Sosnowiec

... די קהילה האט זיך מתחייב געווען צו צאלן דעם רב א יערלעכע פענסיע פון 1500 רובל, אויסער דעם 800 רובל אויף איבערציען זיך פון שעדלעץ קיין בעגנדין און נאך 400 רובל פאר א מורה הוראה אין סאסנאוויץ, וואס איז דעמאלט פארעכנט געווארן אלס דארף, און האט געהערט צום בענדינער גליל. אין דעצעמבער 1893 האט הרב ר׳ ישכר בעריש גרויבארט איבערגענומען דאס בענדינער כסא הרבנות.

עסקנים: ישראל משה וויינריב, בערי שטענצער (סאסנאוויץ), א. ק. ליווער און טעוו ל קליינמאן (בענדין). ס׳איז באשלאסן געווארן, אז קליינמאן זאל זיך שטעלן אין קאנטאקט מיט די שמוגלער, וועלכע זאלן׳ פאר א באשטימטן פרייז, באזארגן די ליטעראטור קיין בענדין. א. ק. ליווער ס אויפגאבע איז געווען צו באזארגן די טראנספארטן קיין רוסלאנד, לויט די אנגעגעבענע אדרעסן פון קעלן . ...

... משה מערקין (פון סאסנאוויץ), אלטער טענענבוים, יאקוב און היימל שטאטלער, אדעלע ערליך, מאקס אראנאוויטש, הערמאן שטראכליץ, מאיר פאטאש, צעשע זמיגראד, ראמאן נונבערג, רעגינע פרעגער ארן ישראל דוד שייער (דער לעצטער איז געווען 3 יאר אויף פארשיקונג אין אסטראכאן).

... גאנץ הארט פאר דער וועלט מלחמה האט, אויס * זיין וועג קיין אויסלאנד, באזוכט בענדי דער בארימטער יידישער שרייבער שלום עליכם. דער רושם פון זיין באזוך אין אונזער שטאט איז געווען א קאלאטאלער. ביי דער באךסטאציע האבן שלום עליכמען אפגעווארט הונדערטער מענטשען. שבת נאכמיטאג איז ביי א פולגעפאקטן זאל פארגעקומען דער עפנטלעכער פארטראג. דאס טעאטער "קרטא" האט נישט געקענט ארייננעמען אלע מענטשן און א סך זענען דעריבער אוועק אן בילעטן. שלום עליכם האט געלייענט זיי "לך לך" (א נייע מעשה פון טוביה דעם מילכיקן), "א דאקטאר", "קאטרילעווקער פייער־ לעשער" און "א זעקם און זעכציק". דאס פובליקום איז געווען באגייטטערט און אנטציקט. ביים ארויסגאנג פון טעאטער האט דאס פובליקום געמאכט זיין באליבטן שרייבער שטורמישע אוואציעם. אויך אין סאסנאוויץ איז דער פארטראג אדורך מיט א ן אויטערגעוויינלעכן דערפאלג. ...

... "די שמחה פון דער יודישער באפעלקערונג פון בענדין, סאסנאוויץ, זאוויערטשע און אומגעגנט איז גארנישט צו בע־ שרייבן, בעת מען האט דערהערט, אז ביילים איז פריי, איבעראל האט מען געהערט מזל טוב, מזל טוב. די באוועגונג אויף די גאסן איז געווען א שטארקע ביז 2 ביינאכט".

אין יענע צייט האט דער דייטשער קרייז־ארצט, וועלנדיק אדורכפירן די פארארדענונג מכה דעזינפעקציע, קודם כל זיך אנעפר געטון צו יידן. ער האט צו זיי געלאזט רופן א גרעסערע צאל יידן און האט זיי מיט געוואלט געלאזט אפשערן די בערד. דער דאזיקער ברוטאלער אקט האט אויפגעשטורעמט דאס זאגלעמביער יידנטום. מ׳איז געקומען וועגן דעם צום בענדינער רב גרויבארט, וועלכער האט גלייך איינגעלאדנט דעם בויטענער ראבינער ד״ר קאפפשטיין און ס׳איז איינגעארדנט געווארן א גרויסער מיטינג וועגן דעם אין סאסנאוויץ. אויף דעם מיטינג איז געווען א ריזיקער עולם, צווישן זיי די חשובסטע בעלי בתים ווי אויך דער רב גיטלער. דער רעזולטאט איז געווען, אז א דעלעגאציע, וואס איז באשטאנען פון ד״ר קאפפשטיין, הרב גרויבארט און סטאניסלאוו רייכער איז גלייך אוועקגעפארן צום קרייז־ועף פון ביכטינג, וועלכער האט אויפן ארט געגעבן דעם קרייז־ ארצט א שטרענגע התראה נישט מער צו באלעסטיקן די יידישע באפעלקערונג. ...

... גלייך האבן זיך באוויזן מעלדונגען, אז עס ווערט פארבאט — אונטער דער דראונג דערשאסן צו ווערן — דער פארקער אויף די יועגן מאנדזשעוו—שיעלצע און בענדי ן—סאסנאוויץ. די טויערן פון די הייזער האבן געמוזט געשלאסן ווערן 9 אין אוונט און נאד דער צייט האט מען זיך נישט געטארט באווייזן אויף די גאסן. ...

אין דעצעמבער האב ן דעלעגאציעס פו ן יידישע ראטמענער אי ן בענדין און סאסנאוויץ זיך געווענדעט צו די דארטיקע שטאט־פרעזי־ דענטן וועגן אנגאזשירן יידישע באאמטע אי ן די מאגיסטראטן. די שטאט־פרעזידענטן האבן צוגעזאגט דעם ענין גינסטיק צו דערליידיקן, אבער ביז היינט הענגען נאך די הבטחות אי ן דער לופט. ...

... אין סאסנאוויץ: ליסטע נוט׳4—334 שטימען, נוט׳5—620 שט., נוט׳18—3064 שט.,־ נוט׳33—2069 שט. ...

... אין אקטאבער 1930 איז דער בענדינער שטאט־ראט אויפגעלעזט געווארן, און אלס קאמיסאר איז באשטימט געווארן דער רעפערענט פון דער סאסנאוויצער האנדלס־קאמער. אין די מאטיוון איז אנגעגעבן געווארן, אז צוליב דעם, וואס דער שטאט־ראט האט נישט געהאט קיין שטענדיקע מערהייט, האט זיך דאם שלעכט אפגערופן אויף דער ארבעט, ...

דעם 21־טן פעברואר איז אין בענזין פארגעקומען א קאנפערענץ מיט דער באטייליקונג פון "ארט״־עסקנים פון בענדין, סאסנאוויץ, דאמבראווע, זאגלעמביע און קאטאוויצער האנטווערקער פאריינען, ווי אויך ארגאניזאציעס און געזעלשאפטן, וואט זייער אויפגאבע איז צו פראדוקטיוויזירן די יידישע מאסן. דער ציל פון דער קאנפערענץ איז געווען צו קאארדינירן די געז. "ארט" אין איין קערפערשאפט און צו פירן אן איינהייטלעכע ארבעט. ...

ג. םטאוואסקי שרייבט פאר אונז אפהאנדלונגען און גיט כאראקטער־שטריכן וועגן די מאדערנע שעפער פון גאציאנאלן געדאנק, ווי: נ. סאקאלאוו, ח. נ. ביאליק, וועלכן ער געדענקט נאך זייט דער צייט ווען דאיז געווען א לערער אין סאסנאוויץ, א״אנד. סטאווסקי האט אויך אויף די שפאלטן פון אונזער צייטונג אנגעשריבן אין יאר 1936 א גרעסערע אינטערעסאנטע מאנאגראפיע א. נ.: "זכרונות פון די ערשטע ציוניסטן אין זאגלעמביע" . ...

מיט יארן צוריק איז געווען. אין סאסנאוויץ זענען אלע לעזער זיכער געווען, ווי צוויי מאל צוויי איז פיר, אז ד״ר פאפורי איז נישט קיין אנדערער ווי ד״ר פערלמאן. און וויפל מאל מיר האבן נישט געזאלט דערקלערן די לעזער, אז דאס איז נישט אזוי, האט מען סיי אונז און סיי דעם ד״ר פערלמאן נישט געגלויבט, אזוי, אז נישט איינמאל האט דער לעצטער געהאט פיל דעדפון אויסצושטיין. אייג־ מאל, בעת די ר פערלמאן איז געווען א קהילה פארשטייער, האט זיך פון אונזער מיטארבעטער באוויזן אן ארטיקל, וואס האט באהאנדלט די קהילה פראבלעם נישט לויט דער אויפפאסונג פ ת ד״ר פערלמאן. דעמאלם טאקע האט ער געהאט די געלעגנהייט צו באווייזן זיינע אנהענגער און קעגנער, אז ד״ר פאפורי איז נישט ער. דאך איז מען אלץ ווייטער געווען אין ספק. ערשט ווען ד״ר פערלמאן איז געשטארבן און ד״ר פאפורי האט ווייטער געשריבן, האט מען זיך איבערצייגט, אז סיי אונזערע ווי זיינע דערקלערונגען זענען געווען אמת.

טרירט אל ע דעמאל עקזיסטירנדיק יידיש שולן, אין איין יידי ־ שער 7 קלאסיקער שטאטישער־שול, אלם פעדאגאגישער און ווירטשאפטלעכער־לייטער איז דורכן זעלביקער מאכט נאמינירט געווארן דער לערער י. ראפאפארט און אלם שול־אינספעקטאר, מיע־ טשיסלאוו טשימאשקא, מיטן זיצארט אין סאסנאוויץ. צוליב מאנגל אין די דעמאלט עקזיסטירנדיקע שולן, האט דער מאגיסטראט געעפנט 5 נאכמיטאג קאמפלעטן ביי די יידישע שולן. ...

... אץ אנפאנג האט זיך דאס זיצארט פון דער אפטיילונג געפונען אץ סאסנאוויץ, אין די ערשטע מיטגלידער האבן זיך רעקרוטירט פץ דער לערערשאפט פץ דער דארטיקער יידישער פרויען גימנא־ זיע. ...

... ווען ס׳איז אנטשטאנען די האנדלס־קאמער אין סאסנאוויץ, האט דער פאריין דארט אחין דעלעגיי־ט זיין פארזיצער, וועלכער איז ביזן היינטיקן טאג ראטמאן פון דער דאזיקער אינסטיטוציע, אחוץ דעם, איז רובינליכט אויך האנדלם־ריכטער. ...

... דער פריזירער צעך איז געגרינדעט געווארן אין סאסנאוויץ נאך אין יאר 1918 , אלס פאוויאטאווער־צעך פון יידן און קריסטן , זייט דעמאלט, ביזן יאר 1936 , האבן פאלגנדיקע פערזאנען : בארענבלאט , פערשטענפעלד, קראוויעץ , רודאלער , שטערן און ווארצמאן , רעפרע־ זענטירט די יידישע פריזירער־מייסטער אין געמישטן צעך . די יידי־ שע מיטגלידער האבן דארט געפירט אן אינטענסיווע טעטיקייט , וועל־ כע איז ספעציעל געקומען צום אויסדרוק ביים גדינדן א באנק פאר אלע בעלי מלאכות אן אונטערשיד פון נאציאנאליטעט און גלויבן. און ווירקלעד זענען ביים געבן הלואות נישט געמאכט גע־ ווארן קיין אונטערשידן צווישן יידן און נישט־יידן . אבער דער "אריער־ פאראגראף", וועלכער איז איינגעפירט געוואר אין געמישטן צעך , האט א סוף געמאכט צו דער פראדוקטיווער ארבעט און די יידישע סריזי- רער זענען צוליב דעם געצווונגען געווארן צו גרינדן אן אייגענעם צעך.

פלוצלונג איז די קאנפעקציע־בראנזשע אויסגעוואקסן צו זיינעם פון די שטארקסטע אין שטאט, סיי מיט איר אומזאץ, סיי מיט די צאל באשעפטיקטע זאין יאר 1937 זענען אין דער נאדל־בראנזשע געווען באשעפטיקט איבער 1.500 ארבעטער. טויזנטער דאמען־ מאנטלען זענען יעדע וואך געשיקט געווארן קיין קאטאוויץ, כא־ זשאוו, מיסלאוויץ און אנדערע אויבערשלעזישע שטעטלעך. וויפל די ביליצער און טשענסטאכאווער קאנפעקציע־פאבריקען האבן פרובירט ארויסשטופן דעם בענדינער קאנפעקציאניסט פון אויבערשלעזישן מארק, איז עס זיי נישט געלונגען. חח דעם, איז צוויי מאל אין חודש — דעם ערשטן און פונפצענט — ווען די אויבערשלעזישע ארבעטער האבן באקומען אויסגעצאלט זייער ארבעטס־לוין, פלעגן זיי קומען אין די טויזנטער קיין בענדיִן און סאסנאוויץ איינקויפן קליידונג, ספעציעל דאמען־קאנפעקציע, מאנטלן און קליידער, וועל־ כע זיי האבן באקומען ביי אונז מיט 75—50 פראצ. ביליקער ווי אין קא־ טאוויץ.

עם האט געדויערט א געוויסע צייט ביז ס׳זענען אויסגעקליבן געוואָרן די געהעריקע קאנדידאטן. דאס זענען געווען: דוד האניגמאן (געשטארבן אין ישראל), זיין ברודער שמעון האניגמאן, קלמן האניגסאן, אריה נוייטליס, משה גאלעק און צוויי פון סאסנאוויעץ — יחזקאל שטייניץ און ארנאלד וואקסבש־ג (אלע אין ישראל). אנגעטאן אלע איינהייטלעך, זענען די 7 אין א "מערצעדעם" אויטא דעם 4־טן דעצעמבער 1932 ארויסגעפארן פון בענדינער "הכה" פלאץ באגלייט דורך עטליכע טויזנט יידן, מיט א בלוי־ווייסע פאן קיין ישראל. די ערשטע נאכט האבן זיי פארבראכט אין קראקא, ווי זיי זענען ווארעם אויפגענומען געווארן דורך דער ציוניסטישער ארגאניזאציע און דעם דארטיקן יידישן ספארט־פאריין! פון דארט זענען זיי דעם צווייטן טאג געפארן קיין ביליץ אין מעריש־אסטרו צו דער טשעכישער גרענעץ. דא זענען זיי אפגעווארט געווארן דורך פארשטייער פון וועלט־פארבאנד "מכבי" אין טשעכאסלאוואקיי, מאכס ווסבער, וועלכער האט זיי באגלייט ביז ברין, ווי זיי זענען געשלאפן אין סטודענטן־היים. אומעטום זענען זיי געווארן ענטוזיאסטיש אויפגענומען, פראסניץ, ווישאו, אלמעץ, ווי זיי האבן געהאט דעם ערשטן עקסידענץ מיט דער מאשין, פארנדיק בארג ארויף. פלוצלונג האט זיך די מאשין געלאזט אויף צוריק און זיך אייגגעהאלטן ביי א בוים, ווען נישט ...

דאס בית־המדרש איז געווען פול געפאקט מיט הונדערטער און הונדערטער ארבעטער און ארבעטערינס מכל המינים. עלטערע יונ־ גערע און אפילו א היפש ביסל גאר יוגענטלעכע, וואס ס׳איז דאן געווען א זעלטעגע דערשיינונג, אבער אין בענדי־ן (אין אויך אין סאסנאוויעץ) האט שוין דאמאלט עקזיסטירט א קליינע פועלי־ציון ארגאניזאציע, און זי איז מאביליזירט געוואר־ן צו דער דאזיקער פאר־ זאמלונג.

איך האב געזעגנ ט מיט די בענדינער קאמיטעטשיקעס און בין גלייך אפגעפארן קיין סאסנאוויץ. מיין פאר־שעה׳דיקער באזוך אין סאסנאוויץ אין יענעם יאר און מיין צוריקרייזע קיין קראקע, איז ווערט א באזונדער קאפיטל וואס איך וועל נאכדעם, אמאל, ביי אפאסיקער געלעגענהייט, אנשרייבן. איצט וויל איך בלויז פערענדיקן דערמיט אז מיין אויבענגעשילדערטע, אומלעגאלע נסיעה את מיין רעפעראט אינם בענדינער בית־המדרש, זענען פאר מיר צו יענער צייט געווען אזא וויכטיק געשעעניש, וואס האט אויף מיר בשעתו איבערגעלאזט א שטארקן און דויערנדיקן איינדרוק. ...

... וואט מיין זיידע האט אים אראפגעבראכט פון בעניין. דאם איז געווען אן עלעגאנטער זויבערער ייד, געטראגן א "צוויקער" אויף דער שפיץ נאז, און געפרעסטע הויזן מיט א קנייטש. אסאך יארן שפעטער ווען איך האב געוווינט אין סאסנאוויץ, האב איך צופעליק געטראפן א זייער זויבערן אלטן מאן. איך האב אים דערקענט לויט מיין מאמעס שילדערונג אין די קינדער יארן. מיט די זעלבן "צוויקער" אויף די נאז, הויזן מיט א קנייטש, אבער זיין דארער שלאגקער גוף האט זיך אנגעשפארט אויף א שטעקן. מיט טרערן אין די אויגן האט ער, דער אלטישקער לערער פון מיין מאמען זיך אויטגעפרעגט אויף ימח פרט.

... דאקעגן אויף דעם אמט פון "פאדראביך" איז איינגעפלאסן א גרעסער צאל אפערטער, צווישן אנדערע פון דעם ראדאמסקער שווא * גער, הרה״ג ר׳ דוד האלבערשטאם פון סאסנאוויץ. ...

... דער ביטערער רבנות־קאמף אין סאסנאוויץ האט שוין אונז נישט ווייניק צרות אנגעטאן, דאם לעבן פארביטערט און אונזער פנים פאר־ שווארצט. ענלעכע קערנער זענען שוין געווארפן געווארן אויפן בענדינער באדן, ווו די ערשטע זאמען וועלן זיך מן הסתם באלד אנהויבן אויסצופיקן און ארויסצושפראצן.

... עס איז געוויילט געווארן א ראיאן־סעקרעטאריאט פון פאלגענדן צוזאמענשטעל: מאראוווטשיק (קיבוץ בענדין), שלאמעק צי־ מערמאן ("גורדוניה" בענדין), שפרינגער ("פרייהייט" בענדין), באליצקי ("השומר הצעיר", דאמבראווא) און אליעזר (קבוצת הכשרה, "גורדוניה", סאסנאוויץ). ...

... צוליב דעם וואס דער געזעלשאפטלעכער טוער דאזאר אהרן האמפעל פון די rechte פועלי. ציון־צ.ם. האט זיך איבערגעצויגן קיץ סאסנאוויץ, איז ווידער אקטועל געווארן די אלטע פראגע, ווו דארף געהערן דער ציוניסטישער דאזאר נטעלע לאנדנער; אין קהילה־ראט אדער אין דער פארוואלטונג ז ...

מיר, ציוניסטן, האבן דאַן אנגעפירט מיט דער גאנצער וואל־אגיטאציע צו סיים. איך פלעג דאו פארן מיטן ד״ר וויינציהער אין די שטעט און שטעטלעך פון גאנצן קרייז סאסנאוויץ, דאמבראווע, זאוויערטשע, זשארקי, און רעדן צו די יידישע מאסן אין די בתי־מדרשים אין שולן. וויינציהער פלעגט רעדן פויליש. אפט אויף די רייזעס פלעגט ער זאגן צו מיר: .הלואי וואלט איך געקענט רעדן צו מיינע יידן אויף דער שפראך וואס איר רעדט צי זיי״. — זיינע פוילישע רעדעס האבן אבער שטענדיק דערווארעמט די יידישע צוהערער, אלע האבן געפילט אז ער רעדט צו זיי א גרויסער ווארעמער ייד. אין סיים איז וויינציהער, הגם נישט קיין ציוניסט, גלייך אריינגעטרעטן אין נאציאנאלן ראט פון דער ציוניסטישער גרופע׳ און מיטגעמאכט אלע אירע קאמפן קעגן דער פוילישע רעגירונג און סארטיידיקט יידישע רעכט. ...

... •^ון די פאפולערסטע יידן אין שטאט, סיי אלם מענטש און סיי אלם ^^מעדיקער. געקו|מען קיין בענדי פון נאענט סאסנאוויץ, ווו ער האט געהאט א גרויסע פראקטיק, דווקא ביי דער קריסטלעכער אדבעטער־בא־ פעלקערונג. זיין קומען קיין בענדי האט ער דערקלערט מיטן ווילן צו ...

... אין פעברואר1941 האבן די דייטשן פארטריבן אלע אשוויעב־ טשימער יידן, וועלכע זענען געווארן אריבערגעפירט צו אונז, קיין זאגלעמביע> אויר אלע פאליאקן זענען דערווייטערט געווארן פון גאנצן אשוויענטשימער קרייז. די דייטשן האבן שוין דאן געהאט צוגעגרייטא פלאן אויפצושטעלן די בארימטע גאז־אויוונם פון אויש־ וויץ—בירקענאו, ווו מיליאנען מענטשן זענען שפעטער אומגעקומען. אלע אשוויענטשימער פליטים זענען דאן אין פארלויף פון איין וואך צוטיילט געווארן אין יידישע הייזער פון בענדין—סאסנאוויץ, אזוי אז קיינער איז נישט געבליבן אןא דאך.

... זינם1923 און ביוץ אויםברוך פח קריג, 1939, פירט ער אן מיט דער פרויעךגימנאזיע אין סאסנאוויץ. אויר בעת דער מלחמה פארנעמט ער זיך מיט אלגעמיינער און פאך־בילדונג צווישן דער יידישער באפעלקערונג. ...

כלי־זץ. אץ די לעצטע מינוטן די פריזירער געקומען צו לויפן. ביי זיי דעם שווייס גערינען פץ די פנימער, אזוי ארום געראטעוועט געווארן. געווען אין לאגער נאך עטלעכע טעג אץ דערנאד פאמעלעך באפרייט. צום ערשט די בעל־מלאכות, דערנאד אנדערע אץ משך פץ דריי־פיר טעג פארלוירן איבער צען קילא, אויסגעזען וויא האלב טויטער. דארט נהרגו שלש מאות יהודים, אץ סאסנאוויץ ווייסט מען נישט צו וועמען געהערט דער איינפאל פץ די גאלד אץ זילבער שפענדונב געווען השדים, אז דער מלד (מערץ רעד.) עם געמאכט. די פוילן האלטן דאם נישט פאר פאסיק, אבער די יידן אדסגעטייטשט, אז דאס דארף פארהיטן פאר רדיפות. די בוכונג פץ די באשטייערונ־ גען פון דעם מיןא פראבלעם. אין בענדין ווערט עם נארמאל גע* בוכט. דער מלך,א ווארעם יידיש הארץ. אים זייער גוט אויפגענומען אין מעריש־אסטראוו אץ פראג2. אים געגליקט צו באפרייען די יידן פץ מעריש־אסטראוו פץ דעם לאגער אין ניסקא, נויטיק געווען דער שטח פאר אן אנדער צוועק, דעריבער אנטקעגן געקומען דער בקשה וועגן באפרייען די יידו פץ לאגער. עם האט אים צוגעשפילס דאם גליק איןא סך פאלן. דאך האלט מען, אז צוליב עמיגראציע גרייט צו טאן אלץ און נישט אפשטעלן זיד פאר גארנישט. באמיט זיך לעצטנם וועגןא באפולמעכטיקונג פץ די ווארשעווער עסקנים מסתמא נויטיק אים צוליב די דייטשע יידן וועלכע פרעגן: "מה שמד". לעצטנם זיד קאמפראמיטירט צוליב דעם צוזאג וועגן צוואב־ ציק טויזנט סערטיפיקאטן און פון דעם זיד ...

17.4.1941. געווען די טעג מערין. מען האט אים אויפגענומען ווי א מלך, א ץ טעאטער האבן אים די ארטיסטן באגריסט. אמ ך ר. מנחם מנדל (קירשבויסז) האט אים פארגעשטעלט סא ת עולם. א נייער אויסלייזער פ ץ יידישן פאלק! אין בענדץ, סאסנאוויץ גע־ לונגען אויסצומיידן דאס געטא א דאנק זיינע באמיונגען. די שטערב־ לעכקייט דארט קלענער ווי פאר דער מלחמה, נישט א קיי ן בעטלער אין די גאסן. מערץ האט אין א קצורער צייט ארגאניזירט דאס איבערזידלען 6 טויזנט יידן פ ץ אשוויענצים א ץ םביבה, די יידן האבן אלץ מיסגעברענגט מיט זיך אפילו מעבל. די דירות פראגע איז געלעזט געווארן אויף אזא אופן, אז אין יעדן שטוב זענען ארייגגעזעצט געווארן פליטים.

זעענדיק, אז שחיטה איז, ליידער, פארגעסן געווארן ביים רוב יידן אין בענדין, האבן מיר געזוכט וועגן ווי אזוי צוריק צוגע־ וויינען די דאזיקע יידן; מיר האבן דאמאלס געבראכט דעם שוחט ר׳ אליהו ג ד פון סאסנאוויץ (היינט אין חיפה), עטליכע מאל אין דער וואך קיין בענדי ן! גלייכצייטיק האבן ארויסגעשיקט א ספעציעלן שליח, וואלף שווייצער (היינט אין חיפה), אין אלע יידישע שטובן צו נעמען די עופות צו שחיטה, נישט נעמענדיק קיין שחיטה געלט, און אלעמען א חיים געשיקט די געשאכטענע עופות זמיד האבן געמאכט תפילין, און געטיילט אומזיסט סדורים און אנדערע תשמישי קדושה. חתונה געמאכט יתומים מיט יתומות בכבוד און כדת משה וישראל. ...

... ב־2 בספטמבר 1893 נבחר כרב ר׳ ישכר בריש גרויבארט. הקהילה התחייבה לשלם לו 1500 רובל בכל שנה, סר טל* 800 רובל הוצאות ההעברה משאדלאץ לבנדין, ד 400 רובל להחזקת מורד הוראה בסוסנוביץ, שנחשבה אז ככפר והשתייכה לגליל בגדין. ...

... כאשר נודע למשורר חיים נחמן ביאליק, שכמה חלוצים מבנדי ן הידועה לו מתוך שנות השתקעותו בסוסנוביץ, הגיעו לאודיסה, הזמיגנו אליו, קיבלנו בחביבות והאיר לנו פנים. הוא תמך ברעיוננו ונטה חסד לנו — ובכך הפיח בנו רוח חיים ועידוד. ...

עם סיום המלחמה נקרא לכהן ברב בקוז׳יגלוב במקום דודו הרב יצחק גוטנשטיין, שמת באותו זמן. לאט לאט נהרו אליו כל בחורי החמד שבסביבה, שביקשו להתבשם מתורתו ולחזות בעבודתו, עבודת ה׳ שהיתה במסירות נפש ממש וללמוד ממנה. משם עקר עם משפחתו ותלמידיו לזאביארצ׳א. שם התרחבה הישיבה ונתווספו לו תלמידים הרבה מהעיר גופה. משם עבר עם ישיבתו לסוסנוביץ. עם כל שינוי מקום מושבו נתרחבה ישיבתו ורבו תלמידיו שלמדו בהתמדה גדולה בשרבם מדריכם בלימודם. ...

... בנו ר' אלתר נולד בלילוב בשנת תר״ז, בן יחיד להוריו. הוא ירש חסידים מאביו וגם מסבו מלילוב. והיו לו בתי־חסידים (קלויזים) בערים ועיירות: בנדין, סוסנוביץ, טשאלאדז / זאבירצ׳ה, צ׳נסטחוב, דומברובה, אלקוש, מיאחוב, חשניצח, וודיסלב, שצ׳יקוצ׳ין, ז׳רנובצה, סלאבקוב, פילץ, סנדישוב, קאלץ, וארשה, לודז׳ ועוד. יש בוולברום בבית מורשת אביו הצדיק, ובו בית־מדרש גדול ועזרת־נשים. נשא אשה מבני משפחתו, הרבנית שרה שהיתה מנכדי ר׳ דוד הצדיק מלילוב. וכן בא בקשרי חיתון עם גדולי הצדיקים בדורו.

... מים ולילות והגה בתורה, הקים בנין בראדושיץ ובו בית־מדרש גדול, וחסידים רבים הסתופפו בצלו. כאשר צדיקי ראדושיץ הרבה בסיגופים ובצומות, בהיותו עטוף כל היום בטליתו ובתפיליו, ורק למעריב פשטם וטעם מעט אוכל, כדי להמשיך בצום ביום המחרת. היה מנגן נפלא ובעל־תפילה מקובל. בעיקר היתה מפורסמת הדלקת נר־חנוכה שארכה אצלו כמה שעות. הרבה לבקר בעיירות שבהן ישבו חסידיו. נרצח בשואה. בת רביעית נישאה לרבי אריה הורביץ רב ואב״ד בבלאזוב בגליציה, מנכדי רבי נפתלי הצדיק מרופשיץ. בת חמישית נישאה לרבי יצחק גליקמן (שם משפחתו היה רובין, בן אחר בן לרבי ישעיה רובין אב״ד רופשיץ, ממלא מקום חותנו רבי נפתלי הצדיק הנודע מרופשיץ), עילוי מופלא שבעודו בן י״ד היה שגור כל הש״ס בפיו ובשעתו הרעיש את העולם בחריפותו, חכמתו וצדקתו, ובשנת תרנ״ט נתמנה לרב בסוסנוביץ. נפטר בסוסנוביץ בשנת תר״צ, ובמקומו בא רבי יהושע בנו שהמשיך כהונתו עד ז, אלול תש״ג ואז גורש יחד עם בני־ביתו וחותנו הצדיק רבי יהושע־השל הורביץ מחנטשין—אלקוש, שהיה זקן

כמו ר׳ שלמה שיין, ר׳ אברהם־דוד אופנהיים שכינוהו "מוח ברזל", ר׳ אברהם יעקב רייך, ר׳ משה־הירש פישל ובנו ר׳ אברהם, ר׳ שלמה שיין, היה מעשירי העיר, בעל בית־חרושת למסמרים וברגים ועוד בסלאבков ובעַל חנות ומחסן ברזל בסיטונות בבנדין, ובץ פקידיו ר׳ בריש פרעגער — חסיד נאור מחסידי גור, בעל השכלה מהטיפוס הישן ועם זה "מזרחי" מסור וחובב ציון מושבע. ר׳ יעקב רכניץ היה חסיד נלהב, בעל חנות לנעלים, ותמיד היו ספרי חסידים פתוחים לפניו גם בעסקו במסחר (ר׳ ליפא קאנאל (חתנו של ר׳ הלל פחטר) היה אמיד, בעל בית מסחר עצים. לא היה חסיד רדומסקאי, אלא מתפלל בקלויז. ר׳ צבי פחטר (בנו של ר׳ הלל) היה אחר כך ממעצבי החסידות אצל האדמו״ר ר׳ שלמה הניך רבינוביץ הי״ד שישב בסוסנוביץ; ר׳ אברהם יעקב רייך היה חסיד משכיל ויודע דקדוק, חותם על "הצפירה", עסק במלמדות ...

... בזכרונו של המספר חי בקורו של ה״תפארת שמואל" בסוסנוביץ שהתאכסן בביתו של ר׳ מנדיל קליינר הי״ד. ימי ישיבת הרבי בסוסנוביץ דמו לימי חול־המועד, וכל יום היו החסידים נוסעים מבנדין לסוסנוביץ ברכבת ומצטופפים לפני שער חדר הרבי, והרושם היה נמרץ מאד. ...

... בשלש־רגלים היו רבים מחסידי סוחאצ׳וב בבנדין עולים ברגל להרב פרומר, הרב מקוזיגלוב בשנות ישיבתו בסוסנוביץ.! הוא ...

... חסידי ראדושיץ הקימו לעצמם קלויז בבנדין ובערי זגלמביה האחרות, והיו נוסעים בצוותא לרבם. קרבת רבם השפיעה לטובה, ובסוסנוביץ התיישב אחד מבית רבי כאדמו״ר. 9) קלויז חסידי פילץ ...

... נולד בשנת תרי״ח. משנת תרע״ז כיהן כאדמו״ר בעיר מושבו האחרון של אביו הצדיק בקאלץ. בזקנותו עבר לסוסנוביץ, ובה האריך ימים. ...

... רק הרבי בלבד הוצא יחידי על ידי "ראש היהודים" מתי ק מרין הידוע במכונית של הגסטאפו, והעבירו לחתנו ר׳ יהושע דיינין לגיטו סוסנוביץ. ...

... חסידות רדומסק, על אף המרחק הרב בינה לבין ערי זגלמביה, היתה מקובלת מאד בסביבתנו. לא מעטים היו הקלויזים של רדומסק בבנדין ובסוסנוביץ, במונדז׳יוב ובדומברובה, בצ׳אלאדז׳ ובניבקה וכיוצא בזה, והשמחה בלווי צלילי ניגוני רדומסק היתה במעונם. ניגוני רדומסק היו לשם־דבר. הצליל שלהם משך לבבות שומעיהם, גם של חסידים מדינסטיות אחרות. ואמנם, אפשר לציין בשמחה, כי ניגוני רדומסק נשמעו בכל קלויז חסידי, וידם היתה, על העליונה בשדה הנגינה החסידית. כל בעל־תפילה, שנגש אל העמוד היה בטוח בהצלחת תפילתו, אם ישיר את הסיוטים והתפילות המושרים בנגון, דוקא בניגוני רדומסק. ראשית כל — מפאת יופיים של הניגונים. ושנית — בעקב הפופולריות שלהם עזרו כל בני הקהל, ומרחוק נשמעה כעין מקהלת חסידים השופכת את נפשה בשירה ובזמרה.

חסידות רדומסק כבשה את לבות אנשי זגלמביה באורח חייה העממיים והפשוטים ובניגוניה היפים. רדומסק תפסה אצלנו את המקום הראשון בשורת ההשתייכות לדינסטיות. נראה, שיורשי ה״תפארת שלמה" ידעו להתחשב ברגש התודעה של אנשי זגלמביה רחש להם, והושיבו לבסוף את נינו של ה״תפארת שלמה", ר׳ שלמה־חנוך רבינוביץ הי״ד, בסוסנוביץ על כס האדמו״ריות. ואף הוא ידע למשוך אליו חסידים ולהטות להם חסד נעורים של רדומסק הישישה. מלבד זה תפסה מקום נכבד בערי זגלמביה גם ד,"תולדה" של רדומסק, היא שושלת קרימולוב שליד זאביארצ׳ה, שמיסדה היה נכד ד,"תפארת שלמה". גם לבית קרימולוב נוסדו קלויזים בערי זגלמביה, והשמחה היתה רבה במעונם.

... "ידיד נפש * ו״א ל מסתתר* . עד היכן הגיעה גדולתו של ר׳ בריקן בנגינה ועד כמה לקח את הלבבות שבי בזמירותיו, כדאי להזכיר, שכל זמן שהיה גר בבנדין (אחר כך עבר לסוסנוביץ) היו באים לשלש־סעודות בני משפחת שיין, יעקב גוטמן ועוד מחשובי קרתא בשביל ליהנות משירתו. כן ראוי להזכיר את ר׳ שלמה הימלפארב (חתנו של ר׳ שמעון צימרמן), את בעל־התפילה ר׳ שלום ברוך ליבוביץ, גרשון רכני ץ (חתנו של הלל פחטר). ...

... עם כל זה נשאר ר׳ יחזקאל כפוף לאחד המנגנים המצויינים בזמנו, הוא ר׳ בריש שיעלצער, שהיה מבעלי התפילה והמנגנים המצויינים בבנדין ובסוסנוביץ, ור׳ יחזקאל נמנה עם מקהלתו בזמן שהתפלל מוספים בקלויז בימים־הנוראים ותפילת שחרית אצל האדמו״ר מרדומסק. ר׳ בריש הנ״ל היה מחונן בקול נעים ובסגנון מושך את הלב בתפילה. הרב מבנדין ר׳ איטשהלי קימלמן זצ״ל היה מחבבו מאד, ובכל חודש או אחת לששה שבועות היה נאלץ לבוא בשבת למסיבת שלש־סעודות שלו ולהגות בו ב״ידיד נפש" ו״אל מסתתר". ר׳ בריש שיעלצער (או בכינויו "מונדז׳יבר") היה בעל־תפילה נודע בשערים, שישב בבנדין והיה מתפלל בקלויז הרדומסקאי בבנדין, היה עובר לפני התיבה אצל ה״חסד לאברהם" ואחר כך אצל ה״כנסת יחזקאל". נפטר לעולמו בשנת תרס״ב. ...

... ...240 חברים נמנים עם מפלגתנו, ביניהם אחדים מיוצאי "פועלי־ציוך ו״בונד". פעילות ועדות לעניני ארץ־ישראל, "תרבות", קרן קיימת לישראל, עתונות ועוד. שבוע שבוע נערכות הרצאות ושיחות־חברים בנושאים שונים. באחרונה הרצו אצלנו אלי מנחם מקראקא, אלתר ארליך מסוסנוביץ (ישראל), גרויצקי מוארשה. ...

... בעירית בנדין היינו כל השנים מיוצגים ע״י יעקב ארליך ואחריו ע״י אהרן המפל , שהיה גם נציגנו בקהילה . כאשר השתקע החבר המפל בסוסנוביץ מילא את מקומו בקהילה שלמה רוזנבלום ובעיריה הרמן צוקרקנדל . ...

להקת "שטערך—"גוויזדא"היתה מקבוצות הספורט החזקות בזגלמביה. הופעתה הפומבית האחרונה היתה ביולי 1939. כאשר התמודדה עם קבוצת כדורגל החזקה "שמיגלי" בסוסנוביץ וניצחה אותה בתוצאות מפתיעות — 2:4. את השערים הבקיעו שני השחקנים ווייסברג ושווייצר. לתחרות זו קדם משחק ידידותי בין ״שטערן״ 1! ל״נורדיה״ שנסתיים בתיקו 1:1. (ידיעה מתוך "זאגלעמביער לעבך). ...

בין היתר: ״בבחירות האחרונות לעיריה השתתפנו בפעילות רבה. חברנו ד״ר רכטמן נמנה עם חברי העיריה הפעילים ומגלה עירנות בכל שטחי עבודה. חדרנו לערי זגלמביה ושלזיה הגדולות. סניפינו בקטוביץ וסוסנוביץ מניחים את הדעת. כן עלה בידינו לארגן סניפים בדומברובה, קניגס־הוטה, וו1לבר1מ, אלקוש וזומבקוביץ ביום א/ 10 באוקטובר, נערך בבנדין כנס של מפלגתנו בו השתתפו הסניפים של כל גליל קאלץ. המרכז היה מיוצג ע״י החבר מרדכי יפה, חבר הפועל הצעיר בארץ ישראל". ...

... תצויין במיוחד הביתרית הצעירה הלנקה זיגל, שפעלה בזמן המלחמה בבית החולים היהודי בסוסנוביץ, ואף על פי שהיתה לה האפשרות להינצל, לא רצתה לעזוב את החולים והלכה יחד עמם לכבשני אושביץ. הי״ד.

— הפרנסים אברהם ליור (אמריקה) ומשה רוזנקר (ישראל), קרן היסוד — נטע לוגדגר (ניספה), התאחדות — דוד ליור, הסתדרות נשים ״ויצו״ — חברת העיריה, גברת נחרוטנר (ניספתה), סיעת ״התאחדות״ בעיריה — ד״ר רבטמן, ״תרבות״ — המורה א. ז. בורנשטיין (ניספה), הלשכה הראשית של הקהק״ל בוארשה — מרת לאה ויגדור וביץ (נפטרה בישראל), ועד ההורים של גורדוניה — מרת צ׳רנוכה (ניספתה), החלוץ — יהודה אנזלביץ (ניספה), ליגה למען א״י העובדת — אבא גרויעער (ניספה), הנוער הציוני — משה הורוביץ (ישראל), ״השחר״ — יהודה קליינר (נפל בקבוצת חולדה, 1938), "גורדוניה" בסוסנוביץ ודומברובה — הלל מנקרסקי־־קמחי וצבי מגרק־ ביץ־מגן, ההנהגה הגלילית — אברהם פריד (שלושתם בישראל). ...

... משנת1929 יוצאים חברינו העומדים על סף ההגשמה להכשרה בחוות "החלוץ" בזאקליקוב, סוסנוביץ, ווישליצה, זגנאנסק, ויעלון ועוד. היציאה להכשרה, ובל שכן העליה לארץ ישראל, נתקלה לכתחילה בהתנגדות לא מעטה מצד ההורים, שחששו בעיקר לבנותיהם, ולא אחת פנו אלינו אמהות בבקשה לעכב את עליית בניהן... המציאות הוכיחה, שהקללה שספגנו לא פעם היתה לברכה, ובזכותנו ניצלו עשרות חברי גורדוניה בבנדין החיים בישראל, והם מבכים את אבותיהם, שאינם עוד.

...״החודש (נובמבר, 1932) נערכה בבנדין פגישה גלילית של חברי גורדוניה בזגלמביה. יום לפני הפגישה נערך בטוסנוביץ כנס של כל קבוצות ההכשרה של גורדוניה בפולין. בכנס השתתפו נציגי הקבוצות מסוסנוביץ, ווישליצה, דזילושיץ, ליפא, פביניץ, זגנאסק, שראדז. חסרו נציגים מהמקומות המרוחקים בערי־הספר. בשם ההנהגה הראשית השתתפו בכנס: ד״ר ישעיהו שפירא, יוסף ליקור, חיים גולדפרב, יונה גולדברג־יגול וגרשון אוסטרובסקי (כולם בישראל) מטעם מרכז החלוץ. התנהלה שיחה ערד, על יסודות תנועת החלוץ ועל מצב קבוצות ההכשרה שלנו בפולין. בשיחה השתתפו: נחום קלדמן, ישראל אינטרוליג* טור, םוניה, אברהם בייטנר, יצחק לונדנר (בולם בדמיה ב׳), צבי קוטנר, יהונתן ויסבורד (שניהם מבנדץ — דמיה ב/ נפלו במות גיבורים במלחמת השחרור)! ישראל גרויצר, ואחרים. ...

... פישל מסוסנוביץ. הם נעקרו מאתנו. יהי זכרם וזכר כל עסקני "תרבות" שמור בתוכנו. ...

... עמד בראש התאגדות הנוער "סיני" שליד "צעירי מזרחי" כבנדין. השתתף בבטאוני התנועה ובעתון "זאגלעמביער צייטונג", דחדעם חבורת סופרים מזגלמביה: אפרים קליינמן, דוד זיטמן, שרה וטוביה בויים ואחרים הוציא ב־1936, בהיותו כבר באר? ישראל, את המאסף הספרותי "יונג זאלעמביע" (לידעו״זאמלבוך, פארלאג "יונג־פען" סוסנוביץ). ...

... "בשבת בצהרים דרשתי את דרשתי. אחרי ההבדלה באו ציונים אחדים מסוסנוביץ לקחת אותי לעירם. הפתעה נעימה היתה לי לראות בין הבאים את ידידי הטוב, המשורר ח. נ. ביאליק, שיש אז בסוסנוביץ ועסק בהוראת שפתנו. אחרי הדרשה הלכתי ללון בביתו. הוא גר בבית עץ קטן. שוחחנו הרבה על ענינים שונים ועליתי על יצועי. ביאליק נשאר עומד על יד החלון מביט אל חשכת הלילה. למחרת בבוקר מצאתי על שולחנו את השיר "רזי לילה"... בערב אחרי שדרשתי גם בדומברובה, שבנו בנדינה. בילינו בנעימים בביתו של ציוני אחד, וכנהו ג בימים ההם שרו הסמוכים שירי * ציון שנים.

... המשורר פתח מסע תעמולתו בערים הראשיות — וארשה ולודז׳ אחר־כך הגיע למחוז זגלמביה הידוע לו היטב משלהי המאה התשע־עשרה, כאשר ישב בסוסנוביץ, בה עסק כשלוש שנים בהוראה. ...

... ביקר בבנדין בשנת 1938, והיה זה ביקורו היחידי בעירנו מחמת העדר אולם גדול המכיל המונים, אם כי לסוסנוביץ הסמוכה בא פעמים אחדות. הרצאתו נתקיימה בתיאטרון הגדול "קאפיטול", שהיה תפוס מפה לפה. לא רק חסידיו באו לשמעו, אלא גם מתנגדיו.

... עשר שנים ישב על כסא הרבנות בסוסנוביץ, והיו אלה שנות גאות רוחנית, שגשוג לאומי בתולדות יהודי גזלמביה. בהשפעתו הגדולה, בכוח ההסברה המשכנעת, בלהט לבו, בכשרון הנאום הנלהב עשה נפשות למען ארץ־ישראל ורבים נמשכו אחריו. ...

אחרי שנשא אשד, התיישב בסוסנוביץ, עסק במסחר הסיטונאי של מזונות, והמזל האיר לו פנים ונתעשר. מסחרו פרץ בעיר ובכל הסביבה. היטיב לכל מי שבא עמו במגע, ותמיד מצא פנאי לגתס בתורה. ...

... שנות 1905—1914 על מרדנות הרוח שבהן הדביקו גם את מרים. הרגישה שגדלה באוירה ספוגה שנאה, הגבלות והפלייה נגד יהודים ופועלים. ללא היסום הצטרפה ללוחמי החופש והצדק, בעיקר מבין הסטודנטים הרוסיים. נתפסה על־ידי חז׳נדרמריה הצארית, הועמדה לדין כפושעת פוליטית וטעמָה את טעם בית הסוהר הרוסי בסוסנוביץ. תודות להתערבותם של נכבדי העיר נמנע ממנה גירוש לסיביר. ...

— פעם הייתה הדרך בין בנדין לסוסנוביץ מלאה רפש וקשה לנסיעה. רכבת לא הייתה. והדרך — דרך פרטית, קצרה וטובה, שייכת לרוזן הגרמני שיין. יהודים פחדו לנסוע בה. אולם ראובן ליור לא ידע פחד מהו, והשתמש בדרך. עד שנקרה לו יום אחד הרוזן הגרמני, ובראותו יהודי נוסע בהרחבה בדרך, עצרו, ושאל אותו, מי התיר לו זאת, ומבלי לחכות לתשובה הצליף בו בשוטו. לא השיב ראובן ליור דבר, וציווה על עגלונו להמשיך דרכו. ...

ללא נשק, ודאי * בא לחפש זהב וחפצי־ערך. בראותו אותנו נסוג לאחור, מלא פחד. אנו קוראים אליו שיחזור ומעזים להציע לו שיעזור לנו לצאת מהגיטו תמורת כל מה שיש לנו. החייל עונה, שהדבר הוא בלתי אפשרי, כי הגיטו מוקף צבא רב, וכך גם המצב בסוסנוביץ. מטהרים את כל איזור זגלמביה מהיהודים. הוא מייעץ אותנו שנלך עמו כדי למנוע מעצמנו, לפחות את יסורי המהלומות והמכות. הוצאנו מתוך הערימה שנערמה באמצעותו של החדר לבנים נקיים, פשטנו את בגדינו הצואים והתלבשנו בהם, ותוך כדי כך קרא בני ואמר: "אמא, קחי את הסנור הלבן". "לשם מה דרוש לנו הסנור?" — אני שואלו. ״הוא יהיה לנו לתועלת״ — ענה, מבלי לדעת, כמובן, שהוא עתיד להציל אותנו ממוות. החייל הביא אותנו למפקדה, שם כבר נמצאו יהודים אחדים. הפשיטו אותנו ערומים. שדדו כל שרידי רכושנו — כסף ושעונים. בתוך שמלתה של בת אחותי תפור ה כמו ת ציאנקאלי. הגרמנים גילו אותה. היא התחננה שיחזירו לה את הרעל, אולם הם מילאו פיהם צחוק. הנשים נקבעו מיד לעבודה לשטיפת רצפות, ואילו עלי ועל בני הוטל לסחוב רהיטים בשביל החיילים הגרמנים. ...

... קוז׳וך, מפעיל י הנוע ר הציונ י בסוסנובי ץ לפנ י המלחמה , ל א היה מאנש י סוד ו ש ל מרין , אב ל כפקי ד ביודנרא ט נהנ ה מאמונ ו של מרי ן ונשל ח בתו ר "קומיסאר " (כ ך נקרא ו מנהל י היודנראט ) לעיירה קלובוצק . בתפקי ד ז ה צרי ך הי ה לבצ ע פעולו ת של א הי ו לרצונו, ולכ ן ביק ש להתפט ר ממנו . אנחנו , כמובן , ל א ידענ ו על ההתלבטו ת של ו וראינ ו בו , בל י כ ל קש ר ע ם עבר ו התנועתי , אחד מעוש י רצונ ו ש ל מרין . ...

משלחת שהיתה מורכבת מחיקה קלינגר, הירשל שפרינגר והח״מ — נסענו מיד אל היודנראט בסוסנוביץ. מחצית יום חכינו לו במסדרונות, ומנשל השתתף בינתיים בישיבת היודנראט, שם כבר קיבל "הסברה" מתאימה על המתרחש בעיר ועל התפקיד שייעדו לו בנוער. ...

... בסופו של דבר חתמנו על זכרון דברים, אולם מרין התחמק מחתימה עליו. נציגו הראשון של מרין, ד״ר ליברמן מסוסנוביץ, התפטר לאחר ששמע על תכנית הפעולה, משום שמרין נתן לו הוראות אחרות והוא לא נתכוון אלא להקמת ארגון נוער שיעמוד לפקודתו, לרשות תכניותיו. ...

עף־על־פי־כן לא ויתרנו על הנסיונות להתקשר עם הפרטיזנים הפולנים. תחילת יוני, 1943, חזר מוארשה לקבוצ בגדי ן החבר מארק פולמן, שעשה זמן ממושד עם הפרטיזאני ם הפולנים בסבי- בות וארשה—ראדום. אף הוא אישר שאין הפרטיזאנים האלה רוצים לקבל יהודים לשורותיהם, ורק תודות למראה פניו האריי הצליח להמצא בכפיפתם. בבנדין נפגש מארק בנוצרי אחד, ם1חא שמו, שגר בסוסנוביץ, והוא הכירו עוד מוארשה כקצין בצבא הפרטיזאנים. נוצרי זה הסכים להעביר קבוצות חברים שלנו אל הפרטיזאנים באחור מיאחוב—קראקא, בתנאי שכולם יהיו מזוינים בנשק. אחרי ביקורם של שנים מחברינו בדירתו, שעשתה רושם של בית עניים, שהדלות מציצה בה מכל פינה, והילדים רעבים ללחם (הכל בויים, כנראה, מראש) הוחלט לשלוח את הקבוצה הראשונה, שמנתה עשרה חברים. הם קיבלו מעילי עור, נעלים חדשות ונשק. נמסרה להם גם הסיסמה, שלפיה על פולני אחד לקשר אותם עם הפרטיזנים במקום המיועד. אחרי שלושה ימים חזר הפולני ובפיו סיסמת * הקשר, אולם רק אחר כך הוברר לנו, שהוא הוליך אותם אל פרטי * ...

... אכן, רעיון ההגנה העמיק לחדור לכל שכבות 'האוכלוסיה היהודית, אולם לא היה לנו, לצערנו, במה להתגונן. העובדה הזאת לא נסלח לעולם לשכנינו 'הפולנים, שבימי מסה ומבחן ונוכח מאבקנו האיום והנואש עם כנופיות המרצחים המזוינים, לא עזרו לנו בהשגת נשק. יכולתנו היתה מוגבלת: סכינים ואבנים מול מכוגות־יריה. אין ספק, שאילו היה בידי הנוער החלוצי בבנדין ובסוסנוביץ נשק במידה מספקת, כי אז היתד. ההתגוננות ראויה לשמה. לצערנו, חסרים אנו את הפרטים גם על מקרי ההתגוננות והקרבות הבודדים שהתחוללו. המתים לקחו עמם לקבר את סוד מות־הגבורים שלהם. ...

... התחלנו להוציא עיתון שהכיל ידיעות פוליטיות מפולין ומתוך לארץ. ליפא קמינץ מסוסנוביץ ישב יום יום אל הראדיו ורשם בדיקנות. ראינו חובה לא להניח להרדים את הציבור היהודי. הוכרחנו להפיץ בציבור את האמת המרה בכל עירומה — על הרצח ההמוני של העם היהודי. ...

... ים אנו צעדים מלמעלה. רצים מכל עבר ומחפשים. אנו שוכבים דומם כבקבר. כבר החשיד היום, ועדיין הם מחפשים. גשתלטה דממת אימים. ב־11 בלילה דופקים בבונקר. "ודאי אחד משלנו, כי הוא יודע את הדפיקה המוסכמת". זהו צבי שבא מן הבונקר ברחוב המכרות. כשכל כוח סבלם. הבונקר שלהם הוא כפול־תקרה, ובין תקרה לתקרה חול ואבנים. אילו היו עוקרים הגרמנים את לוחות־התקרה העליונים, היו רואים את החול שמתחתם ולא היו שומעים כל הדמן המרתף. הגרמנים מצאו למעלה ערימה של ככרות לחם. "אם לחם כאן, משמע שיש כאן גם יהודים". הם התחילו לעקור את לוחות־הרצפה, לנתץ את התנור, בקראם: ״יודן ראום 1״. החברים חששו שמא יתמוטט התנור על ראשם והם ייקברו חיים. סוף־סוף הסתלקו הגרמנים. צבי מספר, כי הגיטו כולו מואר, יורים בלי הרף, וגם בשרודולה (הגיטו של יהודי סוסנוביץ) אור. משמע שהאקציה נמשכת גם שם והיא כללית. והמקום נועד להיות "יודנריין". צבי בא אלינו משום שכל הנשק נמצא בבונקר של ברוך ופרומקה, ועלינו להוציאו ולחלקו. הוא חזר למחרת בערב לבונקר של הפלוגה. אחרי צאתו ירו בלי הרף, וחששנו שמא לא הגיע לשם.

בשנת 1951 נמסר לועד האירגון של יוצאי זגלמביה בתל־אביב צרור אפר של יהודי זגלמביה העקודים באושוויץ. ומסרו אחד משרידי סוסנוביץ שניצול בדרך פלאיה, דוד זיכר, שהועסק כאסיר ליד כבשני~האש של המחנה. בשיחה עמו על דרכי הצלתו ...

בנדין, סוסנוביץ, דומברובה, זומבקוביץ, סטז׳מישיץ, מונדזשאב, צ׳אלאדז / לגישה, גולונוג, גרויצה, ניבקה, דאנדובקה. ...

... ■י■ ן מאיר והל ה (לבית ארונוב מבנדין) נולד ב־18.12.29 בסוסנוביץ. 1*י■ ב־1940, והוא כבן 10, הצליחה משפחתו להגיע לארץ. לא יצא זמן רב, ויוסף נקלט יפה בחיי הארץ, למד בבית ספר תיכון, התמסר לספורט והיה פעיל ב״הפועל" ובהגנה. עם הכרזת או״ם ב*19347 יצא עם הראשונים להגנת שכונת יפו—תל־אביב. עבר קורס מפקדי כיתות ונשלח לפעולות בחזית הדרום. בשבועות האחרונים לחייו היה בנגבה. השתתף בהגנת המקום בימי הקרבות הקשים. ובאותם הימים רשם ביומנו מאורעות יום ויום, בלי לקבול על הקשיים והסכנות. נפל בהגנה על נגבה ב*ו׳ בתמוז תש״ח ונקבר בו ביום. ...

... "הצופה", עתון התנועה העולמית של המזרחי והפועל המזרחי, ת״א. "זאגלעמביער צייטונג", בנדין. "זאגלעמביער לעב", בנדין. "זאגלעמביער שלעזיש ווארט", בנדין־סוסנוביץ. ״ייוו״א בלעטער, יידישער וויסנשאפטלעכער אינסטיטוט״, ווילנה — ניו יורק. ידיעות בית לוחמי הגיטאות ע״ש יצחק קצנלסון למורשת השואה והמרד, חיפה. "יזכור", הוצאת ממשלת ישראל, משרד הבטחון. ״לעבענס־פראג״, בטאון מפלגת ״בונד״, וארשה, 1917. "נאש פשגלונד" (פולנית), עתון יומי, וארשה. "פאלקס צייטונג", עתון יומי של מפלגת "בונד", וארשה. ...

די ענדעקעס זענען אין זייער יידן־קאמף נישט געווען פאר־ איינזאמט, זיי האבן געהאט צו זייער מיטהילף אויך די יידישע אסימי־ לאטארן פון זאגלעמביע, וועלכע זענען נישט הינטערשטעליק געבליבן לגבי זייערע ווארשעווער חברים. און אט וואס מיר לייענען אין דער ענדעקישער צייטונג ״איסקרא״ גומ׳ 287 פון יאר 1912: "די סאסנא־ וויצער אסימילאטארן האבן אוועקגעשיקט קיין ווארשע א טעלעגראם מיט א פראטעסט קעגן נישט וויילן קוכאזשעווסקץ". אויך די בענדינער אסימילאטארן האבן אוועקגעשיקט א טעלעגראם מיט אן ענלעכן נוסח.

שפעטער האט זיך אונז איינגעגעבן ארויפצושטעלן א פרייז אויף דער צייטונג און זייט דעמאלט הויבט זי אן שפילן די ראל פון א זעלבסטשטענדיקן ארגאן, וועלכער איז געווען פארשפרייט פון סאם־ נאוויץ ביז פיעטריקאוו און איז געווען, אחוץ לאדזש, די איינציקע יידישע פראווינץ־אויטגאבע אין געוו. קאנגרעם־פוילן. ...

... ביז צום היינטיקן טאג פירט אן מיט די קורסן ד״ר ק. שטאטלער, וועלכער איז אויך זייט א רייע יארן א געשוווירענער זאכקענער פון בוכהאלטעריע ביי דער האנדלס־ און אינדוטטריע־קאמער אין סאס־ נאויץ.

ביים אויסברוך פון דער וועלט־מלחמה איז די ארבעט אפגע־ שטעלט געווארן. ערשט אין יאר 1915 הויבט דער "הזמיר" אן אויס־ סניי צו פירן א קולטור־טעטיקייט. די ביבליאטעק ווערט צוריק גע־ עפנט און ס׳ווער ן איינגעארדנט אפטע פארלעזונגען און ליטערא־ רישע שמועסן. אלם פרעלעגענט ן זענען געווען טעטיק צווישן אנדע־ רע: מ. אראנאוויטש, ד״ר ש. וויינציהער, י. פסחסאן, מ. מערקין (סאסנאוויץ). אויסער דעם זענען אראפגעבראכט געווארן א גאנצע רייע פרעלעגענט ן פון דער פרעמד. ...

די שטאט בענדי ן ליגט צווישן צוויי וויכטיקע אינדוסטריעצעבטערן, וועלכע האבן באווירקט און באאיינפלוסט דעם גאנצן פוילישן ווירטשאפטלעכן לעבן ; פון איין זייט די דאמבראווער קוילנגרובן און פון דער צווייטער זייט — די סאסנאוויצער און אויבערשלעזישע קוילן און אייזן הוטעם . יידישע ארבעטער זענען נישט צוגעלאזט געווארן אין די קוילן און אייזן־הוטעס, דאקעגן זענען געוויסע פאכן, ווי צ. ב. סטאליער, בלעכער, מאלער אפילו אין די גרובן געווען בלויז יידן, ווייל דער בענדזשינער יידישער האנטווערקער האט געהאט א גוטן נאמען אלם קוואליפיצירטער פאכמאן. אויך די צושטעלער פון די פארשידענע סחורות אין די גרובן זענען געווען אויסשליסלעך יידן. אזוי האבן יידן צוגעשטעלט אויך האלץ אין גרויסע קוואנטומס, וואס די גרובן האבן פארברויכט. ...

... ד״ר מיינציהער האט געארבעט אין יידישן שפיטאל אין סאסנאמיץ, ווו ס׳האט אויך געארבעט ד״ר ליבערמאן, א כלל־טוער, א לינקער פועלי־ציון. וויינציהער האט שטארק געלויבט ליבערמאנם ארבעט אלס ראטמאן אין סאסנאוויצער שטאט־ראט. מיט די עטליכע ווערטער בין איך אויסן צו באווייזן זיין באציאונג צו נאענטע פריינט און צו יידיש. ...

... אין יאר 1936 ווערט ער געוויילט אלם פארזיצער פון דער קהלה־ פארוואלטונג. געווען פארוואלטונגס־מיטגליד פון דער האנדעלס־קאמער אין אליעזר רובינליכט סאסנאמיץ און האנדלס־ריכטער ביים סאמנאוויצער קרייז־געריכט. שווער צו געדענקען די אלע אמטן וואס ער האט פארנומען אין געזעלשאפטלעכן לעבן פון בעגדין. ...

אין יאר 1925 האט אפעלבוים אנגעהויבן דעם פארשלאג פון דער בענדינער יידישער קהילה, צו באצירן די שול פון אינעווייניק, און צוזאמען מיט נאך צוויי קינסטלער — דעם סקולפטאר חיים ד, אנפאט אין דעם מאלער שמואל ציגלער — פון סאסנאוויץ, געלינגט די דאזיקע דריי קינסטלער צו שאפן א גרויס קונסטווערק; שטיצנדיק זיך אויף אלטע מוסטערן פון וואנט־ מאלעריי אין דער רענעסאנס־עפאכע, האבן זיי געשאפן א פרעכטיק קונסט־ ווערק: די מאלעריי אין פלאסטיק פון דער שול איז געשטאנען אויף א ד,ויכן קינסטלערישן ניווא, באזונדערס דער באראליעף פון דער מזרחוואנט, ווו אפעלבוים האט אריינגעלייגט זיין גאנצן כוח אין קונסט. דאס איז בא־ שטעטיקט געווארן דורך א גאנצע רייע קינסטלער אין קונסט־קריטיקער וועלכע האבן די שול באזוכט; רעפראדוקציעס פון די ארבעטן געפינען זיך אין תל-אביבער מוזיי, ווי אויך אין דעם בצלאל־מוזיי אין ירושלים. איבער א יאר האט געדויערט די ארבעט פון די דריי קינסטלער, — און בענדין איז טאקע געווען די איינציקע שול אין פוילן, וואס איז איגערלעך געווארן אויסגעמאלן דורך יידישע קינסטלער. ווען א פרעמדער פלעגט קומען אין שטאט אדיין, פלעגט מען אים דאס ערשטע ווייזן די מאלעריי פון דער שול. די יידישע פרעסע אין פוילן האט געשריבן, אז ווארשע, לאדז און אנדערע שט ...

... 15.1.1941. היינט דעם פינפצנטן יאנואר אנגעקומען די ידיעה וועגן דער אויסווייזונג פון הונדערט פופציג טויזנט יידן פץ סאם־ נאוויץ אץ בענדין. ה ם חפצים שאנחנ ו נעש ה א ת הדב ר ובתנא י הזה יהי ה האפשרו ת להצי ל א ת הממו ן ש ל האנשי ם האלה. דאס איז אן עיקר פראגע. צי זאל מען מיט אייגענע הענט טון אזא זאך. ...

"געהערט א אינטערעטאנטע כאראקטעריסטיק פון דעם מלמד. (מערין) ער איז געווען פאר דער מלחמה א שטיקל יורד. פאליטיש זיך איבערגעווארפן פון איין זייט אויף דער צווייטער. א געוויסע צייט א רעכטער ס. צ. דערנאך א ציוניסט. געווען א געוויסע צייט אן אנהענגער פון הרב האמער 1 תמיד געווען א פאליטישער שתדלן. געשפילט אין קארטן און פארשפילט א סך געלטער. געגט זיך מיט דער פדוי, פאר דער מלחמה אנגעהויבן זיך רעהאביליטרן • אין דעם טאג זענען געקומען די אשכנזים (דעם 4טן סעפטעמבער) קיץ. (סאטנאוויץ) האט מען אלע יידישע מאנסבילן אין עלטער פון פערצן ביזן טיפן עלטער צונויפגענומען אין א קעלער אונטערן ראטוש. די ענגשאפט דארט געווען א מוראדיקע, פון די מענטשן זיך געגאסן דער שווייס עמערווייז. ווען עס וואלט נאך געדויערט א האלבע שעה וואלטן אלע דערשטיקט געווארן. מענטשן געווען גרייט אויפצורייסן די וואסער קאנאלן, כדי דערטרונקען צו ווערן. ענדלעך ארויסגעלאזם און איבערגעטראגן אץ דער האלע. דארט אויסגע־ שטעלט די יידן צו 6 אין א ריי, געזאגט, אז די יידן האבן געשאסן אויף די אשכנזים פון די פענצטער. אפגעשארן די בערד אץ פאות, געשיקט אכט פריזירער נאד די מכשירים אץ געדראט די יידן, אז אויב זיי וועלן נישט קומען אין פופצן מינוט, וועט מען אויטשיסן די זיבן יידישע אינטעליגענטן, וועלכע זענען אוועקגעשטעלט גע־ ויאה צו דער וואנט, אויסגעדונגע אפענדלעך אויך אויף א האלבע שעה. די מענטשן שוין געמאכט א חשבון הנפש, יענע רעפעטירט דאם"

... ■יי■ שנ ת 1927, ע ם בקור ו הראשו ן ש ל זא ב ז׳בוטינסק י בסוסגובי ץ — לסי הזמנת ו ש ל יו״ר ״מכבי״ א ז יוס ף ק ל ר מ ן — הוכש ר הקרקע להקמת ם ש ל סניפ י תנוע ת הצה״ר בזגלמביה, ובכל ל ז ה בבנדין. ...