Upper Silesia

... געלעבט האט ר׳ אורילה אין דעם שטעטל בויטן (אויבער־ שלעזיע). ר׳איז געווען א פשוטער, אבער זייער אפגעהיטענער ייד. היונה האט ער געצויגן פון דארפס־האנדל. געקויפט אמאל ביי דעם אדער יענעם פויער א קערץ קארטאפל, א מעסטל תבואה, א פורל האלץ אדער גאר א פאר האזן־פעלעכלעך. קוים אבער האט ער פאר־ דינט מער וויפל ס׳איז אים געווען נויטיק אויף איבערצולעבן דעם טאג צוזאמען מיט זיין פאמיליע, האט ער די רעשט אוועקגעגעבן צו ארימעלייט.

... נאענט פון דער מויער ליגט דער שטיין — א טיפ איינגעבויגענע מצבה, וועלכע איז שטענדיג פארלייגט מיט "הימל־קוויטלעך", שטיקלעך ליכט, שטיינדלעך און שמות. די אלע סגולות לייגן אוועק ייִדן און יידענעם פון זאגלעמביע און אויבערשלעזיע, וועלכע קומען, פון צייט צו צייט צו דער דאזיקער מצבה, אויסבעטן פאר זיך און פאר זייער פאמיליע — געזונט און פרנסה. באזונדערם גרויס איז די צאל הילפזוכנדיקע, אין זיבעטן טאג פון חודש אדר, ווען ס׳פאלט אויס ר׳ אורילעם יארצייט.

אין פרילינג 1915 האט זיך אנגעהויבן א שטארקע אויסוואנדערונג קיין דייטשלאנד אויף ארבעט אין די קוילנגרובן און אמוניציע פאבריקן. הונדערטער יידישע מענער און פרויען פון זאגלעמביע האבן עמיגרירט קיין אויבערשלעזיע און וועסטפאלן. ...

... דעם 10־טן אפריל 1937 האט דאס יידישע געזעלשאפטלעכע זאגלעמביע געפייערט דעם יום טוב פון דער 40־יעריקער קולטורעלער און געזעלשאפטלעכער טעטיקייט פון ד״ר ש. וויינציהער. די פייערונג, וועלכע איז פארגעקומען אינם גרויסן זאל פון בענדינער "בית יתומים", איז אויסגעפאלן זייער אימפאזאנט. עס איז דארט געווער פארטרעטן דאס שענסטע און בעסטע פון דער זאגלעמביער יידישער געזעלשאפט. צו דער פייערונג זענען אויך געקומען פיל געסט פון אויבערשלעזיע, ווארשע און אנדערע שטעט. ...

... אויף אזוי ווייט. אז ט׳איז געווארן נויטיק צו עפענען א רעדאקציע־ אפטיילונג אין טשענסטאכאוו. די אפטיילונג האט זיך געפונען אונטער זער לייטונג פון רפאל פעדערמאן מיטן אנטייל פון משה צ. (צע־ שינסקי, איצט א פערלעגער אין אמעריקע). די צייטונג איז אויך גוט קאלפארטירט געווארן אין פיעטריקאוו, ראדאמטק, קיעלץ, לובלין און אפילו אין אויבערשלעזיע, וואט האט דאן געהערט צו דייטש־ לאנד. ...

ביי אזעלכע אויסערגעוויינלעכע גינסטיקע באדינגונגען איז נישט קיין ווונדער וואס די פריערדיקע פרעקווענץ האט זיך כמעט פאדריי־ פאכיקט און שטייגט איצט אריבער די צאל פון 500 שילער וועלכע שטאמען נישט בלויז פון בענדין, נאר פון גאנץ זאגלעמביע, אויבער־ שלעזיע און ווייטערדיקע מקומות. די סיבה דערפון איז, וואס די דערמאנטע שול ווערט איבעראל באטראכט אלס די צענטראלע יידישע לערך און דערציערישע אנשטאלט פון זאגלעמביע און אויבערשלעזיע. ...

... ספעציעל באמערקונגסווערט פאר דער אויביקער לערנאנשטאלט איז איר געזעלשאפטלעך־פילאנטראפישער־כאראקטער, וועלכער גע־ פינט זיין אויסדרוק אין ערטיילן הנחות און אפילו אומזיסטע פלעצער פאר אומפארמעגלעכע פעיקע קינדער פון זאגלעמביע און אויבער־ שלעזיע.

אחחצאלרייב ע נאענטע און ווייטע לאנדקענטשאפט־אויס־ פלוגן. האט אויך די אפטיילונג ארגאניזירט א גאנצע רייע אויס־ פלוגן אין די זאגלעמביער און אויבערשלעזישע פאבריקן און האט אזוי ארום דערמעגלעכט די יידישע געזעלשאפט זיך צו באקענען מיט די אינדוסטריע־צענטערן אץ די אויביקע ראיאנען. ...

דער אקאדעמיקער־קרייז "אגניטקא" את זייער פאפולער און בא־ ליבט צווישן דער היגער געזעלשאפט. אלם באווייז דינט דער פאקט׳ וואט אלע אונטערנעמונגען, וועלכע ויעה איינגעארדנם דורך דעם קדייז ווערן פריינטלעד און ברייט אוגטערשטיצט. איבערהויפט קומט דאם צום אויסדרוק ביים איינארדנען דעם יאר יערלעכן אקאדעמי־ קער־באל, וועלכער גייט אן אלם די גרעטטע געזעלשאפטלעכע־ אטראקציע פון יידישן זאגלעמביע און אויבער־שלעזיע. ...

... אזוי ארום איז אנטשטאנען דער זאגלעמביער־שלעזיש־מערב גאליצישער ראיאן מיט 13 אפטיילונגען און העכער 600 מיטגלידער, פון וועלכע א גרויסער טייל איז באשעפטיקט אין יידישע אונטערנע־ מונגען פון זאגלעמביע און אויבערשלעזיע. ...

... *) הגם אפעלבוים איז נישט געווען קיין בענדינער, סונדעסטוועגן שרייבן פיר ד א וועג ן אים, ווייל אין די לעצטע יארן פון זיין לעבן איז ער געווע ן טע ־ טיק אין אונזער שטאט, ווי אויך אין אויבערשלעזיע. ...

די שטאט בענדי ן ליגט צווישן צוויי וויכטיקע אינדוסטריעצעבטערן, וועלכע האבן באווירקט און באאיינפלוסט דעם גאנצן פוילישן ווירטשאפטלעכן לעבן ; פון איין זייט די דאמבראווער קוילנגרובן און פון דער צווייטער זייט — די סאסנאוויצער און אויבערשלעזישע קוילן און אייזן הוטעם . יידישע ארבעטער זענען נישט צוגעלאזט געווארן אין די קוילן און אייזן־הוטעס, דאקעגן זענען געוויסע פאכן, ווי צ. ב. סטאליער, בלעכער, מאלער אפילו אין די גרובן געווען בלויז יידן, ווייל דער בענדזשינער יידישער האנטווערקער האט געהאט א גוטן נאמען אלם קוואליפיצירטער פאכמאן. אויך די צושטעלער פון די פארשידענע סחורות אין די גרובן זענען געווען אויסשליסלעך יידן. אזוי האבן יידן צוגעשטעלט אויך האלץ אין גרויסע קוואנטומס, וואס די גרובן האבן פארברויכט. ...

רע סוחרים, ווייגעלבארד, שווארץ, וויינשטיין, ראזענבלום, און אזוי ווערט בענדי ן דע ר האלץ־צענטע ר פא ר גאנ ץ זאגלעמביע, או ן שפע ־ טער אוי ך פא ר גאנ ץ אויבערשלעזיע. ארו ם ד י האלץ־לאגער ן אנט ־ וויקלט זי ך א ן אינדוסטרי ע פו ן האלץ־אויסארבייטונגען: מעבל, קוך ־ געפעם, דאך־שינדלען, ווא ם מע ן פלעג ט עקספארטיר ן אפיל ו קיי ן דייטשלאנד. אונזע ר האלץ־מעב ל הא ט געהא ט א גוט ן אפזאץ־מארק, נישט נא ר בי י דע ר גרויסע ר ארבעטער־־מאס ע פו ן זאגלעמבי ע נא ד אוי ך ספעציעל בי י ד י פויער ן פו ן אל ע דערפע ר אי ן אונזע ר קרייז, וועל ־ כע פלעג ן קומע ן קיי ן בענדי ן איינקויפ ן ד י ביליק ע "ווישניאווע" " שענק. מי ר געדענק ן נא ד ד י ״טארג ך — ד י מארק־טע ג פו ן בענדי ן און פו ן שעווער, וועלכ ע פלעג ן פארקומע ן איינמא ל אי ן דע ר ווא ך מיט זייע ר גרויסע, צא ל האלץ־אויסארבייטונגען. אוי ך פלעג ן ק ר מען קיי ן בענדי ן פו ן ד י ווייטער ע שטע ט או ן שטעטלע ך סטאלערע ם און דא ן געפונע ן א מקו ר פו ן פרנסה. אינטערעסאנ ט צ ו דערמאנען. א ז שוין אי ן יא ר 1910 האב ן 60 יידיש ע סטאלערע ס געשאפ ן א קאאפע ־ ראטיוו אי ן בענדין .

... געווען אונטערנעמונגען, וועלכע זענען אנטשטאנען און זיך אנטוויקלט ביי אונז אין שטאט, נאר א דאנק דעם געברויך און קויפס־ קראפט פון דער באפעלקערונג, באזוגדערם פון ארבעטער און אנגע־ שטעלטע אין אויבערשלעזיען.

אזוי ווי בעגינער יידיש, סוחרים האבן געהאט די פעאיקייטן זיך איבערצוווארפן פון איין פאך צום צווייטן, און זיך צופאסן צו יעדער סיטואציע אויפן האנדלס־מארק, האבן זיי טאקע מיטן אבשלום פון אויבערשלעזיע צו פוילן, באוויזן צו אנטוויקלען א גאנצע רייע פון קליינע אינדוסטרי פאבריקלעך, וועלכע האבן געפונען א גוטן אפזאץ־מארק אין דער גרויסער אויבערשלעזיע מיט איר מיליאנען באפעלקערונג.

בענדינה האט געהאט א גרויסע צאל פאבריק ן פון שאקאלאד און צוקערלעך, וועלכע האבן געשפייזט דעם גאנצן קרייז, און שפעטער אויך דעם נאענטן אויבערשלעזיען, א דאנק דער נאנטקייט און גוטע קאמוניקאציע און טראנספארט מעגלעכקייטן, האבן די בענדינער אייג' גענומען דעם אויבערשלעזישן מארק, וועמנס באפעלקערונג איז געווען א גרויסער קאנסומענט פון זיסקייטן. להיפך צום פוילישן ארבע' טער פון זאגלעמביער קרייז וואס האט ווייניק פארדינט און געלעבט אין דחקות און אין שיכרות. דער אויבערשלעזיער איז אויך געווען בעסער קוואליפיצירט און ממילא מער פארדינט, בכלל געלעבט אין בעסער באדינגונגען, און געווען א גוטער קאנסומענט פון אלעם, אנ י הויבנדיק פון מעבל, קליידונג ביד, זיסקייטן.

מיינע עלטערן האבן דאמאלס געוווינט אין א דריי־שטאקיקן הויז אין א געסעל, וואס האט סך־הכל געציילט אויף ביידע זייטן טראטוארן, זעקס הייזער. די בעל־הביתטע פון אונזער הויז איז געווען א גויה, וואס פלעגט אונז תמי ד פארווארפן אז מיר יידן, זענען שולדיק אינ׳ם אומברענגען פון דעם קריסטלעכן משיח. ווען די דייטשן זענען אריין אין שטאט, זענען מיר ארויף אויף דעם בוידעם און פון דאנען געקוקט מיט א.,שפאקטיוו" (לארנעטע) אויף דעם טשעלא־ דזער בארג, וואס איז געווען באלאגערט מיט מיליטער, מארשירנדיק קיין אויבערשלעזיע. כ׳געדענק דעם פארפאסטן, וואס האט געריטן אויף פערד מיט לאנגע שטאלענע פיקעס באצירט מיט נאציאנאלע פעג־ דלעך, פרעגענדיק: ״זינד נאד קאזאקן און רוסן דאז״ — נאכן פארפאסטן איז געגאנגען די דאוואלעריע, ארטילעריע, גאגצע פאלקן פיסגייער און א ן שיעור וואגנס באדעק ט מי ט ברעזענט, ווייל אטא־ מאבילן זענען געווען דאמאלסט טא יקר־המציאות און פערד ווידער — א גאנצער יחוס. ...

... נאך דעם ערשטן וועלט קריג האט ער געקויפט אין קעניגס-הוטע (אויבערשלעזיען) א פאבריק פון מעטאל-פראדוקציע, וואס האט גאר שטארק סראספערירט. דא הויבט אן צו שטייגן זיין פארנעם, און א דאנק זיין אונערמידלעכער עגערגיע, ארגאגיזאציאנעלע פעאיקייטן און איניציאטיוו, האט ער זיך דערשלאגן צו א גאר גרעסער מדרגה אין דער פוילישער אינ ~ דוסמרי, אלס אינהאבער פון די גרויסע ציגקאווניעס אין בענדי ן (שעלעצקא גאס) וועמענס אויסארבעטונגען (צינקמוייס, בלעכן, עמערס, א. ז. וו.) זעען געווארן עקספארטירט קיין אויסלאבד. ...

פלוצים, עטלעכ ע יא ר פאר ן אויסברו ל פו ן לע ר צווייטע ר וועלט" מלחמה, אי ז טעוו ל פארשווונלן . ע ר הא ט אויפגעהער ט זי ל בעווייזע ן — אויס סעקרעטאר , אוי ס פראטאקאל״בול . מ׳הא ט נא ר געוווס ט א ז ע ר פאר ט יעלן טא ג קיי ן אויבער״שלעזיע . קיינע ר הא ט ניש ט געוווס ט אי ן ווא ס אי ז באשטאנען זיי ן באשעפטיקונג . ע ר אי ז געבליב ן לע ר זעלבע ר סארשלאסעבע ר ווי אלעמאל . ״ווא ס ווע ט שוי ן זיין , א ז אי ר ווע ט וויס ן ? ״ לא ס אי ז געווע ן זיין ענטפער . מ׳הא ט זי ל לערוווסט , א ז טעוול , לע ר אלטע ר בחו ר — הא ט חתונה געהאט . אוי ף אל ע בקשו ת א ז ע ר זא ל ווילע ר קומע ן צ ו אונז , בלוי ז זיל צ ו טרעפ ן מי ט אלט ע חברי ם וו י אמאל , הא ט ע ר געהא ט איי ן ענטפער ; "מ׳וועט זעך . ...

... בענדין האט געשעמט מיט איר גרויסער צאל הארעפאשניקעס, האנטווערקער, קליינהענדלער, פאבריקאנטן. הונדערטער יידישע פא־ בריקן האבן געשיקט זייערע סחורות אין נאענט אויבערשלעזיען. יעדע האלבע שעה איז אהין ארויס א צוג פול־געפאקט מיט יידן און געפעק און א צאל. די שטאט האט געקאכט און געזידט, אלעס האט געארבעט. און ווען א פרעמדער איז געקומען קיין בענדין, האט ער זיך געווונדערט אויף דער געוואלטיקער ענערגיע וואס יוירט אין די בענדינער יידן .

... ** ודיש ן ד י קוילן־שאכטן, אייזךגיסערייע ן או ן הויכ ע פאבריק - קוימענם אי ן דאמבראווע ר באסיי ן הא ט זי ך געפונע ן א צענדלי ק ריינע יידיש ע קהילות, וו ו דא ם יידיש ע לעב ן אי ז געוואקס ן מי ט דע ר אנטוויקלונג פון, דע ר שווערע ר אינדוסטרי ע אי ן ד י שטע ט פיו ן אויבערשלעזיע. ...

... מער, און ט׳זענען שוין דערגאנגען ידיעות, אז במשך פון צוויי טעג זענען דורך די אויבער־שלעזישע גרענעצן, לרוב דורך ראדזיאנקא, פארטריבן געווארן א דריי טויזנט משפחות, און דורך דער זבאג־ שינער גרענעץ — א צוואנציג טויזנט מענטשן, בערך.

... "לפניתנו לנוער, שישתתף בם. א. פ. (קרן למען פועלי ארץ ישראל), נענה הד. הם אספו ביניהם כ־300 זהוב. בקשר לחג היובל קל האינטרנציונל המקצועי ערך הנוער שלנו חגיגה. ביום החג באו אלינו במיוחד חברי ס. י. פ. (נוער סוציאליסטי פולני) משלזיה העילית. זו להם ההזדמנות הראשונה להיפגש עם נוער סוציאליסטי יהודי. התידדנו אתם והם הבטיחו לנו את עזרתם במאבקנו הפוליטי. ואמנם,--תודות לס. י. פ. נוסדה בקאניגסהוטא הסתדרות "פרייהייט", שהיא הסתדרות הנוער היהודית הסוציאליסטית היחידה בכל שלזיה". ...

ביום הכפורים פנינו ללורנץ, מנהל העבודה במחנה, שישחרר אותנו מהעבודה באותו יום. לאחר שידולים רבים הסכים בקושי שנעבוד עד שעה שתים עשרה בצהרים. אחרי העבודה עמדו יהודים להתפלל בצבור, תפלתם זו של יהודים נואשים אלה — כיצד אתארת ד והיו במחנה יהודים אחדים שהכריזו, כי בעד כל הון שבעולם לא יעבדו ביום הכפורים, ואנו הסתרנום מעיני מפקד המחנה. בזה יסופר על אחד מהם, פינצ׳ה, בנו של משה שט י י * א ר, חבר הסתדרות ״צעירי אגודת ישראל״ בבנדין. בשנים 1941/42 גורש למחנה־עבודה בשלזיה העילית יחד עם נטע גוטר, מנהל החדר "יסוד התורה" ; הוא התפרנס מלחם צר ומים לחץ ולא רצה להתגאל בפת בגנם. קשה לתאר כיצד החזיק מעמד. בבואו לחופשה שוחרר, בהשתדלותו של מארין, מהגיוס לעבודת־הכפיה. חודש לאחר הגירוש תפסוהו חיילים גרמנים בגיטו כשיצא מהבונקר לחפש מים. הוא לא גילה את מקום המחבוא, ולאחר שעונה קשה הצביע על בונקר אחר. במקום־המחבוא שלו נשארו אשתו וילדיו והוא המשיר לדאוג לצרכי קיומם. כעבור זמן נאלצו לעזוב את הבונקר לרגל עבודת־הנקוי והפנוי באותו בית, ואז הסתרנו אותם על עלית־גג בתוך המחנה ; הוא עצמו היה במחנה. מטעמי כשרות לא היה סועד עמנו, אלא מתקין לעצמו ארוחות. הוא היה היחיד שלא הודה במשמעת המחנה ולא קיימה. בשעת מיפקד־הבוקר היה עסוק בתפילה. וקרה פעם שהתייצבנו בתור לאחר ארוחת הצהרים מוכנים לחזור לעבודה, והוא איננו. אחרי חיפושים רבים מצאנו אותו בעלית־גג, יושב בתוך סוכה שבנה לעצמו (הימים ימי חג הסוכות היו) וקורא בקול אושפיזין.. . ומטעם זה גם נכשל ועמד להשלח לאושביאנצ׳ים. עלה בידינו להמתיק את גזר ד ...

צום שלום פון אונדזער איבערבליק זאל אונדז דערלויבט זיין צו דערמאנען די יידן, וואס האבן שווער געארבעט אויף זייער פרנסה, אבער מיט זייער ענערגיע און פלייס געהאלפן פארשפרייטן די בעני דינער קליין אינדוסטרי אויסארבעטונגען, ווייט ווייט אויסער די גרע־ ניצן פון דער שטאט; דאס זענען געווען די "הויזירער", וואס זענען נישט געווען ענלעך צו די אמאליקע יידישע דארפסיגייער, אדער פעי דלער, וועלכע פלעגן קויפן און פארקויפן מציאות דער "הויזירער" איז געווען א ריי ן זאגלעמביער דערשיינונג, וואס איז אנטשטאנען א דאנק דעם עקאנאמישן און סאציאלן כאראקטער פון דער זאגלעמביער און אויבערשלעזישער באפעלקערונג, וועלכע איז באשטאנען צום גרעסטן טייל פון 80 פראצ. ארבעטער און אנגעשטעלטע. ...

... * ייענדיק קרוב זיבן יאר פארוואגלט אין רוסלאגד, פארשיקט 1 אין די ארכאנגעלסקער וועלדער, האבן מיר נישט געהאט קיין שום קלארע ידיעות וועגן דער לאגע פון פוילישן יידנטום. און ווען ט׳זענען דערגאנגן צו אונז פארשידענע קלאנגען, האבן מיר אויך נישט געוואלט גלויבן אץ דעם גרויסן חורבן. פון בוכארא האב איך געשריבן צום בענדינער מאגיסטראט, אנפרעגנדיק וועגן יידישן בענדין. נאך דריי חדשים האב איך באקומען א ענטפער פון יידישן קאמיטעט, אין וועלכן מען האט מיר מודיע געווען, אז מיין יינגערער ברודער יחיאל מ . געפינט זיך אין אויבערשלעזיען. מער איז מיר נישט געלונגען אנצובינדן א קאנטאקט מיט בענדץ. דאן האב איך באשלאסן צוריקצופארן קיץ פוילן מיט מיין פרוי און זון.