Poale Zion

... דער אויספיר־קאמיטעט פון דער פ״צ ארגאניזאציע איז באשטא־

... א וואל־קאמף איז פארגעקומען בלויז צווישן די פראלעטארישע פארטייען: "פועלי־ציון" ׳ "בונד " און ס״ד . אדורכגעפירט האבן די פ״צ 3 ראט־מענער : י . ל . פיינער , הערשל שטאטלער און הענריק וואלף און דער "בונד " יצחק פסחזאן .

... די לאקאטארן: 289 שטימען, 3 ראטמענער: לאנדוי, פרידע און קריגשטיין. ״פועלי ציון״: 401 שטימען, 4 ראטמענער: פיינער, ד״ר ווידער־

... די ס״ס זענען געווען די ערשטע, וועלכע האבן ארגאניזירט אין בענדין א פראפ. פאריין פון מאלאזשעס, פורמאנעס און האנדלס־ אנגעשטעלטע. שפעטער האבן די ס״ד אנגעפירט מיט די טישלער און וואלקער און די "פועלי ציון" מיט אנדערע פאריינען. דער "בונד" אלס ארגאניזירטע פארטיי איז נאך אין די יארן 1905/6 נישט געווען טעטיק אין אונזער שטאט.

... שוץ אי ן יא ר 1904 זענע ן געווע ן אי ן שטא ט איבע ר 15 שטעפע ר אונטערנעמונגען, וו ו ע ם האב ן געארבע ט בי ז 200 ארבעטער , אל ע יידן . די פראדוקצי ע אי ז געגאנגע ן קיי ן רוסלאנד . ד י ארבעטע ר פלעג ן דאן ארבעט ן בי ז 14 שע ה אי ן טא ג או ן באקומע ן א מינימום־געהאלט . עם פלעג ן אויסברעכ ן שטרייקן , געשטיצ ט דור ך דע ר דעמאלסטיקע ר יונגער ארבעטע ר פארטי י פועלי־ציון , אבע ר א ן רעזולטאט , וויי ל דער בעלי־הבי ת אי ז אליי ן געווע ן הויפט־פאכמאן , מי ט דע ר היל ף פון צווי י ארבעטע ר ווא ס האב ן געניי ט אוי ף דע ר מאשין , די איבעריק ע זענע ן געווע ן נישט־קוואליפיצירטע , או ן דע ר בעל ־ הבית הא ט זי י געקענ ט טויש ן ווע ן ע ר הא ט געוואלט . ...

די רוסישע רעוואלוציע האט אריינגעבראכט א גרויסע אויפ־ לעבונג אויף דער יידישער ארבעטם־גאס. עס זענען פארגעקומען גרויסע מאניפעסטאציעס פון אלע ארבעטער ארגאניזאציעס, אין וועל־ כער דער "בונד" און פועלי ציון זענען געווען שטארק פארטרעטן. דער פוילישער ארבעטער האט געווארפן די לאזונג פון ארבעטער * און סאלדאטן ראטן, און די יידישע פאליטישע ארבעטער פארטייען זענען גערופן געווארן צו שיקן זייערע דעלעגאטן. פון די בענדינער פועלי־ציון זענען געווארן דעלעגירט 3 דעלעגאטן און פון ״בונד״_ 2 . הענריק פייערמאן און דער שרייבער פון די שורות . ...

דאס בית־המדרש איז געווען פול געפאקט מיט הונדערטער און הונדערטער ארבעטער און ארבעטערינס מכל המינים. עלטערע יונ־ גערע און אפילו א היפש ביסל גאר יוגענטלעכע, וואס ס׳איז דאן געווען א זעלטעגע דערשיינונג, אבער אין בענדי־ן (אין אויך אין סאסנאוויעץ) האט שוין דאמאלט עקזיסטירט א קליינע פועלי־ציון ארגאניזאציע, און זי איז מאביליזירט געוואר־ן צו דער דאזיקער פאר־ זאמלונג.

... קוסיע ווערט פארענדיקט בשלום — זאל איך פון דארט גלייך שפא' נען צום צוג. איך בין געזעסן אין קאוויארניע און געווארט אויף א שליח. אז איך מעג שוין קומן. פונקט דריי אזייגער איז דער שליח געקומען און מיך געפירט אין בית־מדרש אריין. איך בין זיך מודה' ומתודה אז דער אויפן ווי דער רעפעראט איז ארגאניזירט געווארן, האט מיך מער פאראינטערעסירט, ווי דאס, וואס דער רעפעראט דארף זיין. מיר האט געוואלדיק אימפאנירט דער פאקט, וואס דער בית־ מדרש איז געווען פון אלע זייטן ארומגערינגלט מיט אונזערע שומרים, מיט חברים פון דער קאמפס־דרוזשינע און דאס גאנצע געסל וואס האט געפירט צום אריינגאנג פון בית־המדרש איז געווען באוואכט מיט חברים. ביי דער טיר גופא זיינען פון ביידע זייטן געשטאנען צו צוויי חברים מיט "שפייערס" אין די קעשענעס. אריע* געלאזט האט מען נאר פועלי־ציוניסטן און ס.ס.אווצעס. (קיין בוג־ דאווצעס זענען אין בענדיִן נישט געווען) און ווער ס׳איז אריינגע־ קומען אינעווייניק, דער האט פון די צוויי ביי דער טיר דיזשורירנדע חברים באקומען א מעלדונג, אז אין מיטן דער דיסקוסיע טאר מען נישט ארויסגיין און דערביי האבן זיי דיסקרעט געוויזן, וואס זיי האבן אין די קעשענעס.

... אין יענער קאוויארניע האב איך זיך אנגעהערט אסך מעשיות, וועלכע האבן פאר מיר, דעם "עסטרייכער", געקלונגען פשוט ווי מעשיות פון טויזנט און איין נאכט. אבער טאמער האב איך אין א מאמענט געצווייפלט אין וועלכע עס איז פון זיי, האט מיד די שבת׳ דיקע פארזאמלונג איבערצייגט, אז די בענדעער פועלי־ציון מעג מען און מען דארף זיי אלץ גלויבן. ...

... זענען געווען קהלישע עסקנים. האבן אנגעפירט כמע ן מיט אלע ארגאניזאציעס פון שטאט — פון פועלי ציון ביז דער "אגודה"! דאם איז איבערגעגאנגען בירושה פון זיידן.

... ד״ר מיינציהער האט געארבעט אין יידישן שפיטאל אין סאסנאמיץ, ווו ס׳האט אויך געארבעט ד״ר ליבערמאן, א כלל־טוער, א לינקער פועלי־ציון. וויינציהער האט שטארק געלויבט ליבערמאנם ארבעט אלס ראטמאן אין סאסנאוויצער שטאט־ראט. מיט די עטליכע ווערטער בין איך אויסן צו באווייזן זיין באציאונג צו נאענטע פריינט און צו יידיש. ...

משה קאמינער איז פון לער פריסטער יוגנט ארייגגעצויגן געווארן אין פאליטיש״געזעלשאפטלעכן לעבן פון בענלין. מיטגעריסן מיט ל י פריי" הייטס״ווינטן וואס האבן געבלאזן אין פוילן, האט ער זיך אנגעשלאסן אין לער פועלי״ציון פארטיי; איך געלענק די ערשטע אומלעגאלע פארזאמלובג, אין א שטוב אן באלייכטונג אויף די סאנשעווסק א גאס אין ראזענס הויז, ווו עס האבן גערעדט די חברים פ י י נ ע ר י און ה א מ ב ו ר ג ע ר, און אויך משה קאמינער האט מיט זיין שיינעם יידיש באגייסטערט די אנווע" זענלע. שפעטער, ווען די פארטיי האט זיך אריבערגעטראגן אין גרויסן לאקאל ביי ווינערן אין הויז, פלעגט משה לאנג האלטן אפטע פארלעזונגען. ער האט זיך אבער נישט געקענט אויסלעבן אין פועלי״ציון, און אויף די פארטיי דיסקוסיעס האט ער פארלאנגט א מער פאזיטיווע באציונג צו ארץ" ישראל און העברעאיש. ער איז לאנג שוין געווען א מיטגליד אין "עבריה", וואס האט געהאט די אויפגאבע צו לערנען די יוגנט העברעאיש. ער פאר" לאזט פועלי״ציון און גריגלט די פאלקס״פארטיי "צעירי״ציון". זיין איינפלוס אויף לער יוגנט אין שטאט איז געווען גאר שטארק. מיט זיין שיינערן גע" שטאלט, שווארץ״פייערליקע אויגן, פייערליקע רעלע האט ער באגייסטערט ...

... די לעצטע 10 יאר געווען דער פאקטישער פירער פון דער לינקע־ פועלי־ציון אין שטאט, זי אויסגעצייכנט מיט א שנעלער תפיסה. געווען צווישן די שיינע און שטארקע רעדנער, ארויסגעטרעטן אויף אלע וואל־ מיטינגען, פאלעמיזירנדיק פיט די קעגנערישע פארטייען, ספעציעל מיטן .בונד".

... גם המפלגות הסוציאליסטיות היהודיות החרימו את הבחירות והפריעו בעדן. זכור אני, שמפלגת "נרודובה דמוקרטיה" בבנדין, שמורכבת הייתה בעלי־אחוזות ואמידי העיר, כינסה אספה באולם ה״דאם פולסקי", שעל ה״גורא זמקובא" למען ההשתתפות בבחירות. בפתע נשמע קול התפוצצות וכל הנאספים ברחו כל עוד נפשם בהם. בפעולה הזאת השתתפו גם אנשי פועלי־ציון, ואחד מהם, שהצטיין בה נמצא כעת בישראל.

באותו זמן כונסה אספה חשאית מטעם פועלי־ציון בבית־ המדרש של חסידי גור ("גערע ר שטיבעל"), שנמצא ברחוב צדדי. בפתח בית־המדרש הופקדה שמירה, כדי להזהיר את המתכנסים במקרה של בוא המשטרה. באמצע נאומו של האורח, שבא במיוחד לאספה הזאת, הוא החבר יעקב קנר (ראה מאמרו בספר הזה — המערכת) נשמעו דפיקות בדלת וקריאות ברוסית: לפתוח! נכבו האורות והדלת נפרצה על־ידי המשטרה בכוח. הנאספים התחילו מתפזרים ברוב בהלה וקפצו דרך חלונות וחומות להציל נפשם, ...

... באותם הימים, שנות השלושים, היו כמה מפלגות שלחמו על נפש הנוער ורצו למשכו אליו. מצד אחד עמדו המפלגות השמאליות הקיצוניות ששללו את הציונות והדת, ומצד שני עמדה ה״אגודה" ובנות "בית יעקב" שלה, ולחמה את מלחמתה בציונות, ובתווך עמדו תנועות נוער ציוניות כלליות. ה״מזרחי", "צעירי־מזרחי", "השומר־ הצעיר", "פועלי־ציון", "גורדוניה" וכד' ...

הבמה מקושטת ברגלינו ובסיסמאות חלוציות. בנוכחות 600 איש פותח בעברית ה׳ מרדכי המפל, יושב־ראש החלוץ בבנדין. אחר כך הושמעו ברכות מטעם הליגה למען א״י העובדת, מפלגת פועלי ציון, הקהק״ל, "השחר", "פרייהייט", "גורדוניה" ועוד. לויטה מדבר על מאורעות הדמים בארץ ישראל. בישיבה הבאה, באולם ה״התאחדות", הרצא לויטה על הנושא: "יסודות תנועת העבודה היהודית בארץ־ישראל". בשיחה סביב ההרצאה השתתפו רבים. נשמעו דינים וחשבונות מהסניפים, שמהם יש לראות, כי החלוץ בזגלמביה גדל והולך ונוספים לו כפעם בפעם חברים חדשים. נבחר ועד מחוזי חדש עם מקום מושבו בבנדין". ...

... ^•מפלגה מושרשת ומבוססת בעירנו במשך כל שנות קיומה. 1■■ ניהלה פעולה נרחבת למען הפועלים היהודים בבנדין בכל תחומי החיים, לשיפור מצבם הכלכלי, להרמת השכלתם, לטיפוח בריאותם. היו לה לתנועה זו בעירנו כמה חברים נאמנים ומוכשרים, שבסגולותיהם העלו ה לדרגת אחד הסניפים החזקים בפולין, עליו היתד. גאוות המרכז בוארשה, סניף שידע למלא תמיד את המוטל עליו במסירות ופיתח את שלוחותיו בנוער, בארגוני־ספורט, באגודות מקצועיות, בשעורי־ערב, במועדונים לילדים וכדומה. עוד בשלהי המאה הי״ט פעילים פועלי־ציון בקרב ציבור הפועלים במקום, כמובן באורח בלתי ליגאלי, נרדפים על־ידי השלטונות הצאריים. הערשל שטאטלר (נפטר ב־1938), מפעילי המפלגה עד פטירתו, נאסר עקב ארגון שביתות והפצת כרוזים סוציאליסטיים, ובשנת 1907 נידון בצו אדמיניסטראטיבי של שר־ הפנים לגירוש ברוסיה הרחוקה, אך העונש הוחלף לו אחר כך — תמורת עזיבת גבולי המדינה.

בבחירות לעירית בשנת 1917, שהביאו רוב יהודי מוחלט בממשל העירוני, הופיע גם "בונד", ונבחר חברו נציגו המנוח פסחזון, שלזכותו יש לזקוף הישגים רבים למען בנדין היהודית. על כך קוראים אנו ב״לעבענס־פראך (מספר £ פברואר 1917): "בונד" בבנדין ניגש למלחמת הבחירות לעיריה, כאשר הגוש האזרחי והמפלגות הסוציאליסטיות פ. ם. ד. (המפלגה הפולנית של הסוציאל־דמוקרטים, שבין חבריה היו גם יהודים) ופועלי־ציון כבר היו פעילים בשדה הבחירות. זו הפעם הראשונה הופיע בא־ כוחנו באסיפות־עם של ם. ם. ד. שנועדו לבוחרים היהודים. שני נואמים מטעם המארגנים דיברו בעד ונגד הקמת בתי־םפ ר ליהודים ...

... בשפת יידיש. הופיעו גם אנשי פועלי ציון, שדיברו כזבים ואמרו דברי־הבל והקימו שערוריות עד כדי כך, שכל האסיפה היתה ליריד של צעקות ואיש לא הבין את חברו. האסיפה היתה. "מתפוצצת", אלא שחברנו פסחזון הציל את המצב, ובנאום הפופולארי ביסס את המצע הרעיוני של "בונד" וחשף את פרצופם האמיתי של ...

... שבכל הבחירות לעיריה ולקהילה היהודית יצא חו"א בכשלון, ולא הצליח לבחור מאז 1917 אף ציר אחד, שעה שמפלגות סועלי־ציון ימין ושמאל ואף מפלגת־העבודה הציונית "התאחדות" זכו בנציגויות לא מבוטלות. רק בבחירות לעיריה בשנת 1934 חל מפנה לטובה, ובהתמודדות הכוחות עלה בידי ״בונד״ לזכות בציר אחד — ונבחר ד״ר ח. פארל, רופא, מעסקני העיר הנאמנים והמסורים. בימים ההם מתבלט עסק ן חדש, נואם מוכשר ובעל מרץ שוסע, יצחק ס טו פ נ י צ ר, (ניספח), יליד צ׳נסטוכוב, שהשתקע בבנדין, ולזכותו יש לייחס הצלחות רבות למפלגתו

... בבנדין התנהלו אז שתי מגביות נפרדות למען קפא״י, האחת מטעם פועלי ציון והאחרת מטעם ההתאחדות. ...

... הואיל והתאכסן בבית אחי המנוח, אהרן המפל, מראשי פועלי ציון, ביליתי כמה שעות בחברתו והתרשמתי מאישיותו. ...

... דבר עברית!" לאות הפגנה נגד קיפוח שפתנו בועידת ארץ־ישראל העובדת, שהיתה אותו חודש בוארשה, בהשתתפותו של ח. שורר ועוד משליחי ההסתדרות, בה הפגינו פועלי־ציון למען יידיש.

... ממיסדי תנועת פועלי־ציון ומחבריו של בורוכוב. ב־1910 עלה לארץ־ישראל, בעברו את הגבול דרך בנדין. עמד בראש משרד הברית של פועל״צ שמאל. עורך כלי־מבטאה "ארבעטער צייטונג", כיהן כחבר ועד הקהילה בוארשה והיה פעיל במוסדות תרבות שונים. ...

... נמנה עם טובי הנואמים. השכיל בהופעותיו בפומבי לייצג בכבוד את מפלגתו לעשות למענה נפשות, לריב את ריבה ולהשיב למתווכחים. לא היתד. פעולה ציבורית מפלגתית רבת־חשיבות בעיר. שלא השתתף בה, עתים עם יצחק פונט, מנאמני פועלי־ציון צ.ס. (כעת בירושלים). בבחירות לעיריה, לקהילה ולקונגרסים לקח חבל פעיל וניהל הסברה עירנית להצלחת מפלגתו בעירנו. ...

התיעצות נציגי המפלגות שביקשנו לקיים — לא יצאה אל הפועל. באפריל או במאי 1940, היתה פגישה — וללא תוצאות — עם כמה מחברי היודנראט, בהשתתפות ויגודזקי, מנלה, לוני דנר ולסקר, משה אופנהיים (הפועל המזרחי), סובקובס- קי, צוקרקנדל (פועלי ציון), דוד ליור, ישראל גרטלר והחו״מ (התאחדות) — מולצ׳אדזקי סירב להשתתף. אפיינית היתד, טענתו של האחרון: "בזמן מלחמה אין ציונות". הוא לא רצה כלל בויכוח צבורי בנושא זה. נתייאשתי מכל אפשרות של השפעה עליו (על אחדים השפענו במידת־מה), לפי שידענו אפילו החלש עוד מתקופת פעילותו לפני המלחמה בקרן הקיימת ותמיד, בכל מערכה ויכוח מצטרף היה לצד החזק נגד החלש, והנה, עתה נתמנה הוא על ידי מרין למחלקת העזרה הסוציאלית ביודנראט ומעין מומחה שלו לעניני נוער.

... היות וד״ר זילברשטיין לא הכיר את ראשי המפלגות בבנדין, הצגתי אותם במכתבים שלי לפניו, והם המשיכו לבוא עמו בכתובים. כמובן, שעשיתי זאת ברמזים, כגון איש פלוני הוא ממשפחת הקרובים של שרגאי (דהיינו — צעירי מזרחי) או שאלמוני הוא בן דודו של לוקר (היינו פועלי ציון). ...

רעיון ההגנה בקרב הנוער בבנדין ובסוסנוביץ התחיל לובש צורה מוחשית אחרי האסון של ה־12 באוגוסט (800 יהודים נשלחו אז לאושויץ). הוצאנו לאור עלון בלתי־ליגאלי בהקטוגרף, שהעלה לפני האוכלוסיה את מגמותיו של היודנראט, בו נתפרסמו מאמרים, שמתחו ביקורת על מרין "מלד" מאת אלף יהודי מחוז זגלמביה. על אף מאמציו המרובים לא עלה בידי היודנראט לגלות את מקום הופעתו של העלון ואת העוסקים בו. יושב־ראש היודנראט, מולצ׳ד־ זקי, נוהג היה אף לחטט במגרות של עובדיו, אפשר יגלה בהן ספרות בלתי־ליגלית, אולם חברי מפלגת פועלי ציון והתאחדות, שעסקו בהוצאתו של העלון לאור נהגו זהירות מעולה, ואף חבריהם הקרובים ביותר לא ידעו מי הם העוסקים בכך. גם בסוסנופיץ הוציאה קבוצת דונם ק י מהשומר־הצעיר כרוזים אל הציבור היהודי בקריאה לא להענות לגיוס העבודה, ולא לקיים את פקודת היודנראט. ...

... אין אנהויב 1905 טרעפט מען שוין אין בענדי א "פועלי־ציון" ארגאניזאציע׳ וועלכע האט געציילט א גרויסע צאל מיטגלידער. בעת דער אקטאבער רעוואלוציע פון דערמאנטן יאר זענען די פ״צ געווען שטארק אקטיוו, זיי האבן ארויסגעלאזט פארשידענע אויפרופן און ...

אויך אץ די דרייסיקע יארן, ווען דער אנטיסעמיטיזם האט פון דאסנייגעבושעוועט אין פוילן און נאך די פאגראמען אין פשיטיק טשענסטעכאוו און בדיסק, האבן די טרעגער, וועלכע זענען שוין געווען ארגאניזירט אין א פראפעסיאנעלן פאריין ביי די פועלי־ציון, געשאפן אין בענדן א "הגנה״־שוטץ על כל צרה שלא תבוא. ...

... לאחר האיחוד של פוע״צ עם צ. ם., 1925, יצאה המפלגה בבנדין למרחב ותפסה עמדה נכבדה בחיי הצבור והייתה לכוח בולט. נשכר מועדון ברחוב קולונטאיא 24, והמפלגה ניגשה לפעולה נרחבת. ...