Warsaw

... נאכן איבערטרעטן דע ם טרא ן דור ך סטאניסלאו ו אויגוסט פאניא־ טאווסקי, אי ז א דעפוטאציע פו ן בענדינער יידן געפארן קי ץ ווארשע מיט די אלטע פארמעטן, כדי דע ר קעגיג זאל זי י באשטעטיקן. די דעפוטאציע אי ז צוריקגעקומען אי ן יולי 1766 מי ט א פרישן פארמעט, וועלכער הא ט אנטהאלטן א ך אלטע און ניי ע פריווילעגיעס. ...

הרב גרויבארט האט ארויסגעוויזן גרויס רירעוודיקייט און פארשטענדניש פאר געזעלשאפטלעכע פראגן. מען באגעגנט זיין נאמען ביי כמעט יעדער וויכטיקער כלל־טוער פארזאמלונג אדער רבנים־ אסיפה. זייער אפט קומען די אסיפות פאר לויט זיין איניציאטיוו און אונטער זיין פארזיץ (פיעטריקאוו 1909, ווארשע 1910 א״א). ביי דעם פעטערבורגער רבנים־צוזאמענפאר, וועלכן דער צארישער פרעמיער און צורר היהודים סטאליפין האט אין 1910 צוזאמענגערופן פון גאנץ רוסלאנד, כלומרשט אויף צו רעפארמיר דאם יידישע לעבן, האט הרב גרויבארט — אלם איינער פון די 5 דעלעגאטן פון גאנץ פוילן — גענומען אן אקטיוון אנטייל. ער איז אויך געווען פארזיצער אין פארשידענע קאמיסיעם. ס׳איז אינטערעסאנט זיין וועלטלעכע אנשויאונג און שטעלונג צו די דארט באהאנדלטע ענינים. אזוי למשל האט הרב גרויבארט באזונדערס זיך איינגעשטעלט דערפאר, אז רבנים זאלן מוזן באזיצן א געוויסן בילדונגם־צענז, הגם פון פארשידענע זייטן, ובתוכם פון סאמע גער, האט מען געפרוווט צו ווירקן אויפן רב, טעלע־ גראפירנדיק צו אים קיץ פעטערבורג — אז ער זאל שטימען דאקעגן. ר׳ ישכר בעריש האט אבער מאטיווירט זיין שטעלונג מיט דעם, וואס ס׳איז א פחיתודהכבוד פאר א רב, דאס ער זאל מוזן אנקומען צו אן איבערזעצער בעת ער דארף פארטיידיקן דעם דת אדער דאס פאלק.

... די פ״צ ארגאניזאציע! אין יאר 1905 און איר טעטיקייט. — דער בענדינער דעלעגאט צו דער פ״צ קאנפמרענץ אין ווארשע. — דער ...

אין דעצעמבער 1905 אין ווארשע, שטרענג קאנספיראטיוו, איז אויס־ געוויילט געווארן יהודה לייב פיינער. ...

... בעת יצחק פטחזאן האט אין יאר 1917 איבערגענומען דעם אמט פון א סעקרעטאר אין דער בענדינער קהלה, האט ער אנגעהויבן אן ענערגישען קאמף קעגן דעם אומגעזעצלעכן "ספעציעלרשטייער" אויף צו היילן די יידישע קראנקע. פון די פארשידענע אינסטאנצן איז דער ענין אריבער צו דער ציוויליפארוואלטונג אין ווארשע און נאך לאנגע פראצעסן איז ענדלעך די בענדינער קהלה באפרייט געווארן פונם שענדלעכן שטייער. ...

... אויף דער ערשטער "צעירי־ציץ" קאנפערענץ׳ וועלכע איז פאר־ געקומען אין 1917 אין ווארשע, איז געווען פארטרעט פון דער בענדינער ארג. דעד דעלעגאט משה ראזענקער. ...

... די לעגאלע ציוניסטישע ארגאניזאציע איז ערשט געשאפן געווארן אין 11־טן מערץ 1917. דעמאלט איז פארגעקומען די גרינדונג־ פארזאמלונג מיט דער באטייליקונג פון צ״ק מיטגליד אין ווארשע — מ. י. פרייד. ...

... שפעטער האט ער אויך אדורכגעמאכט די קריג־קאמפאניע אין יאר 1920 און דערנאך זיך צוריקגעקערט צו זיין פעדאגאגישן בארוף. ביים היינטיקן טאג איז פרענקל טעטיק אלס דירעקטאר פון א פרי־ וואטער פרויען־גימנאזיע אין ווארשע. ...

... צוליב דעם ענין האט די רעגירונג גערופֿן א קאנפערענץ מיט די רבנים אין לאנד, אויפן 16־טן און 17־טן יאנואר 1916. עס איז באשטימט געווארן, אז א געוויילטע רבנים־רעפרעזעטאנץ זאל וועגן דעם פארן צום דייטשן גענעראל גובערנאטאר אין ווארשע.

... טאג און טויזנטער ייִדן אין שטאט האבן זיך פארזאמלט אין דער שול און בתי מדרשים, ווו זיי האבן אויסגעדריקט זייער שארפן פראטעסט קעגן די מעשי תעתועים. עם איז געשאפן געווארן א קאמיטעט פון אלע יידישע ריכטונגען, וועלכע האבן געזאמלט גרעטערע •געלט טומעם, ווי אויך קליידער מיט וועש און עם איבערגעשיקט קיין לעמבערג. אין ווארשע ווערט געשאפן דער יידישער נאציאנאל־ראט, אין וועלכן ט׳איז איינגעלאדנט געווארן דער ד״ר וויינציהער מיטצוארבעטן. ...

... אויפן פארלאנג פון "צעקאבע" אין ווארשע האט דאס ביורא פון דער בענדינער קהלה צוזאמענגעשטעלט א גענויע רשימה פון אלע פערזאנען, וואס זענען אונטערגעשטיצט געווארן אויפן פסח.

... דעם 10־טן אפריל 1937 האט דאס יידישע געזעלשאפטלעכע זאגלעמביע געפייערט דעם יום טוב פון דער 40־יעריקער קולטורעלער און געזעלשאפטלעכער טעטיקייט פון ד״ר ש. וויינציהער. די פייערונג, וועלכע איז פארגעקומען אינם גרויסן זאל פון בענדינער "בית יתומים", איז אויסגעפאלן זייער אימפאזאנט. עס איז דארט געווער פארטרעטן דאס שענסטע און בעסטע פון דער זאגלעמביער יידישער געזעלשאפט. צו דער פייערונג זענען אויך געקומען פיל געסט פון אויבערשלעזיע, ווארשע און אנדערע שטעט. ...

... פרייטאג, דעם 31־טן יולי 1914 איז דערשינען די צייטונג און צומארגנס, שבת, איז דאם רוסישע מיליטער, נאטשאלטטווע, פאליציי רעגירונגס־באאמטע אין א בהלה אנטלאפן קיין ווארשע. ...

... דער לייטער (מנהל) פון די למודי־קוידש איז הר׳ יחזקאל זיית־ בייטל פון ווארשע, א באוווסטער פעדאגאג און גרויסער למדן, וועל־ כער פירט אן מיט א פערסאנאל פון 14 קוואליפיצירטע מלמדים. הרב זיידנבייטל איז דער גרינדער פון ערשטן חדר יסוה״ת אין ווארשע זייט דעם ערשטן גרינדונגס־־טאג.

... אויסער דעם זענען געווען פארטרעטן דעלעגאטן פון די "מכבי"־פארבאנדן: בערלין, ווארשע, קראקא אוו ביליץ. ...

דער דראמאטישער קרייז האט אוי ר געגעבן א גאנצע ריי ווארט־קאנצערטן ווי ע ם האבן אנטיילגענומען די ארטיסטן: גראס־ בארט און מארעווסקי פון ווארשע, און ח. לעווינשטיין, מעלניק פא־ טאשינסקי פון דער "מוזע" וועלכע זענען געיוארן שטארק באזוכט. באזונדער איז ווערט צו דערמאנען די ליטערארישע אוונטן וואס די "מוזע" האט איינגעארדנט מיטן אנטייל פון די דיכטער, ברא־ דערזאן, קצנעלסאן, פרץ מארקיש, מארעווסקי און אנדערע. ...

ווען די צארישע מאכט האט מיט די שרעקלעכטע רעפרעסיעס אומעגלעך געמאכט יעדע פאליטיש־געזעלשאפטלעכע ארבעט, האט א גרופע יוגנט, וואט איז פריער טעטיק געווען אין פארשידענע פא* ליטישע גרופירונגען, געזיכט א וועג ווי אזוי עפעס צו שאפן כאטש אויפן ריינעם קולטור־געביט. צו חג ם צוועק האבן פאלגנדיקע יונגע* לייט: יעקב קריגשטיין, הערשל שטראכליז, קאפלאפענהיים, ראובן סאנטשעוו, איזידאר לעווינטקי א״אנד געגרינדעט אין יאר 1907, א מוזיקאליש־ליטעראריש־דראמאטישע געזעלשאפט א. נ. "הזמיר", לויטן מוטטער פון די ענלעכע געזעלשאפטן אין ווארשע און לאדזש. אפיציעל איז דער ציל פון "הזמיר" געווען צו וועקן דעם חשק פון דער יידישער יוגנט צו מוזיק, ליטעראטור און טעאטער, פאקטיש אבער, איז ער אויסער דעם אויך געווען דער גייטטיקער צענטער, אדום וועלכן ס׳האט זיך קאנצענטרירט די גאנצע יידיש נאציאנאלע און ארבעטנדיקע אינטעליגענץ אין דעמאלטטיקן בענדין. ...

... מען: ל. בראמא, א. י. פערשטענפעלד, מ. י. פראכצווייג, א. בלאכאזש, און רודאלער, מיט ה. ל. גאלדשטיין אין דער שפיץ, האט די אינ־ סטיטוציע ווידער אדפגעלעבט. דעמאלט איז דער פאריין איבערגע־ גאנגען אויף די סטאטוטן פון דער צענטראלע אין ווארשע און ס׳זע־ נען אויך אויפגעלעבט געווארן די אויסגערעכנטע צעכן, וועלכע זע־ נען ביים היינטיקן טאג אנגעשלאסן ביים האנטווערקער פאריין.

... אין יאר 1921 קומט ער צוריק קיץ פוילן. אין ווארשע איז ער טעטיק, נישט בלויז אלס מאלער, נאר אויך אלס צייכן־לערער אין דער "ארט־שול", אלס קונסט־קריטיקער און גאנץ באזוגדערס צייכנט ער זיך אויס אויפן געביט פון מאדערנער יידישער טעאטער־דעקא־ דאציע.

ליטמאן בארענבלאט ווייזט פריער ארוים פעיקייטן און אן נייגונג צו מוזיק. דעם ערשטן אונטערריכט באקומט ער ביי זיין זיידן. דעם היגן מוזיקער לוסטיק. אלט ווערענדיק 13 יאר פארט בארענבלאט הין ווארשע, ווו ער ווערט אנגענומען אין דער דאר- טיקער מוזיק־שול א. נ. פון קארלאוויטש, אלס שילער פון פראם. בוקאווסקי. אין 2 יאר שפעטער איז ער צוגעלאזט געווארן צום שלום־עקזאמן, וועלכן ער האט אויסגעהאלטן מיט אן אויסצייכע- נונג נאך ענדיקן די דערמאנטע מוזיק שול פארט בארענבלאט קיין בריסל, ווו ער זעצט ווייטער פאר זיין סטודיע אין דער דארטיקער קעניגלעכער קאנסערוואטאריע, אלס שילער פון פראפ. איססאי. די קאנסערוואטאריע ענדיקט ער אין יאר 1931 מיט א גאל- דענעם מעדאל. פונדירט דורכן בעלגישן קעניג. אין דערזעלבער צייט איז פארגעקומען אן אינטערנאציאנאלער קרייזלער־פידל־קאנקורס, אין וועלכן ס'האבן זיך באטייליקט 27 פידלער־ווירטואזן פון אלע ...

... שול פאר מוזיק אין בערלין. אין יאר 1929 קומט זי קיץ ווארשע און טרעט אויף אין דער דארטיקער פילהארמאניע אלס קלאוויר־ סאליסטן אין א סימפאנישן קאנצערט, אונטער דער לייטונג פונם דיריגענט וואלפשטאט. שפעטער איז זי ארויסגעטרעטן מיט קאן־ צערטן אין בערלינער "קולטור־בונד", באקומנדיק די בעסטע רע־ צענזיעס אין דער פרעסע. זייט דעם יאר 1936 איז פעלע טענענבוים טעטיק אין ארץ־ישראל (תל־אביב) אויפן געביט פון מוזיק. ...

נחום מעלניק און פאטאשינסקי1 ) לאנגיאריק ע מיטגלידער פונ דער „מוזע“, זענען אין יאר 1924 אריינגעטרעטן אין דער יידישער דראמאטישער שול אין ווארשע, וועלכע זיי האבן אב־ סאלווירט אין יאר 1926 . ...

צו פארלאזן בערלין און ער קומט צוריק קיין פוילן. אין יאר 1934 רעזשיסירט ער איי ן מיט יעקב ראטבויים סטודיע די פיעסע "אויף דער וועלט בייט זיך גארנישט" (א שותפות־ארבעט פון ז. פעדער און ל. פעלזנער), וועלכע ווערט געשפילט אין קאמינסקיס טעאטער אין ווארשע. ...

... די לעדער־בראנזשע. נאך מיט הונדערט יאר צוריק, פלעגט גיין דער יונגער ראובן ליווער, א הויכער ייד מיט ברייטע פלייצעס, גארנישט ענדלעך צו די דאמאלסטיקע יידן מיט זייער פיזישן כוח, אין די ארומיקע דערפער אין אויפקויפן דא א קתיגל, (א מין פעל) דארט א קאזע אדער האזן־פעל, אין אזוי משבת לשבת, יאר איין יאר אויס, ביז ער איז געווארן דער הויפט־אפנעמער פון רויע פעל פון אלע ארומיקע שטעטלעך. שפעטער איז ער געפארן אויך איבער דער גרענעץ קיין דייטשלאנד אין געבראכט רויע פעל קיין בענדין* צו דעם צוועק האט ער אויפגעשטעלט אויף די "ווארפיעם", דע־ מאלט ווייט פון דער שטאט אבער נאנט צו דער באן־ליניע, די "סד שארגיע": א גרויסע געביידע מיט אפענע פענצטער, ווו די לעדער זענען געווארן געזאלצן און געטריקנט, און דאן ווייטער געשיקט קיין ווארשע און רוסלאנד אין די לעדער־פאבריקן, צום אויסאר־ בעטן.

פון די גרויסע אייזן סוחרים וואס האבן געשפילט א ראלע אין דער ברייטער סוחרישער וועלט, האט דעם ערשטן ארט פארנומען די פירמע פון יעקב גוטמאן, איינע פון די גרעסטע אייזן־לאגערס אין פוילן, ספעציעל אין קורץ־לאנג־אייזן און בלעך. עס שיינט, אז עס איז נישט געווען קיין שטאט אין פוילן וואס זאל נישט האבן געקויפט ביי אים סחורה. פון ווארשע, לעמבערג, ווילנע, פויזן און פון גאנץ פוילן, פלעגן קומען גרויסע סוחרים און קויפן אייזן אין זיין פירמע. אין די גרויסע מאגאזינען אויף דער קאלאב־ טאיא און קאשטשושקא גאס איז אלעמאל געווען א גרויסע באווע־ גונג: באנען מיט וואגאנען סחורות, לאסט־אויטאס, פערד און וועגע־ נעראן א שיעור. כמעט אלע אנגעשטעלטע און ארבעטער זענען געווען יידן. דאן קומען די אנדערע הורט סוחרים: העשקא מעוין, אלפרעד שווארצבוים, פון די געציילטע בענדינער סוחרים וואס האבן פארקויפט סחורו ת דעם אנטיסעמיטישן פויזן. ווייטער קומען א. ק. ליווער, י. מ. קורלאנד, י. ב. גרונדמאן, מ. ל. גרונדמאן, לאנדנער, ש. י. מעוין, שמואל ליווער, אחוץ א רייע קלענערע אייזן־סוחרים. ...

געווען נאך פריוואטע בענק. וועלכע זענען געווען אנגעשלאסן אין דער "צענטראלע פונם רעוויזיאנס־פארבאנד" אין ווארשא. דאם זע־ נען געווען די "ווזאיעמני קרעדיט", וועלכער האט געהערט צו דער משפחה פראנטצווייג, די באנק פון בינם שפירא און הרשקה ביאלקא און די באנק פון משה קאצענגאלד מיט שותפים. ...

אויפגעקומען איז דער געדאנק ביי איינעם פון דער גרופע, וועלכער איז שוין געווען אין ישראל, און צוליב א קאנפליקט מיט דער אראבישע און ענגלישע פאליציי געמוזט פארלאזן דאס לאנד. דאס איז געווען דוד האניגמאן ז״ל, וועלכער האט זיך געוואנדן צום שרייבער פון די שורות, אלס פארוואלטונגסמיטגליד פון ספארט־פאריין "הכה", וועלכער האט איר געשטעלט אין פארבינדונג מיטן וועלט־פארבאנד פון "מכבי" אין פוילן און געבעטן זייער אוג־ טערשטיצונג פאר דער רעאליזירונג פון דעם געדאנק; דער וועלט־ פארבאנד "מכבי" אין ווארשע האט אין פרינציפ מסכים געווען ...

... דער "בונד" גרינדעט פראפעסיאנעלע פאראיינען פון שניידער, שום־ טעים און בעקער. די פועלי־ציון ווידער — טרעגער־ און פארקויפערס־ פאריינען. דער "בונד" פירט אן א קולטורעלע ארבעט און לאדעט איין אנגעזעענע רעפערענטן פון ווארשע.

... אין מערץ 1916 איז געקומען פון ווארשע דער בונדישער עסקען מאוריצי אזשעך, א מיטארבעטער פון די "לעבענספראגך, און געהאלטן א פארטראג אין קרייזל וועגן דער יידישער ארבעטער באוועגונג. נאך רעפעראט איז פארגעקומען א הייסע דיסקוסיע, אין וועלכער קאזלאווסקי האט געהאלטן א רעדע, וואס האט ביי אונז, יידישע ארבעטער. נישט נושח געווען, פילנדיק, אז מיר האבן מיט די אסימילאטארישע קרייזן קיין שום געמיינזאמע מער נישט.

... געווען פול ווי א בינשטאק מיט יידישע משפחות — האט צווישן אנדערע געוווינט אויך ר׳ משה ווינטער, א קליין יידל מיט א בלענד בערדל און קורצזיכטיקע אויגן מיט ברילן. שוין פיר פאר־ טאגן פלעגט מען אים טרעפן אויף דער בענדינער סטאציע, פארטון אין זיין טאג־טעגלעכער ארבעט אויף דער ליניע בענדיִן—זאמקעוויץ. אלע האבן אים געקענט — פון זיין רופן "שוויעז׳ע אבעזשאנקי׳/ "פדישע בייגל, פרישע בייגל". א ת אל ע וואס זענען געקומען מיטן פריען צוג פון ווארשע, האבן זיך מחיה געוועזן מיט ווינטער׳ס פרישע קנאקענדיקע בייגל. אזוי האט ער געשלעפט מיט די אויסגעבויגענע פלייצעס טאג־אין טאג־אויס, זומער און ווינטער, די שווערע קוישן בייגל, אין גערופן מיט זיין הייזעריקן קול — "פרישע בייגל".. . ...

ןךיי ענדין האט געאגראפיש געהערט צו קאנגרעס־פוילן, אויר די 1^■ שפראך פון די יידן איז מיט קליינע ענדערונגען געווען ענלעך צום רעדנס־ארט פץ ווארשע און לאדזש. אויך די נאענטקייט פון דער דייטשער גרענעץ, האט געהאטא געוויסן איינפלום. חוץ דעם האט בענדין, אלם איינע פון די עלטעסטע שטעט אין פוילן, געהאט אויך איר אייגעגעם יידישן דיאלעקט וואס איז איבערגעגאנגען בירושה פון דור צו דור. שפראכלעך האט זיך די שטאט געטיילט, פאקטיש, אין צוויי טיילן: דאם אלטע בענדין.— אדום דער שול און דעם "אונטערן־ בערג", גראבלעס און בוקאווינא, ס׳הייסט כמעט דער גאנצער טייל שטאט וואם איז געלעגן ארום דעו פשעמשא. דארטן האבן געוו1נט די אלטאיינגעזעסענע, ווי אויך די ארעמע באפעלקערונג, אין קליינע אייג־ געפאלענע הייזלעך און גערעדט האבן זיי אן אנדערן יידיש ווי אין דער נייער טייל שטאט, וואם האט זיך קאנצענטרירט אדום די גאסן: קאלאנטאיא, מאלאכאווסקא, מאנדזשעווער א. אנדערע. די אלטע שטאט האט גערעדטא יידיש וואס איז געווען ענלעך צום ווינער דייטש, וואס כאראקטעריסטיש פאר אים איז געווען צווישן אנדערע דער האר־ טער פתח: ...

... — אין צוזאמענהאנג מיט דעם פינפטן יארצייט פ ץ אזוי יובג טראגיש אומגעקומענעם, ד״ר חיים ארלוזורוב זכרונו לברכה, וועט פארקומען אן אקאדעמיע געווידמעט זיין טייערן אנדענק. מעגן זיין לעבן און שאפן וועט ארויסטרעטן: ישראל זעלצער פץ ווארשע, מיטגליד פון צ. ק. "התאחדות" און ההנהגה הראשית פץ "גורדוניה" אין פוילן. ...

... די פארזאמלונג עפנט ה׳ מאטל גאלד מיט א איינלייטונגס* רעדע און שלאגט פאר אלס פארזיצער דעם פרעזעם פון ראט, פינ- קום. אין פרעזידיום ווערן איינגעלאדן: א. ד. באלימאווסקי, בנימין גרויבארט און דער דעלעגאט פון רעוויזיאנס־פארבאנד אין ווארשע. ש מינדלער. אלם סעקרעטאר — פ. בלייך. ...

... צירעלע שיין איז געקומען פון איינע פון די שענסטע חסידישע היימען אין ווארשע, און באלד נאכן באזעצן זיך אין אונזער שטאט, אלס פרוי פון יצחק שיין (אן אנגעזעענער ציוניסט אין שטאט), האט זי אנגעהויבן ארוים־ ווייזן פאראינטערעסירונג אין געזעלשאפטלעכער ארבעט, געווארן א חשובער מיטגליד אין "טאוואזשיסטווא דאבראצ׳ינאשץ", די עלטסטע פילאנטראפישע אינסטטדציע אוגטער דער אנפירונג פון ד״ר וויינציהער, און מיטגעהאלפן אין שאפן געלד״מיטלן און מעדיצינישע הילף פאר די ארעמע מאסן. געוויס האט די אינסטיטוציע סארמאגט נאד אנדערע מיטארבעטער, וועלכע האבן איר געווידמעט אסך צייט און מי, אבער צירעלע שיין האט איבערשטיגן אלע. זי האט געברויזט מיט ענערגיע, אין נישט בחינם האט מען זי גערופן די "מאמע פון די יתומים". פון דער ערשטער מינוט אן האט זי זיך געווידמעט ...

אויסבאהאלטן, מורא האבענד יק פאר יע ר רוסיישע ר מאכט, וועלכ ע קע ן #ינ 1 פארשיקן אויף קאטארגע קיי ן סיבי ר אל ם געוועזענע ם קאפיטאליס ט או ן גרויסאינדוסטריעלער. אי ן יא ר 1941 געליגג ט אי ם צ ו קומע ן קיי ן ווארשע און פו ן דאנע ן ווער ט ע ר איבערשיק ט קי ץ בערגךבעלזן, אי ן א ספעציע ל לאגער פו ן אויסלענדער, מי ט געפעלשט ע אויסלענדיש ע פאפירן. ד י יידיש ע אגענץ אי ן ירושלים הא ט זי ך פאראינטערעסיר ט מי ט זיי ן גורל או ן געוואלט אים ראטעווען, אבע ר אומזיסט. פו ן בערגךבעלזן האב ן אי ם ד י דייטש ן מכלומרשט טראנספארטיר ט קיי ן "אויסלאנד׳ / פארשיקעבדי ק אי ם מי ט זיי ן פרוי אי ן א ן אומבאקאבטע ר ריכטונ ג — או ן זי י אומגעבראכט. ...

... אין די יונגע יארן קומט ער קיין ווארשע און ווערט טעטיק אויפן געזעלשאפטלעכן און סאציאליסטישן געביט. ער פארבינדט זיך מיט יצחק לייב פרץ און ווערט ביי אים אן איינגייער, ווייל ער איז; געווען באהאווענט אין דער יידישער ליטעראטור און פון צייט צו צייט אויך זיך באנוצט מיט דער פע ן אין פארשידענע ליטערארישע אויסגאבן און אין דער פארטיי־ סרעסע. ...

פון איין זייט — דאס פאטריארכאלישע רבנישע הויז פון איר פאטער, וועלכער פלעגט צווישן איין בלאט גמרא און צווייטן זיך אפגעבן מיטיינע קינדער, און אין לאנגע געשפרעכן זיי דערציילן וועגן דער פאלקס־פארגאנגענהייט , וועגן דעם וואס דאס פאלק האט איבערגעלעבט אויף זיינע גלות וועגן, און אונטער דער השפעה פון פאטער האט זי זיך אויסגעלערנט פרי צו דענקען און פילן; און פון דער צווייטער זייט, האט זי געפונען אין דער יידישער ליטעראטור א גאַנצע גרויסע וועלט, אין וועלכער זי האט געמאכט אירע ערשטע שריט, אויפן געביט פון דער פאעזיע. אזוי שרייבט זי דאס ערשטע ליד: "צו מיין טאטך, וואס ווערט פארעפנטלעכט אין םרץ׳ס זאמעלבוך ״יידיש׳/ ווארשא 1910. דארט באזינגט זי די גרויסקייט פון איר פאטער, וועלכער זיצט פארטיפט אין דער "תורה בעגקשאפט׳ / "אין שטילן גרויען געפעל פון דעם אויפגעוואכטן טאג" . ...

... די לעצטע יארן האט זי געלעבט אין קאליש שסעטע ר אין ווארשע. אין דער צייט פון דער מלחמה געארבעט צוזאמען מיט סראפעסא ר באלאבא ן אין דער היסטארישער קאמיסיע. אין 1943 איז זי געווארן סארשלעסס קיין טרעבלינקע. ...

... און צום סוף 1918 שטעלט ער אויס צום ערשטן מאל אין לאנדאן זיינע ארבעטן: מאטיוון פון ווייטשעפל, דעם יידישן קווארטאל, ווי אויך א גרויסע טייל ארבעטן פונעם לעבן פון ענגלישן ארבעטער. נישט קוקענדיק דערויף, וואס ער האט געהאט די מעגלעכקייט זיך איינצוארדענען אין לאנדאן, א דאנק דער אויסשטעלונג וועלכע האט געהאט א גרויסן ערפאלג, באשליסט ער זיך אומקערן קיין פוילן — עס האט אים געצויגן צום גרויסן יידישן קבוץ, ווו ער האט געהאפט צו געפינען א ברייטן ארבעטס־פעלד. קומט קיין ווארשע, דו ער פארנעמט זיך מיט א פיאנערישער ארבעט, — מאלן דעקא־ ראציעס פארן יידישן טעאטער, ווו ס׳האט דאן געהערשט א גרויסע פאר־

... אין 1926 באזעצט זיוך רודאלער אין ווארשע. אויך דא ווערט ער באלד איינער פון די אקטיווסטע טוער, און נעמט א לעבהאפטיקן אנטייל אין האנטווערקער לעבן פון דער הויפט־שטאט, ווי אויך א מיטגליד פון צענטראלן האנטווערקער־קאמיטעט אין פוילן און פרעזעם פון יידישן מיי- ...

... * עגוירן 1904 נישט ווייט פון בענדין. אלם קינד קומט ער מיט די 1* עלטערן קיין בענדין, גייט אין חדר און שפעטער אין א רוסישער פאלקס־שול. הויבט יונג אן צו ארגעטן. פארט אריבער קיין ווארשע, ווו ער ווערט א האנדלם־אנגעשטעלטער אין א גרויס אייידגעשעפט.

מיר ברענגען אויך אייניקע קורצע אויסצוגן פוגם "טאגבוך" פון היסטאריקער — מארטירער ד״ר עמנואל רינגעלבלום, וואס איז געפונען געווארן נאך דער באפרייאונג פון פוילן און פארעפענטלעכט געווארן דורך דער יידישער היסטארישער קאמיסיע, אין ווארשע. הגם די פרטים זענען באקאנט, זענען זיי אבער כאראקטעריסטיש פאר די שטימונגען און קלאנגן אין געטא ווארשע, און אין פוילישן יידנטום בכלל אין די אומקום־טעג . ...

טוף אקטאבער הא ט מען געבראכט פון ווארשע קיין אוישוויץ א גרופע יידן, וועלכע האבן פאר געלט זיך געלאזט פארפירן דורך פאלשע אויסלענדישע פאפירן אלס אמעריקאנער בירגער. לכתחילה האבן די דייטשן זיי באזעצט אין "האטעל פאלטקי", אזוי אז די יידן האבן געגלויבט, אז די דייטשן וועלן זיי אויסטוישן פאר דייטשע בירגער. שפעטער האבן די דייטשן אלע אינטערנירט אין א ח דע ר בא * רימטער תפיסה פ ח ווארשע, א ץ "סאחיאק", און ס ח דארט זענען זיי פארשלעפט געווארן א ח פארשידענע פארניכטונגס־לאגערן, א ח דער גרעסטע טייל קיין אוישוויץ. א גרופע ס ח אזעלבע 1750 "אמע ־ ריקאנער״ בירגער זענען א ח אקטאבער 1943 געבראכט געווארן 1 קיין אוישוויץ. דא האט מען זיי א ן לאנגע הקדמות געהיימען זיך אויסטח א ח גענומען פי ה א ח קרעמאטארחם. איי ן פר ד הא ם זיך נישט געוואלט אויטטוישן אין אנוועזענהייט פון ם . ס . מאן, און זיך אקעגנגעשטעלט. ווען דער ראפארט־פירער שילינגער האט מיט כח גענומען אראפרייסן ס ח אי ר ד י■זאכן, האט די פדו י גטשטטל ם א ...

... סער. אוי ך דארט הערשט פארלאזנקייט אץ פארצווייפלונג אץ כ׳זע איין, אז אץ דער נאענטער צייט וועלן די אלע קהילות אפגעווישט ווערן פ ץ דער אויבערפלאך אץ קיץ זכר וועט פ ץ זי י ניס פאר־ בלייבן. דאם זענען, מייגע העדן, ת רעזולטאטן פ ץ דער פאלשער פאליטיק, וועלכע ס׳באגיין ת ראשי־קהילות רומקאווטקי פ ץ לאטש אץ טשערניאקא ץ פ ץ ווארשע, מי ס וועלכע כ׳קען זץ־נישם צע־ נויפרעת. אדף, א בשותפותדיקער זיצונג פיט זי י א ץ א ץ מי ץ ...

... טוס, צולי ב דע ם אי ז ע ר געווע ן אי ן ווארש ע או ן לאדזש , קאנ ־ ...

... אין ווארשע קומט פאר א לאנדעס־־צוזאמענפאר אונטערן פאר־