Synagogue

... סאביעסקי דער דריטער מיט זיין ארמיי. דער קעניג וואם האט געאיילט מיט הילף דער שטאט ווין, וואס איז געווען באלאגערט דורך די טערקן, האט זיך אויפגעהאלטן א קורצע צייט אין היגן שלאס. צום אנדענק פון קעניג סאביעסקיס זיין אין בעבדיוי איז דאמאלט אויפגעשטעלט געווארן א דענקמאל, וועלכער שטייט נאך ביזן היינטיקן טאג אויף דער קאלאנטאיא גאס 45. די לעצטע לוסטראציע, וועלכע איז אדורכגעפירט געווארן אין יאר 1789 האט באוויזן, אז אין בענדי זענען דאמאלט געווען 279 הייזער מיט העכער 1200 איינוווינער וועלכע האבן געצאלט 27 גל. מיט 15 גר. באדן־שטייער און 200 גל. האנדל־שטייער. די יידישע קצבים (קיין קריסטלעכע זענען דעמאלט איבערהויפט נישט געווען אין בעבדיוי) האבן געצאלט 253 גל. מיט 10 גר. שחיטה־שטייער, און די קהלה האט געצאלט 700 גל. פון דער שול.

... דער גאנצער קהלה־בודזשעט פארן יאר 1854 האט באטראפן 672 רובל. א טייל פונעם בודזשעט האבן געדעקט די הכנסות פון דער מקוד. און פון אנדערע קוועלן, ווי צב״ש פונעם הויז נומ׳ 120 אויפן יידן־גאס (שול־גאם), וואס איז פארשריבן געווארן דורך דעם בענ־ דינער קצב הערשל קשאנאווסקי לטובת דער קהלה. קשאנאווסקי האט אויך געשאנקען פאר דער שול א ספר תורה מיטן באדינג, אז מ׳זאל האלטן זיין יארצייט. מיטן איבריקן טייל פונעם בודזשעט זענען באלאס־ טעט געווארן די בעלי־בתים פונעם גליל. ...

... "דער שמש דארף קיינעם פון די חברים נישט באזונדער איינלא־ דענען אויף דער משתה, נאר נאד דעם ווי ער רופט אויס אין דער שול ווו די משתה קומט פאר — דארפן אלע חברים אליין קומען אן־באזונדערע אייגלאדונגען".

... אר אלע, אז בכל תפוצות ישראל האבן זיך געשאפן חברות פון חייטיו (שניידער) און אנדערע בעלי מלאכות, וואס ארדענען זיך איין מנינים מיט אייגענע ספרי תורות צו לייענען יעדן שבת און יום טוב׳ און מי ט דעם העלפן זיי זיך איינעם דעם אנדערן. אויך ווען זיי האבו א רעליגיעזן ענין׳ ווייל די בעלי מלאכות האבן פאר־ בינדונגען מיט נישט אידן און די צעכן (קריסטלעכע בעלי מלאכות פאריינען), כדי ס׳זאל נישט ארויסקומען קיין שאדן פאר זייערע אינטערעסן. ווייטער ברענגען די חברות מיט זיך אהבת רעים׳ גוטפריינטשאפט און אויך זאכן, וואס זענען שייך צו יראת שמים און מענטשלעכע ענינים. צוליב דעם איז אויך באשלאסן געווארן ביי די בעלי מלאכות אין אונזער שטאט צו שאפן א ענלעכע חברה און זיך צו פארייניקן אין פריינטשאפט און צו נעמען א ספר תורה פון דער שול. זיי האבן זיך מתחייב געווע ן צו צאלן כמשך פון 3 יאר פאר דער ...

... 2) זיי טארן נישט שאפן קיין שום נייעם, וואס זאל ח״ו ברענגען א שאדן די איינקונפטן פון דער שול, בית המדרש אדער דער קהלה־קאסע. אויך טארן זיי נישט מתקן זיין קיץ תקנה, וואם קאן ברענגען א פחיתת הכבוד אדער התנגדות פאר דער חברה קדישא. ...

... י אינ ם פנקס פון דער ח״ק, וועלכן מיר האבן דא באארבעט), און ווייל די מיעשטשאנעם האבן נישט דערלויבט ווייטער קובר צו זיין אויפן בית־עלמין, וואס עקזיסטירט שוין איבער צוויי הונדערט יאר — האט מען אין יאר תקצ״א געמוזט קויפן פאר א ס ך געלט א נייעם פלאץ אויף א בית עלמין. אבער צוליב דעם, וואם דער בית עולם געפיגט.זיך ווייט פון דער שטאט (געמיינט דעם בית עולם הינטערן בארג) און ס׳איז א גרויסע טרחה דארט אהין איבערצופירן די ב ר מיננ ס ר״ל, האבן זיך דעריבער די גרינדער פון דער חברה נושאי המטה געווענדעט צום קהל, בד״ץ און צו דער ח״ק, אז זיי זאלן זיי דערלויבן זיך צו פארנעמען מיט דער מצוה. די גרינדער פארזיכערן, אז זיי וועלן אין אלע ענינים געהארכזאם זיין דער קהילה און ח״ק, און זיי וועלן גארנישט טון, וואס זאל ח״ו אנרירן די הכנסות פון בית הכנסת, בית המדרש אדער די צדקה גדולה (קהלדדקאסע).

... אין סעפטעמבע ר הא ט ד י בענדינע ר פאליצי י ארעסטיר ט עטלעכ ע צענטליק פערזאן , פו ן וועלכ ע א טיי ל אי ז איבערגעגעב ן געוואר ן דע ר געריכט־מאכט, וויי ל זי י זענע ן געשטאנע ן אונטער ן חשד , א ז זי י האבן אויסגעפיר ט באמבן־אטענטאט ן אוי ף דע ר שול , געשעפטן , יידיש ע וווינונגען או ן באגאס ן ד י מלבושי ם פו ן יידיש ע בירגע ר מי ט ברען ־ מאטעריאל. ...

בענדינאלם אינדוסטרי־שטאט האטנישט פארמאגט קייןשיינעם נאטור־פייזאזש, געהעריקע אפרופלעצער, פארקן אוןגערטנער. די ארומגעצוימטע "גוראזאמקאווא", וווס׳זענען פארבליבן ביזהיינט צוטאג די רואינען פוןאלטן פוילישן שלאם, האט געדינט אלס פאר־ וויילונגס־ארט פארפארליבטע פארלעך אוןראמנטישע באגעגענישן. ווען ס׳איזגעשען אוןאזא פארל איזאנדעקט געווארן אמוזירנדי ק זיך ביחידות, האט מען תיכף מכריז געווען איןדער שול אוןאין בית־המדרש, אזמען וועט אזעלכע "הפקרדיקע יאדן אוןמאדן" מחרים זיין, ישמרנואלקים, און זיי וועלן נישט קומען איןקהל פוןעדת ישראל... ...

... דער בית המדרש האט זיך געגרעניצט מיט דער שול, די צוויי־טע שול לויט איר גרייס אין שטאט (אויפגעבויט אין 1859). דאס איז געווען א היימישער פאלקס־טימליכער מקום־תפילה. געווען אלע מאל פול מתפללים, די מערהייט פון זיי פאלקס־מענטשן און פון די ארעמע שיכטן! דאס איז געווען שבת, דאקעגן אין די וואכן־טעג פלעגן אסאך "שיינע" יידן זיך ארעהער אריינכאפן, ווער אויף א שיעור פון דף יומי, אדער סתם א פרק משניות. בחורים פלעגן זיצן אין לערנען א בלאט גמרא פאר זיך, אדער בלעטערן אין אן אלטן ספר, ווייל דער בית־המדרש האט פארמאגט א גרויסע צאל אלטע ספרים פון דער רבנישער ליטעראטור וואס זענען געווען א זעלטנהייט אין שטאט. דער בית המדרש איז געווען ווי א אוניווערסיטעט פארן יונגן לומדישן דור! בחורים פלעגן זיצן ביז שפעט אין דער נאכט און זיך מתפלפלען אין שווערע סוגיה׳ס! מ׳קען זאגן, אז דער קול התורה און קול התפילה האט דארט נישט אויפגעהערט א גאנצן טאג. אויך פארן עלטערן דור איז דער בית־המדרש געווען דער בעסטער און אפשר אויך דער איינציקער ארט פון גייסטיקער פארוויילונג. ...

די פארזאמלונג איז געווען אן אומלעגאלע, און; זי איז גערופן געווארן אין א בית־מדרש. פארן גיין אויף דער פארזאמלונג האב איך באקומען פון קאמיטעט עטליכע רובל, כדי ווי א זאך מאכט זיך, זאל איך האבן אין קעשענע א פאר רובל און טאמער געלונגען עס אונז יא און די דיס־ קוסיע ווערט פארענדיקט בשלום — זאל איך פון דארט גלייך שפא' נען צום צוג. איך בין געזעסן אין קאוויארניע און געווארט אויף א שליח. אז איך מעג שוין קומן. פונקט דריי אזייגער איז דער שליח געקומען און מיך געפירט אין בית־מדרש אריין. איך בין זיך מודה' ומתודה אז דער אויפן ווי דער רעפעראט איז ארגאניזירט געווארן, האט מיך מער פאראינטערעסירט, ווי דאס, וואס דער רעפעראט דארף זיין. מיר האט געוואלדיק אימפאנירט דער פאקט, וואס דער בית־ מדרש איז געווען פון אלע זייטן ארומגערינגלט מיט אונזערע שומרים, מיט חברים פון דער קאמפס־דרוזשינע און דאס גאנצע געסל וואס האט געפירט צום אריינגאנג פון בית־המדרש איז געווען באוואכט מיט חברים. ביי דער טיר גופא זיינען פון ביידע זייטן געשטאנען צו צוויי חברים מיט "שפייערס" אין די קעשענעס. אריע* געלאזט האט מען נאר ...

אירע צדקה־אנשטאלטן, אירע אינסטיטוציעס, איר פרעכטיקע שול, אירע שולן, זענען געווען א מוסטער פאר דער גאנצער זאגלענדער ביער סביבה. ...

ןךיי ענדין האט געאגראפיש געהערט צו קאנגרעס־פוילן, אויר די 1^■ שפראך פון די יידן איז מיט קליינע ענדערונגען געווען ענלעך צום רעדנס־ארט פץ ווארשע און לאדזש. אויך די נאענטקייט פון דער דייטשער גרענעץ, האט געהאטא געוויסן איינפלום. חוץ דעם האט בענדין, אלם איינע פון די עלטעסטע שטעט אין פוילן, געהאט אויך איר אייגעגעם יידישן דיאלעקט וואס איז איבערגעגאנגען בירושה פון דור צו דור. שפראכלעך האט זיך די שטאט געטיילט, פאקטיש, אין צוויי טיילן: דאם אלטע בענדין.— אדום דער שול און דעם "אונטערן־ בערג", גראבלעס און בוקאווינא, ס׳הייסט כמעט דער גאנצער טייל שטאט וואם איז געלעגן ארום דעו פשעמשא. דארטן האבן געוו1נט די אלטאיינגעזעסענע, ווי אויך די ארעמע באפעלקערונג, אין קליינע אייג־ געפאלענע הייזלעך און גערעדט האבן זיי אן אנדערן יידיש ווי אין דער נייער טייל שטאט, וואם האט זיך קאנצענטרירט אדום די גאסן: קאלאנטאיא, מאלאכאווסקא, מאנדזשעווער א. אנדערע. די אלטע שטאט האט גערעדטא יידיש וואס איז געווען ענלעך צום ווינער דייטש, וואס כאראקטעריסטיש פאר אים איז געווען צווישן אנדערע דער האר־ טער פתח: ...

אויף דער איינלאדונג פון די שול־מתפללים און פונ׳ם שול־קא־ מיטעט, איז הרב גראסמאן געקומען שבת, ערב שבועות, אין שול אדיין דאווענען. נישט געקוקט אויף דער אפיציעלער איינלאדונג האט דער שול־שמש באקומען א באפעל, אז אן דערלויבעניש פון דער קהילה, טאר קיינער נישט רעדן אין דער שול. ...

... המשפטים התנהלו בביודהכנסת. בית־הסוהר שהיהודים היו צריכים להחזיקו על חשבונם, נמצא גם הוא ליד בית־הכנסת. ...

... זוכר אני, שפעם בחג שמחת־תורה הובל מתחת לאפריון הרב המקומי, הרב גרויברט ז״ל, מבית הכנסת הביתה בשירה ובריקודים. לתהלוכת החסידים הזאת הצטרפו פועלים יהודים, והתחילו לשיר שירים על חופש ושחרור העובד מכבליו, ובאורח זה נהפכה חגיגת שמחת־תורה והיתד. להפגנה סוציאליסטית. פני העיר, שליוו את הרב, רצו להזעיק את המשטרה, אך הרב מנע מהם לעשות זאת, כדי למנוע שפיכת דמים, וקרא: "הגבירו קולכם, שירו בקול רם והחרישו קולם של האפיקורסים 4.. ״ ...

... עשוי להגיש עזרה. כאן דנו והתווכחו בענינים העומדים ברומו של עולם, בעסקי הקהלה ובענין בחירת רבנים ובכל שמחשיב איש מישראל ובכל שהוא מבטל. הקלויז שימש מקום־בילוי הטוב ביותר לדור הקשיש והצעיר. מובן, שגם בית־המדרש ובית־הכנסת העניקו רוחניות. ביודהמדרש היה ביודועד לקהל הפשוט. בו ...

... בשנת 1942 חלה, ובלי להשגיח במחלתו המשיך במלוא תפקידו בבית־הכנסת ואף נשא דרשה שבסיומה צנח ונפטר. ...

... מספרים, שבחג השבועות של אותה השנה בה הכרתי את המנוח הדגול, ניצל ז״ בריש את ההזדמנות, שרעייתו היתד. בהזכרת נשמות בבית הכנסת, קם בקושי רב ממיטתו, התלבש, ירד מהקומה העליונה של ביתו ובא לבית הכנסת, כדי לשאת את נאומו האחרון למען ציון. זמן קצר לאחר כך שבק חיים לכל חי. ...

... בזמן נטישת הקיבוץ קיבל על עצמו שיטנברג מחברי גור־ דוניה את השמירה על הרכוש שנותר, ושמר עליו, ובזכותו כמעט ולא נפגע דבר. המקום גם לא נתפס על־ידי מחוסרי־הגג המרובים, שדירותיהם נשרפו בזמן שריפת בית הכנסת ובית־המדרש הישן יחד עם רובע שלם של בנדין. ...

... מנחה און מעריב פלעג איך מתפלל זיין אין ביתהמדרש, ווו ר• פייוועל ראפאפארט (דער "רוסעל מאכער") פון הערינג־געשעפט אויפן אלטן מארק האט מיך געצויגן פארן אויער און געקניפט אין באק, אז איך זאל נאכזאגן דעם שליח־צבור נאך יעדער ברכה "ברוך הוא וברוך שמו" און "אמן". זייענדיק צופרידן מיט מיין התנהגות, האט ער מיר פארזיכערט עולם הבא, ארויסגענומען זיין טאבאק־פוש* קעלע און מיד מכבד געווען צווישן די פינגער מיט א שמעק־טאבאק אץ אריינגעצויגן דעם שארפן ריח — האב איך זי אזו שטארק צע־ ניסט, אז עם האט אז ש אפגעהילכט אין גאנצן בית־המדרש... ...

... די אויסגאנג טיר פון דער שול. מעטאל פלאסטיק פון חיים האנפט. דלת היציאה מבית הכנסת. פיתוחי מתכת מאת חיים האנפט.

בית הכנס ת

... חברת ״נושאי המטה״ ציורי־הקיר בביודיהכנסת (וואנד־מאלעריי אין דער שול) ד״ר סאלאמאן (שלמד״) וויינציהער. אליעזר רובינליכט, סגן ראש העיר (וויצע פרעזידענט פון דער שטאט) מנדל ראזעגזאפט צירעלע (צעשא) שיין. ...

... כותל-המזרח בביודהכנסת שמעון ראטענבערג, עורך "זאגלעמביער אלמאנאך" הרחוב פודזמטשה על גידת הנהר השמשה, בשנות 1867 ד 1936 איזור המבצר (זאמעק), ציור מאת ארטור וינר קטע מהרחוב סודזמטשה (אוגטערן בארג). ...