Zagłębie

וגם כאשר כבר נתונים היו בצפרניו, ועד לאחרית נשימתם, הם נאבקו, האמינו, קיוו, עמדו על נפשם. אין לקרוא ללא ריגשה פנימית עמוקה פרקיו האותאנטיים של דודליוֹר (מתוך הספר "עיר המתים", תל־אביב, תש״ו), אשר חרדת ההשמדה ואימותיה עומדת בהן בכל חריפותה ומעטים כמותם ב״ספרות" החורבן? ואת ספורו של אריה ליאור, על מערכת הגבורה בה עמד הגוער היהודי החלוצי עם משמידי עמנו מזה ועם משרתיהם מקרב היהודים מזה? ואת אסופת־הדמויות המקורית והמאלפת של מרדכי המפל ואת תרגומיו? ואת תרומתו של מ. ש. גשור, שערכה להיסטוריוגרפיה של יהדות פולין בכלל! ואת פרקי ההוד של הנוקמים הבודדים ומבריחי־הנשק והבונקרים הלוחמים, ושל הצעירות המורדות בתוככי אושויץ, קברם של יהודי זגלמביה — מבחנים טראגיים, חד־פעמיים, נוראי־הוד גם בתולדות המרטירולוגיה היהודית בחורבן השלישי. ...

... קהילות חרבות רבות, גדולות־וקטנות, הונצחו בספרי־עדות ותודות למאמצי בניהן הניצולים, אבל זגלמביה פיגרה בשטח זה. אמנם, גם אנו הנצחנו את הקדושים והטהורים, בהציבנו בבית־ הקברות בתל־אביב מצבה מפוארת לזכרם היקר, אך שאפנו ליצירה גדולה בכתב, ושתחיה לעד בתולדותיו של עם הספר. ...

... פאראלעל מיט דער פארשטארקונג פון דער רעאקציע האט זיך פארגרעסערט די עמיגראציע. אויך פון זאגלעמביע, און באזונדערס פון בענדין, איז געגאנגען א שטארקע עמיגראציע אין די פארשידענע מדינות, דער עיקר אבער קיין אמעריקע. אזוי, אז ביים היינטיקן טאג געפינען זיך אין א סך לענדער שטארק ארגאניזירטע זאגלענד ביער־לאנדסמאנשאפטן, וועלכע ציילן טויזנטער מיטגלידער. ...

דער עקאנאמישער חורבן אויפן יידישער גאס, וועלכער איז געקומען אלס פועל יוצא פון די צארישע יידן־רדיפות און פונם באיקאט, האט גורם געווען, אז עס זאל זיך אנחויבן א מאסן עמיגראציע. דורך זאגלעמביע, וואס איז געווען ארומגענומען מיט גרענעצן, זענען אדורכגעגאנגען טויזנטער עמיגראנטען. אבער אחוץ די לעגאלע עמי־ גראנטן, האט א גרויסע צאל אומלעגאלע געשווארצט די גרענעץ, און ס׳האט זייער אפט פאסירט, אז ארימע עמיגראנטן פון פארשידענע שטעט זענען אריינגעפאלן אין די הענט פון פראפעסיאנעלע שמוגלער, וועלכע האבן זיי פשוט בארויבט און זיי געלאזט הפקר אויף גאטס באראט ערגעץ אוץ * די טשעלאדזשע רפעלדער. עם האבן נישט געהאלפן קיין שום ווארענונגען, די צאל קרבנות איז כסדר אלץ מער געוואקסן. אין סאסנאוויץ אויפן באן־סטאציע האט זי ו אפיל ו ארומגעדרייט אן אנגעשטעלטער פון דער י. ק. א. מיט א גלאנציק מעשערנעם בלעכל אויפן היטל, אבער קיין ממשותדיקע הילף האט ער נישט געקענט געבן. דורך זאגלעמביעה זענען, איבער מיסלאוויץ, ...

אין פרילינג 1915 האט זיך אנגעהויבן א שטארקע אויסוואנדערונג קיין דייטשלאנד אויף ארבעט אין די קוילנגרובן און אמוניציע פאבריקן. הונדערטער יידישע מענער און פרויען פון זאגלעמביע האבן עמיגרירט קיין אויבערשלעזיע און וועסטפאלן. ...

דעם 15־טן נאוועמבער 1918 האבן די דייטשע אקופאנטן אנגע־ הויבן צו פארלאזן זאגלעמביע. עס האט זיך קיינעם נישט געוואלט גלויבן, אז די ענדערונג זאל פארקומען אזוי שנעל. במשך פון עטליכע שעה האט מען מער נישט געזען קיין דייטשן סאלדאט אדער א בעאמטן. בליץ־שנעל האט די פוילישע באפעלקערונג אלץ איבער־ גענומען אין אירע הענט. די דייטשע סאלדאטן זענען אנטוואפנט געווארן אן שום ווידערשטאנד. פארנאכט איז אין די קאזארמעס איבערגענומען געווארן דאס גאנצע געווער און א באשטימטער טייל דערפון איז פונאנדערגעטיילט געווארן צווישן דער קריסטלעכער און יידישער באפעלקערונג, וואס האט זיך פארשריבן אין דער שטאטישער מיליץ. ...

... אין זאגלעמבי ע קומע ן כסד ר פא ר אנטי־יידיש ע ארויסטרעטונגע ן אין צוזאמענהאנ ג מיט ן פאבא ר *). ס׳האב ן וועג ן דע ם אינטערוועניר ט: ד״ר וויינציהע ר ביי ם פולקאווני ק רילסק י או ן א דעלעגאצי ע ביי ם שטאט־קאמיסאר, וועלכע ר הא ט געראט ן ד י ייד ן זי ך ניש ט אקעגב* צושטעלן או ן זי ך באמיע ן אויסצומייד ן ד י רעקרוטן. ...

... אלם פועל יוצא פון דער שלעכטער עקאנאמישער לאגע אין לאנד, ווערט אויך ערגער דער מצב פון דער יידישער באפעלקערונג. ס׳הויבן זיך אן קריזיס־יארן, די ארבעטסלאזיקייט וואקסט אין א שנעלן טעמפא. במשך פון דער ערשטער העלפט יוני זענען אין זאגלעמביע רעדוצירט געווארן העכער 8 טויזנט ארבעטער. ...

... דעם 11־טן מערץ זענען אין זאגלעמביע פארגעקומען וואלן צום סענאט. אין בענדינער פאוויאט האט די ליסטע נוט׳18 באקומען 7740 שט. און נוט׳33—2431 שט. אין זאוויערטשער פאוויאט: נוט׳ 18—1546 שט. און נוט׳33—721 שט. ...

... דעם 27־טן מאי 1934 זענען אין זאגלעמביע פארגעקומען שטאט־ ...

מאנטאג, דעם 11־טן נאוועמבער 1918 האט זאגלעמביע ממש יעדע שעה אנגעהויבן צו באקומען אן אנדער קאליר. יעדע וויילע האבן מיר געזען אנדערע בילדער און אינסטינקטיוו האט מען געפילט, אז ס׳קומט אן איבערברוך אין דער וועלט־ארדענונג, במשך פון עטלעכע שעה איז די דייטשע מיליטער־און ציוויל־פאוואלטונג פשוט אנטלאפן פון זאגלעמביע. דאס איז געשען בליץ־שנעל, לויט דער דייטשער ארדענונג און פינקטלעכקייט אזוי, אז ביז די איינוווינער האבן באוויזן זיך צו אריענטירן, וואסערע היסטארישע געשעענישן ...

וואס לענגער די דייטשן האבן זיך געפונען אין פוילן אלץ מער האבן זיי אנגעהויבן צו באלעבאטעווען, באזונדערס ביי אונז אין זאגלעמביע, ווו — צוליב דער סטראטעגישער לאגע — האבן זיי זיך געפילט זיכערער און באקוועמער. ס׳איז דערגאנגן דערצו, דאם זיי האבן אונז קאנפיסירט א נומער "אונזער טעלעפאן" און פארארדנט די צייטונג גענצלך אפצושטעלן. אבער דערמיט איז די פראגע נאכנישט געלעזט געווארן. אין א געוויסן טאג איז געקומען א קאמיסיע מיטן שעף פון דער דייטשער פרעסע־פארוואלטונג אין דער שפיץ, וואס האט אדורכגעפירט א רעוויזיע אין אונזער רעדאקציע און געפאדערט די געהיימע טעלעפאנישע פארבינדונג מיט דער רוסישער רעגירונג, פונוואנען מיר באקומען די ידיעות פאר "אונזער טעלעפאן". אז מיר האבן זיי דערקלערט, דאס ' בלויז דער נאמען פון דער צייטונג איז אזא און מיר ווייסן נישט פון קיין שום אונטערערדישע פארביג ־ דונגען, האבן זיי אלץ נישט געגלויבט און זענען געגאנגן זוכן דעם אונטערערדישן טעלעפאן אין דער דרוקעריי פון דער צייטונג. פאר ־ שטייט זיך, אז אויך דארט האבן זיי גארנישט געפונען. אבער דער סוף איז געווען, אז מער האבן זיי אונז די צייטונג נישט געלאזט ארויסגעבן, ...

דעם נאדל־פאריין האט אייגענטלעך געדינט ווי א מוסטער פאר אלע פראפ. פאריינען אין זאגלעמביע. דער דאזיקער פאריין האט דער ערשטער איינגעפירט א 46 שעהדיקע ארבעטס־וואך מיט באוועגלעכע לוין. די מוסטערהאפטע דיסציפלין און די אויסגעצייכנטע ארגא־ניזאציע זענען געווען די בעסטע מיטלן צוצובינדן די מיטגלידער צו זייער פאריין . ...

... -ו- צו איינעם פון די גוט געבויטע פראפ. פאראינען געהערט דער בעקער־פאריין, וועלכער רעכנט זיך אייגנטלעך צו די עלטסטע אויפן שטח פון זאגלעמביע. ...

... ווען אל ם פוע ל יוצ א פו ן דע ר וועלט־מלחמ ה האב ן גענומע ן פלאצ ן די קייטן , מי ט וועלכ ע דע ר צארא ט הא ט געשמיד ט דא ם געוו . קאנגרעם ־ פוילן, הא ט דע ר פריערדיקע ר דערשטיקטע ר דראנ ג צ ו ליכ ט או ן וויסן פו ן דע ר יידישע ר געזעלשאפ ט אל ם "ע ם המפר " מי ט א ן עלע ־ מענטארער קראפ ט אנגעהויב ן צ ו באדעק ן דא ס לאנ ד מי ט א נע ץ פון א ן אייגענע ם שולוועזן , או ן אויפ ן שט ח פו ן זאגלעמבי ע אי ז שוי ן אין יא ר 1917 אנטשטאנע ן אי ן בענדי ן א יידיש ע לערן ־ או ן דערציערי ־ שע־אנשטאלט אונטער ן נאמע ן "יבנה" . ...

אין צוזאמענהאנג מיט דער רעארגאניזאציע פונם שולוועזן אין פוילן, וועלכע האט איינגעפירט א 4־יעריקע גימנאזיע מיט א באב־ פאלגנדיקן 2־יעריקן ליציום מיט פארשידענע אפטיילונגען, איז די היגע אנשטאלט געשטאגען פארן פראבלעם צו שאפן ליצייען. און אט האט זיך ארויסגעוויזן, אז די שול־מאכט האט אנערקענט פאר דער היגער לערנאנשטאלט דאם רעכט איינצוארדענען אזש 3 טיפן ליצייען: א הומאניסטישן, א נאטורוויסנשאפטלעכן און פיזיש־מאטעמאטישן. היות אין איצטיקן מאמענט נויטיקט זיך דאם יידישע שולוועזן אין זאגלעמביענור אין 2 טיפן ליצייען, איז דעריבער אין שול־יאר 1937/38 געעפנט געווארן 2 אפטיילונגען: א הומאניסטישע און א נאטורוויסב־ שאפטלעכע, און אויב ס׳וועט נויטיק זיין וועט אויך אין דער צוקונפט געעפנט ווערן א פיזיש־מאטעמאטישע אפטיילונג. ס׳דארף דערביי באמערקט ווערן, אז די ניי־געעפנטע ליצייען באזיצן די פולע רעכט פון די מלוכישע ליצייען (קאטעגאריע "א"). ...

... די דערמאנט ע גרופ ע הא ט זי ך ניש ט אפגעשטעל ט פא ר קיי ן שו ם געפארן או ן הא ט געלייג ט דע ם גרונטשטיי ן פא ר דע ם ערשט ן יידיש ן טורן או ן ספאר ט פאריי ן אי ן זאגלעמבי ע (דע ר דריטע ר אי ן געוו . קאנגרעס פוילן) . ...

... לויט דער איניציאטיוו פון ד״ר פ. ווידערמאן, איז אין אקטאבער 1929 געגרינדעט געווארן אין זאגלעמביע אן אפטיילונג פון דער יידישער לאנדקענטשאפט געזעלשאפט, וועמענס אויפגאבע ט׳איז געווען צו דערוועקן ליבשאפט צו טוריסטיק און לאנד־קענטשאפט. ...

דעם 2־טן פעברואר 1927 האט דאס בענדינער יידישע האנטווערקערטום געפייערט דעם 10־יעריקן יובילי זיי ט דער גרינדונג פונעם האנטווערקער פאריין. דאס איז געווען א גראנדיעזע פייערונג, אין וועלכע ס׳האבן זיך באטייליקט טויזנטער מענטשן און דעלעגאציעס פון יידישע געזעלשאפטלעכע אינסטיטוציעס אין זאגלעמביע און פון ווייטערע שטעט, ווי אויך פארשטייער פון דער מאכט, שטאט־ראט און קהלה. ...

ס׳איז כדאי צו באמערקן, אז רעד שפיגעלמאן איז געווען איינער פון די פיאנערן, וואס האבן געשאפן רעגיאנאלע יידישע צייטשריפטן וועלכע האבן זיך שפעטער שטארק אנטוויקלט איבערן גאנצן לאנד גלייכצייטיק: מיט אנטשטיין פון דער יידישער פרעסע אין פוילן, גרינדעט שפיגעלמאן א צייטונג־אגענטור, ווי אייער א בוב־ האנדלונג און העלפט צו, אז די יידישע פרעסע און דאס בוך זאלן אויף א מאדערנעם אויפן קאלפארטירט און פארקויפט ווערן צווישן די ברייטסטע יידישע מאסו אין זאגלעמביע. ...

... אין יאר 1935 פארט פעדאר צוריק קיין זאגלעמביע, ווו ער שטעלט זין* אין קאנטאקט מיט דער בענדינער דראמאט. געז. "מוזע". ער רעזשיסירט איין די פיעסע "היטלעריאדע", וועלכע האט געהאט א גרויסן דערפאלג. ...

ל!ל יחנור / 50 יאר ויאנדלאון אינדזסטר * ■■י■ י שטאט בענדי ן איז איינע פון די עלטסטע אין זאגלעמביע. ■ אויפן האנדלס־שליאך, וואט האט פארבונדן מיטל־פוילן מיטן שכנישן דייטשלאנד — האט זיך אין לויף פון פיל דורות אנטוויקלט אלס א וויכטיקער האנדלכד • און אינדוסטרי־פונקט. ווען מיר שרייבן וועגן האנדל און אינדוסטרי מיינען מיר דעם יידישן אנטייל, ווייל די גאנצע פיאנער־ארבעט אויפן געביט פון אנט־ וויקלען דעם האנדל און אינדוסטרי אין אונזער שטאט — איז גע* טון געווארן כמעט אויסשליסלעך דורך דער יידישער באפעלקערונג. אנהויבנדיק מיט די גרויסע האנדלס־פירמעס, הורט און דעטאל גע* שעפטן, ביז דער גרויסער פארצווייגטער קליין אינדוסטרי, — אלץ איז געליגן אין די יידישע הענט. ערשט אין די לעצטע יארן פארן אויסברוך פון צווייטן וועלט־ קריג, האבן זיך אין שטאט באוויזן קריסטלעכע הורט סוחרים, וועלכע האבן עקזיסטירט נאר א דאנק דער גרויסער אונטערשטיצונג פון די פוילישע מאכט ארגאנען, וואס זעגן געווען פאראינטעריסירט אונטערצודריקן דעם יידישן האנדל.

רע סוחרים, ווייגעלבארד, שווארץ, וויינשטיין, ראזענבלום, און אזוי ווערט בענדי ן דע ר האלץ־צענטע ר פא ר גאנ ץ זאגלעמביע, או ן שפע ־ טער אוי ך פא ר גאנ ץ אויבערשלעזיע. ארו ם ד י האלץ־לאגער ן אנט ־ וויקלט זי ך א ן אינדוסטרי ע פו ן האלץ־אויסארבייטונגען: מעבל, קוך ־ געפעם, דאך־שינדלען, ווא ם מע ן פלעג ט עקספארטיר ן אפיל ו קיי ן דייטשלאנד. אונזע ר האלץ־מעב ל הא ט געהא ט א גוט ן אפזאץ־מארק, נישט נא ר בי י דע ר גרויסע ר ארבעטער־־מאס ע פו ן זאגלעמבי ע נא ד אוי ך ספעציעל בי י ד י פויער ן פו ן אל ע דערפע ר אי ן אונזע ר קרייז, וועל ־ כע פלעג ן קומע ן קיי ן בענדי ן איינקויפ ן ד י ביליק ע "ווישניאווע" " שענק. מי ר געדענק ן נא ד ד י ״טארג ך — ד י מארק־טע ג פו ן בענדי ן און פו ן שעווער, וועלכ ע פלעג ן פארקומע ן איינמא ל אי ן דע ר ווא ך מיט זייע ר גרויסע, צא ל האלץ־אויסארבייטונגען. אוי ך פלעג ן ק ר מען קיי ן בענדי ן פו ן ד י ווייטער ע שטע ט או ן שטעטלע ך סטאלערע ם און דא ן געפונע ן א מקו ר פו ן פרנסה. אינטערעסאנ ט צ ו דערמאנען. א ז שוין אי ן יא ר 1910 האב ן 60 יידיש ע סטאלערע ס געשאפ ן א קאאפע ־ ראטיוו אי ן בענדין .

... ריקער, וועלכע וועלן וועגן אח מעסטן די געשיכטע פון יידן אין פוילן, און ודאי וועט פארנעמען זאגלעמביע, ספעציעל בענדין, א באזונדערן פלאץ. ווייל נישט אומזיסט האט זי זיך דעראבערט א חשוב בלעטל אין דער געשיכטע פון פוילישן יידנטום.

... דער אינפארמאטיווער טייל איז געווען גוט בעארבעט, און אין דער כראניק האבן מיר געגעבן אביעקטיווע באריכטן איבער די זיצונגען פון די שטאט־ראטן, קהילות און איבער דער ארבעט פון פארשידענע אינסטיטוציעק אין זאגלעמביע, ביי וועלבע אונזער ציי־ טונג האט זיך? דערווארבן א גרויסן צוטרוי. עס איז נישט געווען קיין שום עסק פון וועלכער פארטיי און געזעלשאפטעם זאל נישט זיין, וואט זאל נישט אבאניוץ, די צייטונג. הגם זי איז געווען א פרא־ ווינצער צייטוג^ האט זי געהאט אבאנענטן כמעט אין אלע שטעט און שטעטלעך פון פוילן. דאנערשטיק אדום אייבם ביינאכט, נאכן פאר־ ענדיקן דעם נומער, האט מען די צייטונג עקספעדירט אויף די אג־ געגעבענע אדרעסען, אזוי אז שוין פרייטיק אין דער פרי האט דער לייענער באקומען די צייטונג אין שטוב.

סוף 1939 האב ן די דייטשן ארויפגעלייגט אויף דער קהל א קאנטראיבוציע פון 5 קילא גאלד און 20 קילא זילבער; און ווען די קאנטראיבוציע ווערט נישט באלד צוגעשטעלט — ארעסטירט די געסטאפא 120 יידן, און זיי ווערן אזוי לאנג געשלאגן און געפייניקט, ביז דער יודנראט שטעלט צו די געפאדערטע קאנטראיבוציע. עם האט געדויערט א געוויסע צייט ביז דער יודנראט האט זיך סטאביליזירט, נישט יעדער האט געוואלט און געקענט מיטארבעטן מיט די דייטשן. אין אנהויב טוישן זיך טאקע די יודנראט־מיטגלידער, ביז עם געלינגט מאניעק מערינען, דעם פרעזע פון דער צענטראלע פון אלע ית־נ־ראטן אין זאגלעמביע, צו נאמינירן דעם; ה׳ חיים מאלטשאצקי (אליין נישט געווען קיין בענדינער) אלם פרעזעס פון בענדינער יודנראט, וואס האט פולשטענדיק מיטגעארבעט מיט די דייטשן. ...

... באחת מאגרותי אליו ביקשתי ממנו שכר־סופרים בשל יגיעתי. בהתנצל נמנע למלא את משאלתי והסביר, שכל משתתפי הספר ומסייעיו עושים עבודתם שלא על מנת לקבל פרס, וזכות גדולה היא לי, אם עבודתי על ה״לאנדסמאנשפט״ של זאגלמביה בארץ ישראל תופיע בספר — שמשתתפים בו סופרים ומלומדים ידועי-שם, כפרופ, ד״ר משה שור, פרופ׳ ד״ר מאיר בלבן, ההיסטוריונים ד״ר יצחק שיפר, ד״ר עמנואל ריגגלבלום ועוד כיוצא בהם, שיצאו להם מוניטין ברחבי העולם היהודי. נסתתמה טענתי והמשכתי מלאכתי תוך סיפוק נפש ובתקוה, שפרי עבודתי לא יהיה לשוא ואף אני אתרום להנצחת קהילתנו המפוארת.

... דף מזהיר בתולדות בנדין פותחים פועלי זגלמביה בשנות 1905—1907 בהתקוממותם נגד הרוסים. ...

... אחד החזיונות שעוררו ענין עמוק בחיי יהדות פולין וזגלמביה היה, ללא ספק, החסידות, שקיבלה על אדמת פולין נוסח משלה. היא שהביאה ליהודי פולין הנרדפים אור חדש ובטחון, גירשה את העצבוּת ומילאה לב כל יהודי שמחה, צירפה אותו כחבר לעדת החסידים שבה שאב התעלות רוחנית ומרץ חדש, אהבת ישראל ומעשים טובים. יותר מאשר בכל מקום אחר היתה החסידות בפולין הווי ותרבות — חברה בעלת צורות ונוסחאות משלה. כמאה ועשרים וחמש שנה עמלו החסידים ורבותיהם על קביעת ...

... עם תקופת חיבת־ציון נראו בקלויזים הבנדינאים אברכים חסידיים האוספים כספים למען ארץ־ישראל. לא היה זה מן הדברים הקלים. היו קלויזים שדבר זה עורר בהם סערות, חסידים היו שוברים את הקערות, קורעים את הקו״קים, חוטפים את הכספים. אך לא היד. מזה מפלט. הפעולה היחידה של חובבי־ציון אז היתה איסוף כספים. אך מאורעות גדולים אירעו בשנת 6—1905. מן "הצפירה" ו״המליץ" נודע על "מדינת היהודים" של ד״ר הרצל. מלבד זה חדר רעיון חיבת־ציון יותר בערי זגלמביה לאחר האספה הגדולה של חובבי־ציון בקאטוביץ הקרובה שמעבר לגבול שלזיה, שבה השתתפו רבנים הרב שמואל מוהילבר מביאליסטוק, הרב יצחק־יעקב ריינס מלידא ורבנים נודעים אחרים.

שאלות רבות עולות מאליהן בחקר תולדות החסידות בחבל זגלמביה בכלל ובבנדי ן בפרט, וקודם לכל: מה היה שמו של החסיד הראשון והקלויז הראשון בבנדי ן ולאיזו שושלת נשתייכו. התשובות — אילו היו ניתנות — היו מבהירות תעלומות רבות בחקר החסידות בזגלמביה. .ומכיון שאין לקוות לתשובות ברורות — מן ההכרח להסתפק בהנחות ובהשערות בעלמא.

... ו לחפש להם רבי אחר. לא חס ר׳ מנלה על זמנו ועל אמצעים ונסע למרחקים, ביקר בחצרות צדיקים שונים ותהה על מהותה ואיכותה של השושלת, מידותיה ומעלותיה, ואחר חפושים רבים הפיל פור על הרב י אברהם־יעקב מסדיגורה, שהיה בנו של רבי ישראל מייסד בית ריז׳ין והחסידים ראו בו מ״גינוני מלכות". התוצאה לא איחרה: שנה אחרי פטירת הצדיק מרדומסק, 1870, נוסד קלויז חסידי סדיגורה בבנדין, שעורר תשומת־לב מרובה בצבור החסידים וויכוחים בעד ונגד. יסוד הקלויז הסדיגורי בבנדין הדהים בראשונה, ואחרי כן התחילו להספח אליו החסידים הראשונים בבנדין, הלא הם: ר׳ אייזיק ארליכמן, הרב ר' איטשה קימלמן, ר׳ משה־הירש פישל ונכדו ר׳ לייב אנגלרד, ר׳ הירש־ליב הויפטמן (בכינויו "דער פראנצויז"), גיטמן ריכטר ואחרים, — וכך נפתח אשנב לחסידות סדיגורה. הרחוקה בחבל זגלמביה.

... הוא היה מבקר לעתים קרובות בזגלמבי הובבנדי ן והגדיל את מספר חסידיו, עד שיסדו להם קלויז משלהם, ובו היה נשמע קול תורה, כי האמשינובאים היו גאים בצדיקיהם שכולם היו גדולי תורה, ואף הם השתדלו לדעת את לימוד התורה ולעסוק בה לשמה. נפטר באוטבוצק בשבט תרצ״ו, והובא למנוחת עולמים בוארשה באד,לושל אביו הצדיק. הניח אחריו בנים צדיקים. עם חתניו נמנו הצדיק רבי שמואל־שלמה ליינר מרדזין הי״ד, רבי אלימלך האלשטוק אב״ד נאשלסק בן הצדיק מאוסטרובצה. בנו רבי יצחק קליש, שנמלט לשנחאי יחד עם דודו הצדיק רבי שמעון־שלום, נמצא באמריקה.

... "הפגישה המחוזית של "החלוץ", שנתקיימה ב־8 וב*9 במארס בבנדין, קוימה בהצלחה, והמספר הרב של מאות המשתתפים, שהגיעו שעות אחדות לפני מועד הועידה — יוכיח. השתתפו 33 ציר ומאות אורחים משמונה ערי זגלמביה. מטעם המרכז השתתפו: פ ל ו ש ק ו ו ל ו י ט ה מעין־חרוד". ...

... ״בחודש העבר נערך כינוס מחוזי של המפלגה. משתתפים 46 ציר מ־12 סניפים. מטעם המרכז משתתף הח׳ צ. קרוי. פתח א. המפל, שסקר את התפתחות המפלגה מאפ הכינוס המחוזי הראשון, וציין שהיא היתה למפלגת העם. אושר סדר־היום ונבחרה נשיאות. מהדו״ח מתברר, שהמפלגה בבנדין צועדת בפעילותה בראש המפלגות במחוז. אחרי מסירת הדו״ח נאם צ. קרוי, שסקר במשך שעתיים בהרצאתו רבת־העניין את כל בעיות התנועה. למחרת היום נתקיימו הויכוחים. פתח קוזלובסקי. השתתפו 20 איש. הויכוח עמד על רמה גבוהה. אחרי הויכוחים נתקבלו החלטות, ודובר על הכנותינו לקונגרס הציוני זד10. הח׳ קראווטשיק הרצה על שאלות ארגון. הוחלט, שהועד המחוזי החדש יכלול את ערי זגלמביה, שלזיה ומחוז צ׳נסטוכובה". ...

על אף רדיפות המשטרה, שנטפלה אלינו ואינה מניחה לנו, ניגשנו לפעולה נרחבת. מספר חברינו גדל והולך. ליד המפלגה נתארגנו 5 איגודים מקצועיים פעילים של עובדי מסחר (50 חברים), פועלי עור (125 ח׳), מתכת (30 ח׳), סבלות (46 ח׳), מספרות — זהו האיגוד המקצועי היחידי בכל זגלמביה (70 ח׳). גם האגודה המקצועית של פועלי אפייה (באגודה זו שולט בכל הארץ ה״בונד") בבנדין, עם מאפייתם הקואופרטיבית, נצטרפה אלינו, ומונה 40 איש. כן יזמנו ייסוד קופת־סיע לפועלים. פנינו בנידון זה גם ל״בונד" שיצטרף למפעל הזה, אולם לאחר ששלוש פניותינו אליהם לא נשאו פרי — נוסדה הקופה בכוחותינו אנו. ליד המפלגה קיים נוער מאורגן. אנו פותחים בקרוב ״א קינדע ר היים" — מועדון לילדים" ...

... להנחלה נבחרו חברים חדשים בעלי־תנופה ומעש: ליפמן ברקוביץ, דוד רוזנולד, עסקן ללא ליאות, משה לייב גוטנשטיין (שלשתם בישראל), שלמה שווינקלשטיין (כיום בחיץ־לארץ), שמואל שווייצר (נודע בזמנו כשחקן מעולה בשח־ימט בזגלמביה, וכיום פעיל בחיי הציבור הדתי בבלגיה), יעקב שמעתאור באם ז״ל הבקי בתורה ומצטיין בכשרונות רוחניים (המכונה "העילוי מאוסטרווויץ"), דוד ברוך ז״ל, תלמיד־חכם מהחסידים החריפים של הרב מאלכסנדר, אליעזר פעלדגייער ז״ל, הצעיר ומלא התלהבות בחברותא שלנו, ומחבר הרשימה הזאת. במאמצינו קמה הסתדרות נוער חזקה בשם "סיני".

...״החודש (נובמבר, 1932) נערכה בבנדין פגישה גלילית של חברי גורדוניה בזגלמביה. יום לפני הפגישה נערך בטוסנוביץ כנס של כל קבוצות ההכשרה של גורדוניה בפולין. בכנס השתתפו נציגי הקבוצות מסוסנוביץ, ווישליצה, דזילושיץ, ליפא, פביניץ, זגנאסק, שראדז. חסרו נציגים מהמקומות המרוחקים בערי־הספר. בשם ההנהגה הראשית השתתפו בכנס: ד״ר ישעיהו שפירא, יוסף ליקור, חיים גולדפרב, יונה גולדברג־יגול וגרשון אוסטרובסקי (כולם בישראל) מטעם מרכז החלוץ. התנהלה שיחה ערד, על יסודות תנועת החלוץ ועל מצב קבוצות ההכשרה שלנו בפולין. בשיחה השתתפו: נחום קלדמן, ישראל אינטרוליג* טור, םוניה, אברהם בייטנר, יצחק לונדנר (בולם בדמיה ב׳), צבי קוטנר, יהונתן ויסבורד (שניהם מבנדץ — דמיה ב/ נפלו במות גיבורים במלחמת השחרור)! ישראל גרויצר, ואחרים. ...

... חולפות שנים ולגימנסיה ע״ש פירסטנברג, בעלת זכויות ממשל- תיות, יצאו מוניטין בכל הסביבה. הגימנסיה, שנהרו אליה תלמידים מכל ערי־זגלמביה, הוציאה אלפי חניכים ומאות בוגרים הפזורים בכל התפוצות זכו בתואר אקדמאי. חבורה קטנה של עורכי דין, רופאים, מהנדסים, פרופיסורים ואנשי־מדע, יוצאי "יבנה", השתקעו בישראל והם פעילים בחיי החברה והמדינה, בשדה התרבות והרוח. ...

... אבל זגלמביה הריהי מרכז דינאמי, בעל עבר היסטורי עשיר,

... נאומיו המלאים רגש והשראה זכורים לנו עד־כה. המונים שתו דבריו בצמא, ובנדין היהודית נתנה את קולותיה לרשימת הגוש, ותודות לכך נבחר ציר לסיים, המועמד ממחוז־זגלמביה, בן־עירנו, ד״ר שלמה ויינציהר. ...

... המשורר פתח מסע תעמולתו בערים הראשיות — וארשה ולודז׳ אחר־כך הגיע למחוז זגלמביה הידוע לו היטב משלהי המאה התשע־עשרה, כאשר ישב בסוסנוביץ, בה עסק כשלוש שנים בהוראה. ...

... ד״ר מליוהיסטא, יו״ר האגודה הנ״ל בזגלמביה, הודה לאורח וקרא לנאספים לתמוך באוניברסיטה ולהצטרף לאגודה. ...

... בהיותו בפולין, ביקר "הכוח" גם בבנדין, בקיץ 1924, ושיחק עם "הכוח" המקומי, הקבוצה החזקה ביותר בזגלמביה, ואעלה זכר אחדים מחבריה: חיים יחיאל שיווער (כעת בישראל) ואחיו יידל שנספה, מניאק זמיגרוד (בצרפת), מוניאק ביוני צווייג (ישראל), יידל רכניץ, מעלאך, יורא, האחים בראמא ועוד שאינם. ...

... לאחר שחרורו מהצבא התמסר כולו לפעולה ציונית במפלגת צעירי־ציון, ואחר־כך במפלגה המאוחדת פוע״צ*(צ.ס.) שופע מרץ ויזמה. מעסקניה המובהקים של התנועה בזגלמביה ובפולין כולה. נשלח לכינוסים עולמיים ציוניים־סוציאליסטיים בפראג, וינה, דנציג, ברלין ועוד. השתתף כציר מפלגתו בקונגרס הציוני בציריך, 1939, שבועות מעטים ערב השואה. ...

-ו- העבודה בגיטו התקדמה מהר. חדר אחר חדר, בית אחר בית, מתרוקנים מרהיטיהם ושרידי חפציהם. הגרמנים מוסיפים לקיים שמירה קפדנית על שטח הגיטו. אסור לשום גרמני שאינו בשרות, או לפולני, להכנ ס לתוכו, פרט לעגלונים הפולנים שעבדו בהובלה. אח כ ל החפצים מרכזים על המגרש הגדול בערימה עצומה, וחמישים יהודים עסוקים במיונם ובאיחסונם בחדרים מיוחדים. חדר חדר — וחפציו. יהודי בנדין אמידים היו, ובנדין — עשירת ערי זגלמביה. הגרמנים מלאים התפעלות למראה החפצים היקרים שנתגלו בבתי היהודים: כלי הכסף, הפמוטות, מנורות־הקנים, קופסאות ' הבשמים, טסי־הכסף ושאר הכלים המפוארים — וזאת לאחר שחלקם כבר שדדו הגרמנים וחלק נמכר בשעתו על ידי היהודים עצמם כדי להחיות את הנפש. וזולת אלה — חפצי־הבדולח שיהודים נהגו לפאר בהם את ארונותיהם. חדרים אחדים נתמלאו בחפצי־בדולח, כלי חרסינה, מערכות כלי־בית מצ׳כיה, מהם יקרי־מציאות, כלי * זכוכית, מכונות, תמונות־אמנות לאין ספור. הנה מתגוללת בחח "

יתר על כן: בסוף 1942 נתקיים בחווה ביקור, שהוסיף עידוד וחיזוק לפעולת הנוער. מוינה הגיע לזגלמביה בדרכון מזויף אהרן מנשל, חבר המכבי־הצעיר, וקיים עם כל חוגי הנוער אסיפות ודיונים על הנושא "דרכו של הנוער היהודי בשעה זו". צעיר זה שימש זמר רב מקשר בינינו לבין לשכת הקשר של ההסתדרות בשווייץ, והיה מעביר אלינו ביולטינים וחומר על הנעשה בארץ־ ישראל ודינים־וחשבונות מפורטים כתובים במכונת־כתיבה (המכת- בים מוינה לבנדין לא עברו דרך צנזורה), ובהשפעתו הוקמה לשכת־ התיעצות לנוער מורכבת מנציגי תנועות־הנוער החלוציות, שהחליטו על עמדתם השלילית נגד היודנראט. החלטה זו העלתה את חרונם של אנשי היודנראט: מרין, מולצ׳דזקי ואחרים. מרין הזמין את נציגי הנוער מתוך הנחה, שאיש לא יעיז להתנגד לו, ודרש להעמידו בקשר עמו ותבע את הפיקוח על לשכת הנוער. אולם נציגי תנועות הנוער, הודיעו קצרות, שלא יסכימו לפעול תחת השגחתו של היודן־ראט. נוכח עמדתו האמיצה והאיתנה של הנוער מתחיל מרין )לאיים בדיכוי על כל נסיון לנהל פעילות בלי רשות היודנראט. הוא ממנה את מולצ׳דזקי בתור "קומיסר פוליטי" של הנוער. ברם, הנוער עומד על החלטתו, שלא לקיים מגע ...

... אם לא הצליחו בידינו התכניות להגנה־עצמית וההתנפלות על הגרמנים לפי שקבענו מראש, הרי משום שלאחר כל גירוש נלקח חלק גדול של הנוער למחנות עבודה, או לאושביץ, וביניהם גם חלק של הפעילים, שעמדו בראש התנועה. הגירושים האלה נתקיימו לעתים תכופות מדי, כך שלא נותרה לנו האפשרות לשאוף אויר. כל פעם ופעם נאלצים היינו להתחיל מחדש בארגון החברים, בתכנון תכניות וכר. כך נעשו ההכנות להתגוננות עוד לפני הגירוש האחרון, ובהדרכת חברים מהקבוצה התחלנו באימונים של שימוש בנשק, אבל מן הנמנע היה להשיג נשק בזגלמביה, ולשם השגתו נאלצנו לשגר חברים לוארשה, דבר שהיה כרוך בסכנות ובקשיים גדולים, כגון: השגת דרכונים מזוייפים על שמות נוצרים והברחת הגבול.

... התחלנו מארגנים את ההגנה. מן הנמנע היה להשיג נשק בזגלמביה, החלטנו, איפוא, להתקשר עם חברינו בוארשה. לשם כך נשלחה לשם אדזיה פסחזון. לאחר כמה ימים חזרה בלווית חברה אחרת — אסטריד (היא זושה מילר) ועמהן אקדחים ורימונים; הן הגיעו לצ׳אנסטוכוב, ובתחנת הרכבת נעצרו על ידי איש־הגסטאפו. אסטריד התחמקה והגיעה לבגדין. אדזיה נאסרה ובידיה שלושה אקדחים ורימונים. עונתה באכזריות כדי שתגלה, ממי קיבלה את הנשק ואל מי היא מובילה אותו. לא גילתה דבר — ונורתה. ...

בבנדין נמצא הקבוצת חברים של גורדוניה מצ׳אנסטוכוב, שסודרו לפני הגירוש בחוות החלוץ. בחווה נבנה בונקר, שהכניסה אליו היתד, דרך החממה, ומנהרה הוליכה לשדה. החווה נמצאה בסביבה פולנית, והפולנים ידעו על הבונקר. נמצאו בו גם חברי גורדוניה המקומיים, ביניהם האנקה בורנשטיין (מראשי "גור־ דוגיה" בבנדין ובפולין. ממקימי המחתרת החלוצית בזגלמביה. ניספתה באקציה האחרונה באוגוסט, 1943), שלמה לרנד (יליד בנדין, חבר "גורדוניה", חבר מפקדת הארגון היהודי הלוחם בבנדין. נפל ב־1 באוגוסט 1943 עם קבוצת חברים, מחמת בגידת פולני, סוכן גסטאפו) ואחרים, כ־30 איש. הבונקר הוסגר על ידי הפולנים, וכל החברים שבו נתפסו. התחלנו, איפוא, לבנות בונקר שני, חפרנו עד לעומק מטר וחצי, אך הגענו לעורק־מים ונאלצנו לשוב ולכסותו.

... יליד זגלמביה. דבק באלמוניות ומתרחק מן הפרסומת, ...

... אחריו באו: עורך־דין פרדיסטל, אדם מוכשר, שתפס עמדה חשובה בקרב עורכי־הדין בזגלמביה. בזמן המלחמה שימש יועץ ה״יודנראט". נפטר אחר מחלה קשה. ...

... ען פון דוד לי ו וער (פונעם בוך "עיר המתים" ת״א, תש״ו), וואס דער ציטער פון דער פארניכטונג און אירע שוידערלעכקייטן לעבט אין זיי, אין זייער גאנצער שארפקייט, און ווייניק זענען פאראן ענלעכע קאפיטלען אין דער חורבן־ליטעראטור! און דאס וואס ס׳דערציילט אריה ל י ו וער וועגן דער העלדישער דאפלטער מערכה פון דער חלוצישער יוגנט מיטן מערדערכלעכן שונא און זיינע יידישע משרתים! און די זעלטענע געשטאלטן־גאלעריע פון מרדכי ה א מ פ ע ל און זיינע איבערזעצונגען! און דעם בייטראג פון מ. ש. ג ש ו ר י, וואס בארייכערט די יידישע היסטאריאגראפיע בכלל; און די לייכטנדיקע קאפיטלען פון די פאראיינזאמטע נקמזדנעמער און געווער־שמוגלער און ק ע מ פ ע נ ד י ק ע ב ו נ ק ע ר ם, און פון די אויפשטענדלערינס אין סאמע אושוויץ, דעם קבר פון זאגלעמביער יידנטום. טראגישע, איינמאליקע, שרעקלעך־דערהויבענע נסיונות אויף אין דער מארטיראלאגיע פונעם דריטן חורבן.

א סך אומגעבראכט עקהילות, גרעסערע און קלענערע, זענען פאראייביקט געווארן אין ספעציעלע יזכור ביכער, א דאנק די באמיונגען פון די ניצול־געווארענע שרידים. זאגלעמביע דאקעגן איז אבער געווען אויפן געביט, צו אונזער באדויערן, הינטער־ שטעליק. אייגנטלעך, האבן מיר אויך פאראייביקט אונזערע קדושים וטהורים, אויפבויענדיק אויפץ בית־הקברות אין תל־אביב א גראב* דיעזן מאנומענט פאר זייער טייערן אנדענק, אבער בלויז דאם האט אונז נישט באפרידיקט. מיר האבן געשטרעבט צו נאד א גרויס ווערק, וואט זאל זיך געפינען צווישן די טפרים פון יעדן בענדינער ייד, וואט איז פארבונדן און באהאפט מיט זיין היים־שטאט דורך אזוי פיל חלומות און זכרונות, אץ זאל לעבן אויף אייביק אין דער געשיכטע פון עם הספר. ...

... שפעטער זענען צוגעקומען פאלגנדיקע "השומר" טוער: יוזעף אבראמזאן׳ לאלעק גליק און אסתר לאטקער, וועלכע האט די ערשטע אין זאגלעמביע ארגאניזירט ביים "השומר" א פרויען־אפטיילונג. ...

... נאענט פון דער מויער ליגט דער שטיין — א טיפ איינגעבויגענע מצבה, וועלכע איז שטענדיג פארלייגט מיט "הימל־קוויטלעך", שטיקלעך ליכט, שטיינדלעך און שמות. די אלע סגולות לייגן אוועק ייִדן און יידענעם פון זאגלעמביע און אויבערשלעזיע, וועלכע קומען, פון צייט צו צייט צו דער דאזיקער מצבה, אויסבעטן פאר זיך און פאר זייער פאמיליע — געזונט און פרנסה. באזונדערם גרויס איז די צאל הילפזוכנדיקע, אין זיבעטן טאג פון חודש אדר, ווען ס׳פאלט אויס ר׳ אורילעם יארצייט.

... ווי אזוי עס האט זיך דער ענין ווייטער אנטוויקלט איז נישט באוווסט. צי זענען טאקע יידישע ארבעטער געווען באשעפטיקט אלם גרובן־ארבעטער אין זאגלעמביע אדער די אלע באשלוסן זענען געבליבן אויפן פאפיר איז מיר נישט באקאנט. זקנים פון בענדער וואלטן עפעס געקאן זאגן אין דער פראגע. אויך זענען נויטיק ווייטערדיקע פארשונגען איבער דער זייער אינטערסאנטער פראגע.

... ווי געזאגט, האבן זיך ארימע יידן פון זאגלעמביע, דער עיקר פון בענדין, געריסן צו דער ארבעט אין בארגבוי, און אומעטום ווו דער מיניסטער פירשט לובעצקי איז געקומען האט מען אים געפרעגט ווי אזוי מען דארף האנדלען אין דער פראגע. ...

... לויט ווי מיר האבן דעם ענין ווייטער אויסגעפארשט, טרעפט מען אין יענע צייטן זעלטן יידישע בארגבוי־ארבעטער. ס׳ווייזט אויס, אז טראץ דער באמיונג פון בענדינער ארימע יידן צו באקומען ארבעט אין די זאגלעמביער קוילנגרובן, און טראץ דער רעקאמענדאציע פון ...

ד״ר עמנואל ריעעלבלן ם | / ייד ן בארגבוי־ארבעטש־אין זאגלענזביע ...

ווען ס׳האט זי י אויסגעפעל ט ארבעטם־הענ ט צולי ב דעם , ווא ם כמע ט אלע יינג ע מענע ר זענע ן געווע ן אוי ף ד י שלאכ ט פעלדער . אזו י טרעפ ט מען אי ן יענ ע צייט ן אייניק ע הונדער ט יידיש ע ארבעטע ר פו ן זאג ־ לעמביע וועלכ ע זענע ן באשעפטיק ט אי ן דע ר אויבערשלעזישער , או ן טיילווייז אוי ך אי ו דע ר זאגלעמביע ר בארגבוי־אינדוסטריע . ...

שוין ביים סוף פון 15־טן י״ה׳ זענען די בענדינער יידן געווען זייער שטארק ארגאניזירט און האבן געהאלטן די מאכט איבער זייערע מיטגלויביקע, וואס האבן געוואוינט אין דער סביבה פון זאגלעמביע, ווי אויך אין מיסלאוויץ, בויטן׳ כאזשווו און טיכוי. בענדי איז געווען דער צענטער פון יידנטום. דא האט זיך קאנצענטרירט זייער געזעל־ שאפטלעך, פאליטיש און רעליגיעז לעבן׳ ווי אויך דאס געריכט. צו דער בענדינער קהילה האבן געהערט די אונטער־קהילות אין מיס־ לאוויץ, בויטן, כאזשווו, אלקוש, וואלבראם און פילץ. ...

נאך אנגעהויבן ארויסצוטרייבן יידן מיט דער הילף פון פאגראמען, ווען אין קעלן, מיינץ, אויגסבורג, ערפורט, ווירצבורג און מאגדעבורג איז מען זיך אומברחמנותדיק באגאנגען מיט יידן, באזייטנדיק זיי פון דארט, און שפעטער, ווען אין דייטשלאנדס דרכים זענען נאכ־ געגאנגען אונגארן, די אלפישע מדינות, שפאניע און פארטוגאל — האבן זיך אין זאגלעמביע געפוגעגרעסערע גרופעס יידן, דער עיקר אין בענדין, ווו זיי זענען אנגעקומען פון טשעלאדזש, שעווערא און קאזשעגלווו, ווערנדיק פון דארט באזייטיקט לויט א באפעל פון די קראקעווער ביסקופן. אין דערזעלביקער צייט באזעצן זיך יידן אין וואלבראם און אביסל שפעטעראויך אין אלקוש, ווו זיי זענען בקרוב דערגאנגען צו באדייטנדיקע איינפלוסן, ווייל אפילו אין זאלץ־אמט האבן זיי געהאט אן אייגענעם פארטרעטער, אין דער פערזאן פוגם אונטעד זאלץ־באאמטן הערמאן זעליק (אין יאר 1437).

... די שטאט געפינט זיך אונטער דער שווערער לאסט פונעם אקו־ פאנט. דער יקרות הויבט אן זייער שנעל צו וואקסן. דער מסחר האט זיך אפגעשטעלט און ס׳פעל ן אוי ם א גאנצע ריי ארטיקלע ן פון ערשטן געברויך. די נויט הויבט זיך אן צו באווייזן, דער עיקר ביי די ארבעטער און בעלי מלאכות, וועלכע זענען געבליבן אן מיטלען צום לעבן. טאג־טעגלעך באווייזן זיך אלץ נייע און נייע קריגס־ געזעצן, וועלכע מאכן שווער אדער אומעגלעך יעדע ארט פרייע באוועגונג. אין זאגלעמביע פילט זיך א שטארקער ברויט־מאנגל. די פאסט־אמטן זענען נישט טעטיק, און שפעטער ווען די פאסט הויבט אן צו פונקציאנירן מוז יעדע קארעספאנדענץ געשריבן ווערן אין דער דייטשער שפראך און זי ווערט צענזורירט דורך דער אקופאציע מאכט.

... דעם 30־טן יוני איז אין זאגלעמביע פארגעקומען א פראטעסט־ ...

... אז אונזערע לעזער זענע ן צוגעבונדן צו דער צייטונג, נישט בלויז אין זאגלעמביע, נאר אויך מעבי ר לים, סיי אין ארץ ישראל, סיי אין פארשידענע טיילן פון אמעריקע, ווי אויך אין דער גארער וועלט, ווו אונזערע זאגלעמביער ברידער געפינען זיך, אומעטום מוזן זיי האבן זייער גייסטיקע היונה, וואס זיי געפינען אין דער "זאגלעמביער צייטונג״, דורך וועלכער זיי באקומען — לויט זיי דריקן זיך אויס — "דעם היימישן, ווארעמען גרוס פון ד&ר אלטער היים",

... ש. לעווקאוויטש (בן־אמוץ) איז. מיטרעדאקטאר און פירט אן מיט דער זאגלעמביער כראניק. ער שטעלט אויס צוזאמען דעם סאטיריש־הומאריסטישן "קאך־לעפל" און שרייבט בילדעלעך און טעדן אלגעמיינעם נאמען: "געהערט און געזען", ער באארבעט אויך די רעדאקציע־קארעספאנדענץ פאר "אונזער פאנאראמע". ...

... ספעציעל באמערקונגסווערט פאר דער אויביקער לערנאנשטאלט איז איר געזעלשאפטלעך־פילאנטראפישער־כאראקטער, וועלכער גע־ פינט זיין אויסדרוק אין ערטיילן הנחות און אפילו אומזיסטע פלעצער פאר אומפארמעגלעכע פעיקע קינדער פון זאגלעמביע און אויבער־ שלעזיע.

... די קורטן, וואט געפינען זיך אונטער דער אויפזיכט פון קרא־ קווער קוראטאריום, זענען שטארק פאפולער אין זאגלעמביע און האבן במשך פון זייער עקזיסטענץ ארויסגעלאזט הונדערטער אבסאל־ ווענטן, צווישן וועלכע א גרויסע צאל פארנעמט אנגעזענע פאסטן אין האנדלס, אינדוטטריע און פינאנס־אינטטיטוציעס. ...

דער אקאדעמיקער־קרייז "אגניטקא" את זייער פאפולער און בא־ ליבט צווישן דער היגער געזעלשאפט. אלם באווייז דינט דער פאקט׳ וואט אלע אונטערנעמונגען, וועלכע ויעה איינגעארדנם דורך דעם קדייז ווערן פריינטלעד און ברייט אוגטערשטיצט. איבערהויפט קומט דאם צום אויסדרוק ביים איינארדנען דעם יאר יערלעכן אקאדעמי־ קער־באל, וועלכער גייט אן אלם די גרעטטע געזעלשאפטלעכע־ אטראקציע פון יידישן זאגלעמביע און אויבער־שלעזיע. ...

מען קען בענדי ן כדי "דעראבערך זאגלעמביע. אין אנפאנג האט זיך די היגע יידישע באפעלקערונג באצויגן צו דער ערשטער גרופע חלוצים מיט אומצוטרוי און רעזערוו. אבער א דאנק זייער אויס־ דויער, איז די חלוצים מיט די צייט געלונגען צו געווינען די טימ־ פאטיע מצד א גרויסן טייל פון דער זאגלעמביער יידישער געזעלשאפט. וואט שפעטער, אלץ מער פארפעסטיקט זיך דא דער קיבוץ, וועלכער שיקט פונדאנען ארויס פיאנער אין גאנצער אומגעגנט, ווו ס׳ווער ן געשאפן חלוצישע הכשרה־פונקטן. ...

אינטערעסאנט איז אז יידישע ארבעטער זענען ביז יאר 1920 נישט געווען בנמצא אין דער שווערער — ווי אויך מיטעלער אינדו־ סטרי אין זאגלעמביער קרייז, אין די קוילן גרובן, ווי אויך אין די דאמבראווער אייזן־הוטעס זענען קיין יידישע ארבעטער גישט צוגע־ לאזט געווארן. ערשט אין 1924, ווען ס׳קומט קיין בענדי ן דער הכ- שרה קיבוץ געלונגען א טייל פון זיי צו באקומען ארבעט אין די וואלצן־און צינק־פאבריק ן א דאנק שמעון פירסטענבערגן וועלכער האט אס ך געהאלפן דעם קיבוץ באראכאו ו מיט געבן ארבעט אין זיין פאבריק. אויך אנדערע יידישע פירמעס, ווי די פוטער־פאבריק "פאטאקאל", און די גרויסע אייזן סוחרים גוטמאן און מערין, האבן אויך גענומען חברים פון קיבוץ באראכאו ו אויף ארבעט. ...

די בעגדינע רארגאניזאציע הא ט אי ן יענע ר ציי ט געפיר ט א ברייט־פארצווייגטע פראפעסיאנעל ע טעטיקייט. ע ס זענע ן געווע ן אר־ גאניזירט בי י אונ ז ד י בעקערס, ד י הויז־אנגעשטעלט ע ד י פורמאנעס, די האנדעלם־אנגעשטעלט ע או ן ד י לעדער־ארבעטער. פו ן ד י אנפי־ רנדע חברי ם אחו ץ פיינער ן — דערמא ן אי ד זי ך בלוי ז הערש ל שטא־ טלער, פא ר וועלכ ע אל ע האב ן געהא ט גרוי ס דר ך אר ץ צולי ב זיי ן בעל־ הבתישער אפשטאמונג, או ן ע ר הא ט געשעמ ט מי ט זיינ ע איינפאל ן ביים ארויפלייג ן גרעסער ע געלט־שטראפ ן אוי ף ד י ארטיק ע גבירי ם לטובת ד י ארגאניזאציע. גאנ ץ זאגלעמבי ע הא ט אי ן יענע ם זומע ר געקלונגען מי ט א "מעשה״,ווא ס חב ר הערש ל שטאטלע ר הא ט אפגע־ טאן א בענדינע ר געבי ר דערפאר, ווא ס יענע ר הא ט זי ד אפגעזאג ט איינצוצאלן א גרויס ע סומ ע פא ר דע ר פועלי־ציו ן ארגאניזאצי ע אל ס שטראף פא ר א באגאנגענע ם חט א לגב י זיינ ע אנגעשטעלטע. הערש ל האט דע ם געבי ר ארויסגענאר ט צו ם טייך, כד י זי י זאל ן זי ך צוזאמע ן באח, או ן ווע ן דע ר בעל־דב ר אי ז שוי ן געווע ן אינגאנצ ן אויסגעטון, אדם נאקעט, זענע ן וו י פו ן אונטע ר דע ר ער ד אויסגעוואקס ן עטלע־ כע יאט ן מי ט קראפעוו ע בעזימע ר אי ן דע ר הענ ט או ן זי י האב ן דע ם גביר אזו י אויסגעשמיס ן פו ן אל ע זייטן, א ז ע ר הא ט געטאנצ ט בואי־ בשלום...

דער "נס" פונ,,בונד" אין בענדי ן או ן אין גאנ ץ זאגלעמבי ע בכלל — איז נישט געשעען. באקומנדי ק אין אל ע זאגלעמביע ר גרעסער ע שטעט 3 מאנדאט ן טרא ץ דע ר ריזיקע ר וואל־קאמפאניע, אויסהאלטנדי ק ספעציעל עטלעכ ע "וואלספעצך... דארט-ווו דע ר יידיש־געזעלשאפט־ לעכער באד ן איז אויפגעאקער ט או ן באזיי ט מי ט נאציאנאל־באוווסט־ זיניקע זאמע ן — דאר ט איז נישט א קיי ן פלא ץ פא ר יעטוועדער, מוחות־ סארטעמפונג ביי ד י נאיווע, פאליטישע שוואך־אריענטירט ע וויילער... ...

לויט דער שטענדיקער טראדיציע האט אויך היי־יאר (1939) דער ראיאן־קאמיטעט פון "גורדוניה" ארגאניזירט א זומער־קאלאניע, וועל* בע וועט פארקומען אין רייטשע, וואם ליגט אין די בעסקידן־געבירג. די קאלאניע וועט קאנצעטרירן העכער צווי הונדערט יונגע גאר־ דאניסטן פון אלע ארגאניזאציעס אין זאגלעמביע. לויט דער פארזיכערונג פון דער הנהגה הראשית, וועט זיך אין דער מושבת־קיץ באטייליקן דער ארץ־ישראל שליח קויפצ׳ה אייזן פון משמר השרון אין עמק חפר. אויך רופט ארויס צופרידענהייט די באטייליגונג פון פאטראנאט־מיטגלידערין, פרוי מרים ליווער. עם וועט זיך אויך באטייליקן א ספעציעלער אינסטרוקטאר־פון "מכבי", אזוי דאס די היייעריקע קאלאניע פון "גורדוניה" פארזיכערט פאראויס צו זיין א דערפאלגרייכע. ...

... דעם צווייטן טאג שבועות נאכן מיטאג, איז פארגעקומען אין בענדין א ראיאן באראטונג פון אלע קיבוצים און חלוצישע יוגנט־ארגאניזאציעס אין זאגלעמביע. ...

אויך כדאי צו פארלייכטערן די חלוצים זייער עליה קיין ארץ ישראל — ווערט גארנישט געטאן. היינט צו טאג שטייען גרייט עטליכע צענדליק חלוצים אין יעדן זאגלעמביער הכשרדדקיבוץ צו עליה, צו הגשמה — און זענען נישט ביכולת עולה צו זיין, צוליבץ פעלן פון די נויטיקע געלד־מיטלען דערצו. ...

... צו דעם באנקע ט זענען געקומען אלע פארטיי־טוערס פון גאנץ זאגלעפביע. ...

... אין פעברואר1941 האבן די דייטשן פארטריבן אלע אשוויעב־ טשימער יידן, וועלכע זענען געווארן אריבערגעפירט צו אונז, קיין זאגלעמביע> אויר אלע פאליאקן זענען דערווייטערט געווארן פון גאנצן אשוויענטשימער קרייז. די דייטשן האבן שוין דאן געהאט צוגעגרייטא פלאן אויפצושטעלן די בארימטע גאז־אויוונם פון אויש־ וויץ—בירקענאו, ווו מיליאנען מענטשן זענען שפעטער אומגעקומען. אלע אשוויענטשימער פליטים זענען דאן אין פארלויף פון איין וואך צוטיילט געווארן אין יידישע הייזער פון בענדין—סאסנאוויץ, אזוי אז קיינער איז נישט געבליבן אןא דאך.

... פון די אנטיילנעמער אין אויפשטאנד זענען אןנ 1 באקאנ ט פאל* גענדע בענדינער: ישעיה ארליך, געווען א מיטגליד אין אויפשטאנדס־ קאמיטעט אין בירקענאו—אוישוויץ, געבליבן לעבן, געקומען קיין ישראל, געפאלן אין גוש־עציון; משה וויגנאנסקי, דער ערשטער וואס האט מיט א מעמער דערשטאכן דעם דייטשן אנפירער פון קרעמא־ טאריום, און דאס איז געווען דער סיגנאל צום אויפשטאנד און אויפרייס פון קרעמאטאריום 3. דאן זענען געפאלן בעניעק פער־ שטענפעלד, וויגאדוקי, 2 ברידער צימבערקנאפ, דוד גוטמאן, גאלד* בערג פון סאסנאוויץ, אנגעזעטנטער טוער פון דער פועלי־ציון—צ. ס. באוועגונג פון זאגלעמביע. טוביה קלמנוביץ, דב זלמנוביץ, חיים גליקסמאן און נאך א סך בענדינער וועמענס נעמען טסאיז אמז נישט געלונגען פעסטצושטעלן .

* געדרוקט אין ארגאן פון פוילישן יידנטום אין דייטשלאנד ״איבערגאנג״, מינכן דעם 10.8.1947, צום פערטן יאר־טאג שח דער אלגעמיינער אויסזידלונג פון בענדל א ח זאגלעמביע. ...

די אונטערערדישע באוועגונג איז באשטאנען פון יוגנט פון ציוניסטישע גרופן, וואס האבן זיך אפגעגעבן א חשבון, אז דער איינציקער וועג, וואס פירט צו רעטונג, אויב עס איז איבערהויפט פאראן א רעטונג, איז — קאמף. נאך דעם, ווי מרדכי אנילעוויטש, דער קאמענדאנט פונעם ווארשאווער געטא־אויפשטאנד באזוכט זאגלעמביע, באקומט די דארטיקע אונטערערדישע באוועגונג נייעם שווונג זי אפעלירט צו די יידן, זי אפעלירט צו די פאליאקן. איר טעטיקייט איז אבער באשווערט, דאט קעגן זיך דעם יידענדאטלער מאניעק מערין, וואס זיין שטאב פון פראוואקאטארן און אגענטען פארפאלגן די אונטערערדישע באוועגונג. ווען די יידן ווערן אייגעקלעמט אין געטא, ווערט איר טעטיקייט נאך שווערער. די יוגנט שטעלט זיך נישט אפ פאר קיין שום געפאר. זי דרוקט אויפרופן נישט בלויז צו דער יידישער באפעלקערונג, נאר אפילו צו די דייטשע פראנט זעלנער און די אויפרופן ווערן אריינגעלייגט אין די שיך, וואס זענען באשטימט געשיקט צו ווערן פאר די דייטשע ארמייען אויפן פראנט. ...

מתהומי העינויים של אושוויץ הקרובה, מקום כליונם של יהודי בנדין וזגלמביה בתאי הגאז, עולה אנחתה האחרונה של עדה קדושה, עיר ואם בישראל, היא בנדין, וחודרת לעמקי נשמותינו. אנקת גסיסתה של קהלה גדולה שכל ימיה מתגעגעת היתה לימות המשיח, של יהודי תהלים ומשניות שגורל מר איחדם, שקציר מות אכזרי הפילם יחד — שפלי ברך וגאים, חסידים ובעלי־בתים, עניים ועשירים, לומדים ופשוטי־עם, הכל מאוחדים באמונה וברוח והכל שווים באסונם. ...

... ן*ונכתי וגדלתי על ברכי החסידות, ומשחר ילדותי הסתכלתי 1 1 מקרוב אל אורח חייה המיוחד שלה בזגלמביה ומחוצה לה, מידותיה ומנהגיה, הלך־רוחה ונטייתה לשמחה וחגיגיות. וכעת, אחרי ככלות הכל, לאחר השואה רואה אני חובה קדושה לעצמי להיות גואל לזכרה הקדוש בל ייעדר מקומה באנדרטה הרוחנית שאנו מציבים ליהודי בנדין וזגלמביה. ...

... קלויזים רבים היו לרבי מחנצ׳ין ברחבי פולין, ורבים היו חסידיו בחבל זגלמביה בכלל ובבנידין בפרט, וכל זמן שחסידי חנצ׳ין בבנידין מצאו קורת גג בקלויזים הקיימים לא נתן להם הרבי לפתוח קלויז משלהם, עד שנמצא חסיד חנצ׳יני בבנידין שלא יכול היה לשלוט בנפשו ויסד את הקלויז. ומכיוון שנוסד הקלויז — שוב נתרבו חסידיו. ...

... ואסתר לסקר (ניספו), שאירגנה ראשונה בזגלמביה גדוד של השומר הצעיר, כדי לשכנע את הקן שיצטרף לתנועה הארצית, ...

... בקיץ נוהגים היינו שנה־שנה לארגן מושבות מיוחדות בהרי הבאסקידים (שטשירק, רייטשע) או בכפרי הסביבה, ששמיה היו זכים וללא אבק עפרות הפחם שבזגלמביה. בחיק הטבע בילינו בנעימים, ביערוודארנים, בטיולים, בשחייה, במשחקים, אולם גם פעולת התרבות לא הוזנחה. המושבות התנהלו על־ידי חברי ההנהגה, בשיתוף פעולה עם החניכים־הקייטנים, שחוזרים היו תמיד הביתה אחרי 3—4 שבועות נופש רעננים, מלאים רשמים וחוויות, וחיכו בכליון־עינים למושבה הבאה. השתתפנו גם במושבות מיוחדות (ציסאנוב, 1938) שאורגנו ע״י ההנהגה הראשית לשם הכשרת מדריכים ומחנכים, ובן במחנה אוגוסטוב שנועד למועמדים לכפר הנוער בן*שמן. ...

... בשלהי 1942 נוכחנו לדעת, שתהליך חיסול של יהודי פולין מסתיים והולד״ועתה בא תורנו . שמענו, שרק העוסקים במפעלי־ הצבא בלבד ישארו בעבודתם, ויתרם דינם נגזר ומשפטם נחרץ . חברי החווה החקלאית והנוער עשו כל מאמץ לחדור למפעלי הצבא. אני ועוד חברים הצלחנו להתקבל למתפרה גדולה בה הועסקו כששת אלפים איש . בתוך עבודתי, במחסן הבגדים, היתה . לי האפשרות לעמוד בקשרים עם חברי המחתרת . מבית־המלאכה הזה יצאה בשליחות לוארשה חברתנו אדז׳יה פם חזון ז״ל (חברת השוה״צ וקשרית הארגון היהודי הלאומי בזלגמביה) ובדרכה חזרה אלינו, בהעבירה לנו נשק, נפלה בידי הגרמנים ונורתה . יהי זכר הגבורה האמיצה חכריתר חברינו, שנפלו על משמרתם, שמור לנצח בלבותינו ! ...

... *) אברהם בלאט נולד ב־1916 בכפר אייסצה ליד זומבקוביץ, זגלסביה. בילדותו עבר לבנדין, למד בבתי־ספר "יסודי התורה", ה״מזרחי" ואחר־כך השתלם במדעי הכלכלה ומסחר, סטודנט באוניברסיטה "בר־אילן". ...

"בנסיעה זו על פני ערי־זגלמבי ה נוכחתי, כי אמנם הציונות משפיעה מרוחה על החסידים, והחסידות מצדה משפיעה על הציונים ושופכת בציוניותם את הדבקות ואת ההתלהבות שלה". ...

... בדירתו של עסק ן הצבור ד״ר רכטשאפט (ניספה) נערכה מסיבה לכבוד האורח בה השתתפו. טובי האינטליגנציה שלנו. למחרת היום הרצ ה בלב ן בקטובי ץ על דון יצחק אברבנאל, ורבים מבנדין ומזגלמבי ה נסעו במיוחד לשמעה. ...

... ישעיה ארליך, חבר הועד של המחתרת באושויץ, ניצל והגיע לארץ ישראל ונפל במלחמת הקוממיות בגוש עציון * משה ויגנאנםקי, הראשון שדקר בסכין את מפקד הקרמטוריום, מעשה ששימש אות למרד ולפיצוץ המשרפה מספר 3, בניעק פרשטנ־ פלד, ויגודזקי, האחים צימברקנופ, דוד גוטמן, גולד־ ברג מסוסנוביץ, מראשי תנועת פועלי ציון־צ.0. בזגלמביה, ועוד שמות, שלא יכולנו, לצערנו, לקבעם, וראויים הם כולם לציון ולתהילת נצח על הקרבתם, אם כי ידעו שגורלם נחרץ לכליה, כי הקרב שהם יוצאים אליו אבוד הוא, אך הם יצאו לקרב מתוך חובה יהודית קדושה. ...

... *) אזור זגלמגיה . ...