David Liver

און אויפן וועג זענען זיי שוין געווען אין זיינע נעגל, און ביז צו זייער לעצטן אטעם, האבן זיי זיך * געראנגלט, געהאפט, געגלויבט, זיך * פארטיידיקט. אוממעגלעך צו לייענען אן א טיפ־אינערלעכער אויפטרייסלונג די אויטענטישע קאפיטלען פון דוד לי ו וער (פונעם בוך "עיר המתים" ת״א, תש״ו), וואס דער ציטער פון דער פארניכטונג און אירע שוידערלעכקייטן לעבט אין זיי, אין זייער גאנצער שארפקייט, און ווייניק זענען פאראן ענלעכע קאפיטלען אין דער חורבן־ליטעראטור! און דאס וואס ס׳דערציילט אריה ל י ו וער וועגן דער העלדישער דאפלטער מערכה פון דער חלוצישער יוגנט מיטן מערדערכלעכן שונא און זיינע יידישע משרתים! און די זעלטענע געשטאלטן־גאלעריע פון מרדכי ה א מ פ ע ל און זיינע איבערזעצונגען! און דעם בייטראג פון מ. ש. ג ש ו ר י, וואס בארייכערט די יידישע היסטאריאגראפיע בכלל; און די לייכטנדיקע קאפיטלען פון די פאראיינזאמטע נקמזדנעמער און געווער־שמוגלער און ק ע מ פ ע נ ד י ק ע ב ו נ ק ע ר ם, און פון די אויפשטענדלערינס אין סאמע אושוויץ, דעם קבר פון זאגלעמביער יידנטום. טראגישע, איינמאליקע, שרעקלעך־דערהויבענע נסיונות אויף אין דער מארטיראלאגיע פונעם דריטן חורבן.

... געשפרונגען פון צוג, וואס האט געפירט בענדינער יידן קיין אוישוויץ, אנטלויפט פון ארבעטס״לאגער, צום צווייטן מאל פארשלעפט קיין אוישוויץ, און צום סוף פון דער מלחמה געפינט ער זיך אין טויטךלאגער בערגךבעלזן, ווו ער שטעלט אויף די פיס מיט זיין ענערגיע די האלבע טויטע "מוזלמענער". אבער די אלע שווערע איבערלעבונגען האבן אים נישט צעבראכן מארא- ליש, — געבליבן דער פריילעכער און ענערגישער יאס׳ל, וועלכער שפינט ווייטער דעם גאלדענעם פאדעם פון זיין למשפחה, און זעצט פאר די גרויסע גייסטיקע ירושה פון זיין גרויסן פאטער. דוד ליווע ר ...

... דוד ליווע ר * אברהם גאלדבערג ...

... צו דער אייזן־בראנזשע־אינד)וסטרי קען מען אויך צורעכענען די צוויי אייזן־בעטן־פאבריקן, איינע פון הענדל גוטמאן, וועלכע האט עקזיסטירט זייט 1910, וואס האט פראדוצירט בעטן און קינדער־וועגעלעך. ווו ס׳האבן געארבעט איבער 60 ארבעטער. די צווייטע פאבריק "ארליף" (די אייגנטימער: דוד ליווער, נחום ארנער און בענדעט פישל האט אויסגעארבעט בלעך־;און אייזן בעטו, וואש־טישן און דראט אויסארבעטונגען; אין דער טאבריק האבן געארבעט איבער 70 ארבעטער. געווען אויך א דראט־שאטקעס פאבריק פון אהרן לייב גרינוואלד. און עטליכע גאלוואניזאציע און ניקל פאבריקן ווי סאנדעק־פערשטענפעלד און אנדערע. אויך די דריי שמערגל פאבריקן פון קליינמאן, בוכוויץ און דאפנער קען מען צורעכענען צו דער אייזן בראנזשע.

אפעלבוים באזעצט זיך אין נאענט ן קאטאוויץ, ווו ער מאלט די נויט פון די פוילישע קוילעךגרעבער. נישט קוקענדיק דערויף, וואט דאס זענען געווען זיינע בעסטע יארן, דאך האבן די צייטן פון ד,ונגער און נויט איבערגעלאזט טיפע שפורן אינעם קערפער פון יונגן קינסטלער, און אין דעם 3~טן יאנואר 1931 שטארבט אפעלבוים פון שווינדזוכט. דוד ליווער ...

... שוין אי ן יא ר 1946, מי ט אנקומע ן פו ן דע ר שארי ת הפליט ה קיי ן ארץ־ישראל, אי ז ארוי ס דא ם בו ך ״עי ר המתים ״ פו ן דו ד ליווער, — דאס אי ז געווע ן פו ן ד י ערשט ע ביכע ר וועג ן אונטערגאנג . דא ס בון ■ האט געגעב ן א גענויע ן היסטאריש ן איבערבלי ק וועג ן אונזע ר אזו י טראגיש אומגעקומענע ר שטא ט בענדין . ניש ט געקוק ט דערויף, ווא ט עם אי ז שוי ן זינ ט דא ן אריבע ר 12 יאר, אי ז ניש ט פארא ן קיי ן ס ך צוצוגעבן. מי ר ברענגע ן דעריבע ר ד א אי ן א קאנדענסירטע ר פאר ם די פרש ה פו ן אומקום . ...

... יי ווייטער אין די שטילע פרימארגן שעהן. אין קורצן געפין איך זיך אויף דער מאלאכאווטקי גאט 36, ווו כ׳האב גע* וווינט די לעצטע דרייצן יאר און געפירט מיינע אונטערנעמונגען. ט׳האט זיך דארט גארנישט געענדערט, אויפן באלקאן פון מיין וווינונג — די זעלבע בלומען־קעסטלעך ווי פאר זיבן יאר. איך גיי־צו צו דער קליינער געביידע ווו ט׳האבן פארן קריג געארבעט און גערוישט 24 שעה אין מעת־לעת די מאשינען פון מיין פאבריק. א שטילקייט, ווי ס׳וואלט דארט קיינמאל קיין פאבריק גישט געווען. איך.שטיי פארן טיר פון ביורא, גיי ארונטער אין קעלער ווו ס׳זענען געווען די מאגאזינען. וואט האב איך דארט צו זוכן? האט מען מיר דאך געזאגט אין יידישן קאמיטעט, אז כ׳האב אין דעם הויז גארנישט צו זוכן. בין איך ארויס וואנדערן איבער דער "טויטן שטאט", ווי דוד ליווערט רופט אן בענדי אין זיין בוך. אדיין אין די הייזער פון מאלאבאווטקי 58, 52, 33, ווו ט׳האט געוווינט דער גרעסטער טייל פון מיין משפחה. קיינער נישט געבליבן — דאן האב איך פאר*

... אין יאר 1944 איז געוויילט געווארן א נייער ועד: מאטל ט ע נ ע ג ב ו י ם ז״ל, אשר פ י ש ע ל, שרגא ר א ז ג ב ל ו ם, דוד לי־ ווער, אלטער ברוקנער, שלמה באלימאווסקי, מנחם ג ע ל ב א נ ד, חנוך מ ל א ך א ץ י. צ. ר י י ם, וועלכער האט אנגעפירט א פלאנמעסיקע טעטיקייט, ספעצפיעל אויפץ געביט פון שיכון פאר עולים. צו דעם צוועק זענען געדונגען געווארן עטליכע צריפים אין וועלכע ס׳זענען איינגעקוואטירט געווארן עטליכע בעלי־ משפחות און נישט פארהייראטע בענדינער בחורים. ...