יודעי נגן". ניגוני רדומסק הושרו גם בקלויזים אחרים, וביחוד בפי חסידי קוצק בבנדין שדדו מוקסמים מהחן והיופי שבנגונים האלה.

שהיו נוסעים עוד לרבי מנדלי מקוצק. עם עסקניו נמנו ר׳ הנדל שפירא ור׳ בנימין יצחק שפירא, ברי־אוריין מופלגים, מהמשכילים והציונים הראשונים בבנדין, והיו נוסעים עוד לרבי דוד׳ל מקוצק. וכן ר׳ איסר הירשזון, ר׳ יעקב זיסמן לונדנר, ר׳ זיסמן זיגרייך, ר׳ נטע רוזנצווייג, ר׳ נתן גולדבוסל, ר׳ יהושע־לייב וויינגארט (פרנס העיר) שנסע עוד לרבי דוד, ובנו ר׳ אלי מאיר וויינגארט, ר׳ פייביש יקניר ור׳ לייביש לבקוביץ. לבעלי־תפילה נמנו לייבל טאומאן, אברהם שניאור, יצחק קליינר, שהיו מנעימים בפשטות את התפילה. ר׳ מגדל מאלעץ היה בעל־מוסף בקלויז, ר׳ מיכאל שפירא — בעל שחרית. התפילה בקלויז נערכה במאוחר, ובעוד שכל יתר החסידים כבר סיימו את סעודתם בשבת, היו אנשי קוצק ממשיכים בתפילה. ...

... עם פרישת חברים אחדים מההתאחדות, 1933, שהיו נוטים לאיחוד עם פועלי־ציון־צ.ם. ועם הווסדה של המפלגה החדשה בבנדין שנקראה "צ.ם. התאחדות", שמעונה נמצא בבית סלסנר (ליד הגשר המוביל לדומברובה), הצטרפו חברי "השחר", רובם ככולם, למפלגה זו, והיתר שוב נספחו למפלגות אחרות, ואז בא הקץ ל״השחד״, שהתפרק אחרי 15 שנות קיומו. ...

... מי מיוצאי פולין לא שמע את השם המקסים הזה, החרוט בחיבה בלב שוחרי הבמה היהודית? ואף שחלפו עשרות שנים מאז ביקורה של האמנית הדגולה, אם התיאטרון היהודי, בבנדין, לא נשכחו הערבים מלאי השראה של משחקה המרתק באולם התיאטרון. עלם הייתי כשחזיתי ב״מירלה אפרת״, ״כאשר הייתי יתומה״ — ועד כה לא נמחה הרושם, והקהל הנלהב והנרגש הזיל דמעות... . ...

... וכך היתה קבלת הפנים לכבודו בבנדין, בקיץ 1914, חודש ימים לפני פרוץ מלחמת העולם הראשונה. בתחנת הרכבת חיכתה לאורח ולאשתו משלחת מטעם אגודת "הזמיר", שהזמינתהו להרצאה, תלמידי בית־הספר של ורונצברג (על כך מסר לי שלמה׳לה גרוססן מרמת־גן, מתלמידיו הבודדים של המנהל ורונצברג שנשארו בחיים), משלחת מטעם הציונים, אוהדי הסופר ומוקיריו. ...

... בבנדין ביקר לעתים קרובות, כי בעירנו היתה פעילה מפלגת צ.ס. ואחר־כך פוע״צ־צ.0. אהוד על חבריו וקשור עמם בקשרי ידידות. מבאי־ביתו של אחי המנוח, אהרן המפל, מעסקני מפלגתו החשובים והנאמנים, שביתו שימש אכסניה לשליחי ארץ ישראל העובדת, וביניהם יצחק בן־צני, נשיא ישראל, בשליחותו בעירנו ב־1929. ...

אחר פטירת אביו בשנת 1913 נבחר במקומו לרב בבנדין, אחרי מלחמת בחירות קשה. מתחריו היו אישים בעלי עמדה. ב־30 לדצמבר 1913 התקיימו הבחירות לרבנות בבנדין בפיקוח השלטון הרוסי. הוצעו שני מועמדים: ג. הצעיר והרב בורנשטיין (מבית הרבי מסוחטשוב) מוישגרוד שנתמך ע״י חסידי סוחטשוב. ג. נבחר ברוב של 478 קולות נגד 299. עקב מחאה מצד שכנגד בטענה שהרב הנבחר גילו פחות מהדרוש לרב, ביטל שר פלך פיוטרקוב את הבחירות והועיד בחירות החדשות ל־20 ביוני 1914. בבחירות השניות נצטרף מועמד שלישי, הרב ישעיה אנגלראד המו״ץ במונדזיוב. חסידי סוחטשוב ניהלו מלחמת תנופה קשה בעד מועמדם גם בעתוני וארשה הבירה, וסופר אחד בעל־שם שהיה קרוב לבית סוחטשוב, עזר להם בשורת מאמרים בעתון היומי "דער מאמענט". מאמריו עוררו את דעת הקהל בכל פולין היהודית, ונדמה היה שהנצחון על צדם. והנה נתעורר רב ציוני־מזרחי הקרוב לבית רבני גרויבארט, ופירסם מאמר חריף כתשובה — נגד הסופר הנ״ל ונגד חסידי סוחאטשוב. המאמר לא נדפס, אבל גרם להפסקת המסע בעתון. בבחירות קיבל הרב גרויברט הצעיר שוב רוב גדול ואושר מטעם הממשלה כר ...

... בשנת תרפ״א נתמנה לאב״ד בעיר ואם בישראל בנדין, שהיתה, מלאה חסידים, יראי השם ואנשי צדקה וחסד. אנשי העיר נקשרו אליו בעבותות אהבה, וביתו הפך לבית ועד של חכמים וגדולי הדור. מרחוק ומקרוב באו ליהנות ממנו עצה ותושיה. ...

... נקראתי מסוסנוביץ, העיר הסמוכה, בה ביקרתי למען קרן היסוד, להלוויחו. וזכות גדולה נפלה בחלקי להספיד את המנוח, לאחר ההספד שנשא הרב מבנדין. ...

... ■יי■ן אליעזר ואסתר. נולד ב־10.10.1917. חונך ברוח התורה 1■■ והחסידות, למד ב״חדר" ובבית־ספר פולני. בנעוריו התחיל לע - בוד בצבעות כדי לעזור לפרנסת משפחתו. הצטרף לקן "השומר הדתי" בבנדין והיה ממדריכיו הפעילים. לאחר שנים יצא להכשרה לקבוצת ...

... ן-ן טוביה ואסתר, נולד בא׳ אדר תרע״ה (1915), בבנדין. ...

■יי■ן אברהם, נולד ב־1923, בבנדין, למשפחת עמלים חרדים. גמר 1■■א תבית־ספר העממי והתחיל לעבוד, והוא נער עם פרוץ מלחמת־ העולם השניה. טולטל ממחנה למחנה, לרבות מחנה־ההשמדה באוש* וויץ, ולא אחת עמד על סף המות וניצל. האמין, שיישאר בחיים, למען יזכה לעלות לארץ־ישראל. ביום השחרור היה בברגן־בלזן, משם עבר למינכן, עבד באונר״א ונצטרף לקיבוץ "דרור". תורו לעליה היה בפסח 1948. נעצר בקפריסין, והיה בין מבקיעי דרך ממחנה* הגירוש. יחד עם מספר חבריו נתגייס ביום בואו לארץ — ונשלח למנרה. ...

... ן"ן אליעזר ורחל. נולד בבנדין ב־23.3.1928. ניתכו עליו תלאות הכיבוש הנאצי. הובל ברכבת סגורה למחנה־השמדה. ...

... ■יי■ ן יחיד לצבי־הירש ומרים; נולד ב־13.10.1922, בבנדין. בשנות 4^ לימודיו בגימנסיה היה פעיל ב״הנוער הציוני". הפלישה הנאצית לפולין שמה קץ ללימודיו ולפעילותו הציונית. היה כלוא במחנות אושוויץ, דכאו, פלינסבורג, לאונבורג ומילדורף, אך שמר על צלם האדם היהודי. אף במחנות עלתה בידו לנסוך אומץ ובטחון בלבות אחיו לגורל.

*) בעת הדפסת שורות אלה נפטרה, לצערנו הרב, חברתנו רגינה רכטמן (לבית הולנדר), מהחברות הפעילות במפלגת "התאח - דות" ובמוסדות ציוניים רבים לפנים בבנדין . ...

... ן■■ ענדי ן זינגט, ס׳אי ז פריילעך. פאל ט אדיי ן א פרעמדע ר אי ן שטאט, !■■.קען ע ר באקומע ן דע ם רושם, א ז זאגלעמבי ע געהער ט צ ו ד י גליקלעכסטע שטע ט אי ן דע ר וועלט, א ז זאגלעמביע ר זענע ן זארג* לאז, טאנצ ן אי ן ד י גאסן. ...

... און נישט באשערט איז אים געווען צו זען ל י פארווירקלעכובג פון זיין אילעאל. נאך א קורצער און שווערער קראנקייט איז ער, אין בליענליקן עלטער פון 24 יאר געשטארבן אין בענלין. יצחק טענצער ...

לאסאיזנישטבאקאנ ט — מ׳ווייס ט אבער, אז שוין אין לי יארן 5—1904 איזערגעוועןאין בענלין. אלע יארן געארבעט אלם שניילער״געזעלן ביי יואל שניילער אין בית״המדרש גאס. אבער לאס שניירעריי איז ביי אים געווען א נעבן״זאל, — זיין לעבן איז באשטאנען פון ציוניזם און העברעאישע קולטור. טעוול האט בעהערשט לי העברעאישע שפראך און איז געווען א לייענער און קויפער פון העברעאישע זשורנאלן און ביכער. געווען זייער פאפולער. א געלאסענער, א רוהיקער, אלעמענס פריינד, מיט קייבעם נישט געהאט קיין סכסוכים. וועגן אים קען מען זאגען, אז ער איז געווען א שטיק ציוניסטישע ענציקלאפעליע. אינפארמאציעס ווי אויך ציפערן וועגן קאלא" ניאל״באנק, קרן קיימת, הכשרת היישוב א. אז. וו. האט מען געקענט בא" קומען ביי טעוולען. ...

... אויף אן אבסטראקטן אופֿן ("אברהם מיט די מלאכים"), ער איז אויך דער מייסטער פון גראפיק - איינס פוןיינע שענסטע ארבעטן זענען די "ספרדישע מאטיוון״ (״ל׳־אימאזש סעפארדיק״) — אן אלבום מיט 19 ראדירונגען און האלץ־שגיטן פון דער שפאנישער גאלדענער תקופה, אין א פראכטפולער אויסגאבע פארזען מיט א פארווארט פון ז׳אן קאסו, הים - טארישע טעקסטן פון סעסיל ראט, און איבערזעצונגען פון יהודה הלוי, שמואל הנגיד, אברהם אבולעפיה, רמב״ם, אברבנאל, און אנדערע. פאראן דארט אימפאזאנטע פארטרעטן פון די גרויסע יידישע גייסטער. 14 חדשים — טאג און נאכט האט דער קיגפטלער געארבעט איבער דעם ווערק, וואס געהערט זיכער צו די פראכטפולסטע אויסגאבעס. פון די פארטרעטן שטראלט ארויס עטוואס מיסטישעס, דאס וואס דער קינסטלער האט מיט זיך מיט - גענומען פון ביתיהמדרש אין בעגדין, אויף דעם ווייטן וועג איבער בעלגיע - טאלעדא-פאריז * לאנג האט גאלדקארן געוואנדערט איבער די געסלעך און ...

... ״זינט נעכטן דעם 3.8.1943, איז מיין קרייז אפגערייניקט געווארן פץ די יידן. מיט דער ליקווידאציע פץ יידישע פארמעגנס באשעם־ טיקן זיך די שטאט־ראטן פץ טאסנאץיץ און בענדץ, וועלכע כ׳האב באאויפטראגט צו ירשענען די יידישע מיאגטקעס. לשם אינפאר־

... משנתארגנה הקבוצה הראשונה בבנדץ לעליה (אליעזר המפל ואחיותיו, מלכה ורחל שרה בלאט, האחים שלמה ודוד שניי־ דרמן, חנה שנידרמן־אריאלי, יוסף קלוזשינסקי (אריאלי), משה שטיינפלד־שוהם ובעל הזכרונות האלה) — סירבו חברי לספחני אליהם מתוך חשש, שמא אני, הצעיר בחבורה, לא אחזיק מעמד, בארץ בגלל אקלימה ותנאי־החיים הקשים בה. ...

... ןך■ ן מיכאל וחנה. נולד בערב חג השבועות תרפ״ב (1922) בבגדין. 1■■ נצר למשפחת חסידים וחרשתנים. ...