Będzin Jewish Community

עוד לפני שנים, כאשר הגיעונו הידיעות המחרידות על האימה ברחובות בנדין ועל חורבן העיר, הגינו את הרעיון על הוצאת ספר על קהילתנו הנכרתת, שישקף את תולדותיה, מאות שנות קיומה על אדמת פולין, יפרוש את מלוא יריעת חייה התוססים ברוח ובמעשה. אולם נתקלנו במכשולים לאין ספור, והעיקר — לא נמצאו האנשים, שיהיו נכונים להטיל על עצמם עבודה קדושה ואחראית זו. ...

... נאך מיט יארן צוריק, באלד ווי מיר האבן באקומען די דערשי ־ טערנדיקע ידיעות וועגן חורבן, האבן מיר געטראכט ווי אזוי ווירדיק צו פאראייביקן דעם הייליקן אנדענק פ ץ אונזערע אומגעקומענע קהילה אין דער פאר ם פ ץ א בוך, וואט זאל דערציילן אויף דור דורות די געשיכטע פון דעם אזוי רייכן יידישן לעבן פון אונזער שטאט במשך פון איר לאנגן קיום א ץ די מארטיראלאגיע און פארניכטונג פון דעם איבער פערציק טויזנט־קעפיקן דינאמישן ישוב . ...

נאך דער פטירה פון הרב לאנגפוס האט די בענרינער קהלה נישט בדעה געהאט אויפצונעמען א נייעס רב, צוליב דעם, וואט זי האט נישט געהאט קיין מיטלען דערויף. די קהלה האט געבעט ביי דער מאכט, אז זי זאל דערלויבן צו פארטרעטן דעם פארשטארבענעם רב, דעם דיין ר׳ דוד שלעזינגער׳ וועלכער איז שוין געווען בעב־ דינער מורה הוראה זייט 1849. ...

... וואס זענען געמאכט געווארן דורכ דעם דעמאלסדיקן מו״ץ ר׳ נחום רוזאניס, וועלכער שרייבט זיך* אונטער, אין די שפעטערדיקע יארן, אלס רב דק״ק בענדין. אין די דערמאנטע איינשרייבונגען ווערט אנגעגעבן דער פאקט, אז דאס דאזיקע ביד (פנקס) פון דער ח״ק איז געהאט פארלירט געווארן אץ ס׳האט געפעלט במשך פץ 5יאר. ...

... די נאטיצן אינם אויבן באשריבענעם פנקס ווייזן, אז פאר דער צייט פון יאר 1681, זייט ווען מיר האבן באריכט אין פנקס, האט די בענדינער יידישע באפעלקערונג געפירט א אינטענסיווע גייס- טיקע׳ געזעלשאפטלעכע און פילאנטראפישע טעטיקייט. באזונדערע שפוון האבן איבערגעלאזט אויף דעם געוויינלעך אידיליש־יידישן לעבן אין בענדץ, די פארשידענע אומרוען, אויפשטאנדן און רדיפות. וואם זענען פון צייט צו צייט אויסגעבראכן און האבן שווער געטראפן די רואיקע בענדינער יידישע באפעלקערונג. ...

דער אלטסטער טייל פון פנקס, וואס איז פארלייגט געווארן אין יאר תקס״ז (1807) באשטייט פון 98 בלעטער, וועלכע זענען אדורכגעצויגן מיט א שנור און פארזען מיט א לאק־חתימה פון "קה ל בענדין". די ווייטערדיקע בלעטער, טיילווייז נומערירט און די רעשט אןומעראציע, זענען שוין שפעטערדיקע, וואס זענען צוגעגעבן געווארן אין די לעצטע 30—40 יאר. ...

... פון די פארשידענע באמערקונגען און רשימות אין די אויבן דערמאנטע פנקסים איז צו זען, אז ביי דער קהילה אין בענדין האבן די דאזארעס אדער משגיחים — ווי זיי שרייבן זיך אונטן — געפירט א קהל פנקס, ווו ס׳זענען איינגעשריבן געווארן אלע וויכטיקע געשע־ ענישן פון דער שטאט, אפמאכן מיט די היגע חברות, פארשידענע תקנות און פסקי דינים. דער דאזיקער פנקס, וועלכער וואלט אונז געקאנט געבן א שלל מיט מאטעריאל פאר דער געשיכטלעכער פארשונג פון יידישן ישוב אין בענדין און דער אומגעגנט איז ליידער פארלוירן געגאנגען, און אויך ווי ווייט מיר האבן נאכגעזוכט איז ער מער נישט בנמצא אין בענדין. ...

... וואט זענען פארגעקומען אויפן קיבוץ אין יאר 1936, האבן אויפגע־ וועקט דאס געוויסן פץ דער בענדינער יידישער געזעלשאפם, וועל־ ...

... ד1ד ל. / בענדינער דיאלעקט

... א דאלטן — כמעט אין גאנצן קרייז פלעגט מען זאגן אויף בענדינער א בענדינער דאלטן — געמיינט א קעז־קוכן, פארבויגן אין אלע פיר זייטן. ...

... זענען געגאנגען פעראייניקט אין אן איינהייטלעכן בלאק צו די וואלן צום היגן שטאט־ראט, באקומענדיק 7 מאנדאטן פון דער אלגעמיינער צאל — 15 יידישע מאנדאטן. דאס יידישע בענדין איז איז זיין רוב געבליבן טרי דע ר נאציאנאלער פא ן או ן ביי די וואלן גע ־ שטימט פאר די קאנדידאטן מיט אן אויסגעשפראכענעם ציוניסטישן פרצוף.

... ס׳ווערט אנגענומען פאלגענדיקע רעזאלוציע: "די פארזאמלונג מיטן אגטייל פון פארשטייער פון דער בענדינער געזעלשאפט, ווענדעט זיד צו אלע בירגער פון דער שטאט אין דער דאזיקער ערנסטער שעה, ווען דאס לאנד איז באדראט פון אויסערלעכע שונאים, אז זיי זאלן דערפילן דעם פאטריאטישן חוב אץ צייכענען די נאציאנאלע מלחמה־ הלואה. יעדער ערלעכער בירגער, אפילו דער ארעמסטער, דארף דער־ פילן זיין בירגער פליכט! די וואם תעלן נישט ארויסץייזן לאיאליטעט לגבי דער מלוכה און נישט צייכענען די חלואח, אדער ץייניקער ווי זיי דארפן, וועלן געסטענזפעלט ווערן פאר שלעכטע און נישט לאיאלע בירגער, פאר וועלכע עס דארף נישט זיין קיין ארט אין פוילן...

אמאל האט ער גערופן די רעפערענטן אויף א זיצונג געווידמעט דער „אויסזידלונג“. צו דער דאזיקער זיצונג האט ער אויך אייגע' לאדט די פארזיצערס פון די יודנראטן פון פץ בענדץ און סאטנאוויעץ און אייניקע פערזענלעכקייטן. 9 א זייגער אוונט זענען זיך צונויפּ־ געקומען א 30 מענטשן, פץ די פני־הקהילות. דעם אויבן־אן פאר־ נעמען, זעלבסטפערשטענדלעך. מערין—טשארנא.

... אין שכנו ת פו ן ד י גרויס ע פאבריק ן אי ז אויסגעוואקס ן א יידיש ע לייכטע אינדוסטריע, ווא ס הא ט פראדוציר ט מלבושי ם או ן וועש, זאקן, שיך, פאראסאל ן או ן טריקאטאזש. אי ן סאסנאוויץ, וו י אי ן בעגדי ן זענען שטאר ק געווע ן ד י יידיש ע פאזיציע ס אי ן דע ר ווירטשאפט, יידישע דאקטוירים, אדוואקאטן, לערער, גייסטיק ע ארבעטער. פופ ־ ציק פראצענ ט פו ן דע ר יידישע ר באפעלקערונ ג זענע ן געווע ן אר * בעטער או ן האנטווערקער. ...

... ן"ודם שנעמוד על תולדות היהודים בבנדין, נסקור את פרשת * 1 הקמתה של העיר. בגדי ן היא עיר מחוז בפלך קאלץ ומשתרעת על גדתו השמאלית של הנהר טשארנא פשאמשא ולמרגלותיו של המבצר העתיק. ...

מתהומי העינויים של אושוויץ הקרובה, מקום כליונם של יהודי בנדין וזגלמביה בתאי הגאז, עולה אנחתה האחרונה של עדה קדושה, עיר ואם בישראל, היא בנדין, וחודרת לעמקי נשמותינו. אנקת גסיסתה של קהלה גדולה שכל ימיה מתגעגעת היתה לימות המשיח, של יהודי תהלים ומשניות שגורל מר איחדם, שקציר מות אכזרי הפילם יחד — שפלי ברך וגאים, חסידים ובעלי־בתים, עניים ועשירים, לומדים ופשוטי־עם, הכל מאוחדים באמונה וברוח והכל שווים באסונם. ...

... ן*ונכתי וגדלתי על ברכי החסידות, ומשחר ילדותי הסתכלתי 1 1 מקרוב אל אורח חייה המיוחד שלה בזגלמביה ומחוצה לה, מידותיה ומנהגיה, הלך־רוחה ונטייתה לשמחה וחגיגיות. וכעת, אחרי ככלות הכל, לאחר השואה רואה אני חובה קדושה לעצמי להיות גואל לזכרה הקדוש בל ייעדר מקומה באנדרטה הרוחנית שאנו מציבים ליהודי בנדין וזגלמביה. ...

מקום מכובד בחסידות בבנדין תפסו חסידי רדומסק, ובקלויז זה נתרכזו "סלתה ושמנה" של האוכלוסיה היהודית. יתר הקלויזים לא היו כל־כך בולטים והתחשבו בהם פחות. חסרים אמנם סרטים על הקלויז הראשון של חסידי רדומסק בבנדין. ברם, קלויז זה נשאר הגדול והוותיק ביותר בבנדין, אף בין הקלויזים הרדומסקאים שבעיר. פעם, בשנים הראשונות לקיומו, שכן בביתו "דוד הצבע, בקרבת "ארמון ההר", ובו ישבו כל היום על התורה ועל העבודה זקנים וצעירים, וממש לא פסקו פיהם מגירסא. בו ישב המלמד ר׳ משה אהרן לוי שלמד כל היום עם שתי כתות תלמידים. ...

... קלויזים רבים היו לרבי מחנצ׳ין ברחבי פולין, ורבים היו חסידיו בחבל זגלמביה בכלל ובבנידין בפרט, וכל זמן שחסידי חנצ׳ין בבנידין מצאו קורת גג בקלויזים הקיימים לא נתן להם הרבי לפתוח קלויז משלהם, עד שנמצא חסיד חנצ׳יני בבנידין שלא יכול היה לשלוט בנפשו ויסד את הקלויז. ומכיוון שנוסד הקלויז — שוב נתרבו חסידיו. ...

... במאה הי״ט היה מצב החזנות והחזנים בפולין בכל רע. החזן לא היה בידו להתפרנס מהחזנות בלבד, והוטלו עליו גם עבודות אחרות. המקורות של הקהילות השונות בפולין מתברר, שגורל אחד היה לחזנים בכל הערים והקהילות בפולין. החזן מילא תפקיד של שמש, מלמד תינוקות, לבלר הקהילה וכדומה, ויש מקום להשערה שבנדין לא היתה יוצאת מהכלל במובן זה. בצער רב יש לציין, שמפנקסי הקהלה בבנדין לא נשאר כל זכר, ולכן אין חומר מחיי הקהילה ו״כלי הקודש״ שלה בדורות שקדמו. ...

... עם קום מדינת פולין העצמאית, 1918, נעשתה בעירנו ע״י הסתדרות הציונית פעולה חשובה למען זכויותינו הלאומיות בפולין המשוחררת, ובשנת 1919 נבחר כציר לסיים הפולני הראשון, נציג יהודי זגלמביה. ד״ר ויינצי הר ייצג את הציונים גם בעירית בנדין, יחד עם הנציגות הציונית בעיריה — נכר רוטנר, וצאשה שיין, והושגו הישגים ניכרים לאוכלוסיה היהודית. ...

... עם פרוץ המלחמה נצטמצמה פעילותה של התנועה, והיתה. קיימת בחשאי עד לחיסולה של יהדות בנדין. ...

בשנות השלושים הולכת התנועה בפולין מחיל אל חיל. השפעתה וקרנה עולות בתוך יהדות פולין. חיזוק המפלגה טבע חותמו גם על ההסתדרות בבנדין, שמגבירה גם היא פעולתה בהצלחה לא מעטה, והיא מנהלת פעולת תרבות במועדון המפלגה הנקרא "גראסער קלוב" (ע״ש עסקן "בונד" הנודע), ב״קולטור־ליגע", באגודת "הזמיר" בייוו״א ועוד. כפעם בפעם נערכות אסיפות פומביות והרצאות ספרותיות של סופרים ועסקנים, ואזכיר אחדים מהם: ויקטור אלטער והנריק ארליך (הוצאו להורג ברוסיה במלחמת העולם השניה), ישראל ליכטנשטיין (מת באמריקה) ושמואל זיגלבוים (כינוי ארתור — איבד את עצמו לדעת בלונדון, בימי מרד גיטו וארשה), יעקב פאט (כעת באמריקה) ואחרים. ...

... או צבי פוליוואדא ממנהיגי "פרייהייט" והקבוצה בבנדין. שני בחורים מצויינים, שחרפו נפשם על קדוש השם. (המערכת)

... הפגישה עמדה בסימן מאורעות הדמים בארץ־ישראל הנמשכים זו השנה השניה, מאז 1936. את החברים קידם בברכה ראש ההסתדרות בבנדין, מ. פוליוואדא. כל הנאספים צועדים בסך לפני דגלי הלאום והמעמד, ובשירת "השבועה" ו״תחזקנה" נפתחה הפגישה. ...

... גם בבנדין הוכרזה המגבית ולא זו בלבד שהצליחה , אלא שעירנו גילתה פעם נוספת את בגרותה הציבורית המפותחת ביחסה לכל נכסי רוח שלנו , והשיגה מקום מכובד בין הקהילות המצטיינות ־ בפועל לטובת "ייווא" .

... הואיל והיה קשור בזכרונות נעימים על עירנו ויהודיה, פנינו אליו, שיכתוב מחוויותיו ורשמיו על בנדין מימים עברו. נענה ברצון אך לפתע חטפו המוות, 1957. (המערכת). ...

... אין תימה, שזמן־מ ה לפנ י השואה, כאש ר יהוד י בנדי ן הי ו נתונים במחלוק ת סבי ב הבחירו ת לר ב דאתרא, פנ ו פרנס י "אגוד ת ישראל" למוש ל המחו ז בדריש ה להעבי ר א ת הפרנ ס הציונ י לונדנ ר לעמדה אחרת׳ א ף רמ ה יותר. כלומר, להנהל ת הקהיל ה המצומצמת, רק בכד י "להתפטר" ממנ ו ממועצ ת הקהיל ה הנרחבת, ב ה נידונו ת השאלות המכריעו ת ומתקבלו ת החלטות. הפרנ ס לונדנ ר ל א הי ה מוכן, כמובן, להחלי ף א ת מקומ ו והעדי ף להשא ר במועצ ה ולמל א את תפקיד ו האפו ר שלשמ ו נשלח.

•ולד בבנדין, תרס״ב (1902) — ניספה בשואה בפולין. ^משחר ילדותו נתחנך ברוח המזרחי. בן שש עשרה נמנה עם מייסדי סניף ״צעירי מזרחי״ בבנדין — אחד הסניפים הראשונים של ארגון זה בפולין — ושימש שנים רבות מזכיר הסניף. תודות למרצו נתארגנו סניפי התנועה בכל הקהילות היהודיות שבאזור זגלמביה. השתתף בכל הוועידות והכינוסים של "צעירי מזרחי" ובשנת תרצ״ג (1933) נבחר להנהלה הארצית של תנועת "תורה ועבודה" בפולין. היה גם חבר המשרד המרכזי של "החלוץ המזרחי" בפולין. היה ממחוללי רעיון העצמאות, ומארגני הקבוצה שביקשה לגבש את תנועת "תורה ועבודה" כתנועה עצמאית ובלתי תלויה מבחינה ארגונית ב״מזרחי". השתתף כציר בכמה קונגרסים ציוניים, פרט לעבודתו בתנועה היה פעיל בחיי הקהילה בבנדין. נלקח באחד מקרונות המוות לטרבלינקי, ממנה לא חזר . ...

... ומיד נתעורר בצבור היהודי ובחוגי הפעילים הויכוח המר והנוקב על העמדה שיש לנקוט ביחס ל״זקן היהודים" ולמוסד שהקים. היו ששללו אותו מתחילתו ואת שיתוף הפעולה עמו, לפי שראו בו מכשיר מובהק בידי הגרמנים לביצוע מזימותיהם לרעת היהודים, והיו שסברו, כי ראוי לנצלו, לפי שהוא הרע במיעוטו, ותוך כדי כך לבחון את טיבו הלכה למעשה ולא להפקיר את הישוב — ורק אחר כך לקבוע עמדה. ...

... לאט לאט חזרו חיי הקיבוץ, על כל הצרות והקשיים של תקופת הכיבוש הנאצי, למסלולם, וסביבו התחיל להתרקם הוי־חיים יהודי ציבורי. ...

... — ובכן, בלשון מעשית פירושו של דבר הוא, שאני, זיורש מאת האוכלוסיה היהודית להמציא לי תוך שלושה ימים חמישה קילו זהב, תשלומי מם. סבור אני, שאין זה הרבה.. . כן, — הוסיף דרייאר ואמר, — וכל אחד יקבל מאת המשטרה המדינית החשאית תעודה ערוכה לכל בתי־הפקודות הגרמניים, שאין לנגוע בהם לרעה. אתם משמשים "מועצת היהודים" של ועד־הקהילה היהודי, ובהוייתכם זו אתם נתונים, כמובן, מאליו, לשירותי בלבד. הבינותם ז ...

לאמיר געדענקען, מיר, די פחלאנג־איינגעזעסענע עולי־בענדין אין ציון, וועלכע זענען פארכאפט־און דורכגעדרונגען מיטן אידעאל פון דעם זיך בויענדיקן לאנד, ווי אויך מיר, די שרידים, די על־פי־נם ניצל־געווארענע בני־עיר, די גאנץ ווייניק לעבן־פארבליבענע פליטי־חרב, וועלכע זענען דורכגעגאנגען די גרעסטע געפאחאץ כלערליי מדורי גיהנום און דורך וועגן־און אומוועגן דערגרייכט ישראל ז מיר, די בענדינער פארבליבענע שארית־הפליטה אין ישראל און פארשפרייטע איבער די גלות־לענדער פון דער גארער וועלט, — לאמיר אלע צוזאמען דערמאנען און געדענקען אויף אייביק מיט א געפיל פון פאר׳יתום׳קייט און עלנט, די פערציק טויזנט אויף דער עקדה אומגעקומענע בענדינער יידן, אונזערע דורך אלעמען געשעצטע, דורות־פארצווייגטע קהילה, וואט האט געשעמט ארום־און־ארום, אין נאענט און אין ווייט, ווו א יידיש ווארט דערגרייכט נאר! א קהילה, וואט האט זיך קונה־שם געווען א חשובץ ארט אינם פאנטעאן פון דעם אונטערגעהאקטן סוילישן יידנטום, א קהילה, וואט איז פארשניטן געווארן און פארוואנדלט געווארן אין א וויסמן חורבן דורך מענטשן־שענדער; א קהילה אין וועלכער ס׳האבן געלעבט במשך פון יאר־הונדערטער רבנים און גאונים, חסידים אחלומדים, שבת־יום־טוב־דיקע יידן ...

נזכור, אנו, בני־בנדין שעלינו למולדת לפני שנים הרבה, קודם למבול־הדמים, מתוך כיסופי האהבה אליה וקסמי הגאולה נזכור, אנו, ניצולי השואה, שרידי הזוועה וההשמדה, אודים מוצלים מאש התופת, אחד מעיר ושניים ממשפחה, אחרוני הפליטים ועדי בלהות ותלאות! אנו, שעברנו גיא־צלמות, כל מדורי הגיהנום וחיבוט הקבר, והגענו בדרכים־לא־דרכים לציון, אחרי נדודים וטלטולים! נזכור אנו כולנו יחדיו מתוך הרגשת שכול ויתמות את רבבות יהודי בגדי ן הטבוחים, את קהילתנו המפוארת והמהוללת, אשר מוניטין יצאו לה בכל התפוצות, שנחרבה ונגדעה בידי בני־שחץ ואנשי־בליעל! קהילה בה חיו מדורות רבנים גאוני־תורה, אבירי־ חכמה, פרנסי ציבור רבי־מעש, יהודים יראי־שמים ומלאי אהבה לעמם, לארצם ולשפתם! קהילה בה שקקו חיי חברה ותרבות, ציונות וחלוציות! קהילה בה תססו כוורנעורים, חדוות־עלומים ותנועות־נוער רבות־גוונים וזרמים. ...

... חסידות א ת תורה, ציוניז ם או ן חלוציזם, ארבעטער־או ן יוגנט ־ באוועגונגען, א יידי ש פאל ק אי ן מיניאטור, א קעמפערי ש או ן שעפערי ש פאלק, שטאל ץ א ת מוטיק, אינערהאל ב רע ם קעניגריי ך פו ן קויל ן א ת אייזן, ביי ם בלוטיק ן גרענעץ. א ת ע ר קוק ט ארוי ס צ ו די ר פ ת די פיל ע בילדע ר פונע ם בוך, פו ן דע ר מאסע, ווא ס אי ז מקב ל פני ם רע ם גערע ר רביץ, פ ת ד י גרופ ן אקטיוויסט ן אוי ף זייער ע שאטירונגע ן את פענער, פו ן יוגנטלעכ ע א ת געזעלשאפטלעכ ע טוער, פו ן ד י ליכטיקע, אפענ ע שיינ ע פנימלער, פ ת פרויע ן א ת מענער, אל ט או ן ...

... ובזה החילותי: אהד. תבל התפלשי בעפר רדי ושבי על הארץ. בכי חלד וספדי כי נמוג כל לב ונמוג כל הארץ. מכליון הדבר והמגפה וחרץ: אשר ממש כמוהו לא נהייתה במדינותינו משמי שמי ערץ: ולא עלינו בלבד החרון אף יצא רק על הכלל כולו יצא ממש קהילות הקדושות גדולות ונפלאות עלה הפורץ: ולו ישחית והרבה להשיב אפו ויעיר כל חמתו. בכלל ובפרט שתינו קובעת כוס התרעלה מיד ד׳

... די תקנה13 באשטימט, דאס אויב די בני־החברה וועלן זיו פירן כשורה און זיי וועלן פארלאנגען, אז דער רב זאל פאר זיי האלטן א דרשה אויף זייער משתה אזוי ווי ביי אנדערע חברות— וועט מען דעם רב געבן רשות צו גיין צו זיי, נור בתנאי, אז עם זאל זיין לכבוד הרב. ...

אזוי ווי בעגינער יידיש, סוחרים האבן געהאט די פעאיקייטן זיך איבערצוווארפן פון איין פאך צום צווייטן, און זיך צופאסן צו יעדער סיטואציע אויפן האנדלס־מארק, האבן זיי טאקע מיטן אבשלום פון אויבערשלעזיע צו פוילן, באוויזן צו אנטוויקלען א גאנצע רייע פון קליינע אינדוסטרי פאבריקלעך, וועלכע האבן געפונען א גוטן אפזאץ־מארק אין דער גרויסער אויבערשלעזיע מיט איר מיליאנען באפעלקערונג.

אין יאר 1925 האט אפעלבוים אנגעהויבן דעם פארשלאג פון דער בענדינער יידישער קהילה, צו באצירן די שול פון אינעווייניק, און צוזאמען מיט נאך צוויי קינסטלער — דעם סקולפטאר חיים ד, אנפאט אין דעם מאלער שמואל ציגלער — פון סאסנאוויץ, געלינגט די דאזיקע דריי קינסטלער צו שאפן א גרויס קונסטווערק; שטיצנדיק זיך אויף אלטע מוסטערן פון וואנט־ מאלעריי אין דער רענעסאנס־עפאכע, האבן זיי געשאפן א פרעכטיק קונסט־ ווערק: די מאלעריי אין פלאסטיק פון דער שול איז געשטאנען אויף א ד,ויכן קינסטלערישן ניווא, באזונדערס דער באראליעף פון דער מזרחוואנט, ווו אפעלבוים האט אריינגעלייגט זיין גאנצן כוח אין קונסט. דאס איז בא־ שטעטיקט געווארן דורך א גאנצע רייע קינסטלער אין קונסט־קריטיקער וועלכע האבן די שול באזוכט; רעפראדוקציעס פון די ארבעטן געפינען זיך אין תל-אביבער מוזיי, ווי אויך אין דעם בצלאל־מוזיי אין ירושלים. איבער א יאר האט געדויערט די ארבעט פון די דריי קינסטלער, — און בענדין איז טאקע געווען די איינציקע שול אין פוילן, וואס איז איגערלעך געווארן אויסגעמאלן דורך יידישע קינסטלער. ווען א פרעמדער פלעגט קו ...

... •■יי ענדין איז געווען פון די וויכטיקסטע און פארווארצעלטסטע 21** יידישע קהילות אין פוילן, אין איינעם פון די רייכסטע געביטן פון לאנד — פון דער קוילך און אייזךאינדוסטרי. ביזן יאר 1939 האבן אין שטאט געלעבט ביז 30 טויזנט יידן, בעת דער מלחמה איז די צאל אויסגעוואקסן ביז 40—45 טויזנט . ...

... ישראל יוסטמן, מהשובי היהודים במדין, בעבודת־כפייה ישראל יוסטמן פון די אנגעזענסטע בענדינער בעלי־הבחיים ביי ...

... ראשיתה במאי 1940, אותו זמן הגיעה אלינו הידיעה, שהגרמנים מקימים בשרודולא בניינים בעבודתם של פועלים שנשלחו על־ידי היודנראט. כוונתם — הקמת מחנה עבודה לפועלים חקלאים. ...