Auschwitz

... שטיל זענען געווארן די אלע בתי־מדרשים און חסידים־שטיבלעך, נישט מער ווערט געהערט דער קול התורה והתפילה, אומגעקומען אין דעם גרויסן תהום וואס האט געהייסן אושוויץ... ...

... ןיין אר־א־יארן, תשעה־באב, תשי״ד, 1954, האט די זאגלעמביער $₪* לאנדסמאנשאפטן אין ישראל דערפילט א דערהויבענע פליכט צום אנדענק פון די 100־טויזנט אומגעקומענע קרבנות אירע, די דערשטיקטע אין די אוישוויצער גאזקאמערן און פארברענטע אין די קרעמאטאריע־אויווענם, אויפבויענדיק א מאיעסטעטישן מאנו־ מענט, וואס זאל דינען אלס זכר לחורבן פאר זייער אומפערגעסליכן אנדענק, אויפן ביודהחיים אין נחלת־יצחק, נאענט צו די מיליטע־ רישע קברים פון די העלדישע ישראל חיילים, וועלכע זענען געפאלן אין מלחמת השחרור פאר מדינת ישראל. ...

... תקותו לעליה לא פגה גם בגיטו בנדין. ואכן, החזיק מעמד עד למשלוח הגירוש האחרון של יהודי בגדי ן לאושויץ בסוף 1943, ומאז נעלמו עקבותיו. ...

כדי שלא נברח כולנו בידינו זה אל זה, וכך ישבנו לילה תמים צפופים, וארבעה גרמנים עומדים מולנו ורוביהם מכוונים אלינו. בבוקר הוציאו שלושה בחורים לשדה. הובלנו כיבדת דרך ושם ראינו את צבי שכב אפרקדן כאילו היה ישן. ד,לויטננט ציוונו לקחתו. כשד,רימונו אותו, לא יכולנו לשאתו: גופו מרוסק היה וניטלטל לכאן ולכאן. פניו היו נקובות ככברה. הבאנו אותו לעגלה, שבה היד, מוטל הרוג שני, ובקמיונקה קברנום. כעבור 18 יום, ב־11 בלילה, באו אנשי גסטאפו במכונית־משא, הוציאו את כל הגברים שבמחנה, ציוו להעלות את כל המתים מקבריהם, טענו אותם על האוטו והובילום לאושוויץ, לשרפם, כדי שלא יישאר זכר לרציחותיהם. ...

גם בזמן המלחמה נתגל ה ככוח מארגן ומלכד. היה בין מארגני תנועת הנוער במחתרת, שתפקידה היה להרביץ תורה וידיעת הארץ בין הנוער. עם זה דאג לאספקת הצרכים החיוניים לילדים בגיטו. עם אחרוני יהודי בנדין גורש לאושוויץ. גם שם המשיך במחתרת פעילותו הציונית. הוציא בכתב עלונים, בהם עודד את היהודים לאמונה בגאולה ונטע בהם את עיקרי הציונות. העביר מכתבים למחנות שונים ובהם דברי עידוד שהפיחו אמונה בנוער; בא במגע עם שבויים רוסיים והשתתף בתכנית לפיצח הקרמטוריום. מאושוויץ הועבר למחנות אחרים. בהיותו קרוב לאפיסת־כוחות גמורה, הגיע הצבא האמריקני למחנה ושיחררהו. לאחר שחזר לאיתנו עבד זמן מה בבולשת הצבא האמריקני, ועזר בגלוי פושעי המלחמה הנאציים. על אף מצבו החמרי הטוב וסיכוייו לקבל היתר־ כניסה לאמריקה, ויתר על עבודתו בשאיפתו לארץ־ישראל. בעיר אשבך יסד יחד עם חבריו את אחד הקיבוצים הראשונים של ״נוחם דתי״ בגרמניה. בדצמבר 1945 יצא מהאזור האמריקני לברגן־ בלזן ומשם לגבול הגרמני־בלגי כדי להגיע לריכוז חלוצי ולהפליג לארץ באניות העפלה. נעצר ונחבל בבית האסורים בהמבורג, החזיק מעמד ולא גילה את סודות הבריחה. הגיע לארץ באניה "כ״ג", נתפס והוגלה לקפריסין. בראשית 1947 בא לארץ והצטרף לכפר־עציון.

... לאמיר געדענקען אונזער עקעמפע רפתעםבענדינער את־ טערגרונד אץ אונזערע לאנדסלייט פונעם אוישוויצער אויפשטאנד, וועלכע האבן נישט געקענט שלום מאכן מיטן שענדלעכן לעבן, וואס איז אונז אויפגעצווינגען געווארן דורך א פינצטער געשפענסט און אויסגעלאדן אויף אונז אידן זיין גאנצן טירוף־הדעת און גאליקן צארן און האס — אץ האבן זין געווארפן אויף די רוצחים, אויפגעריסן די קרעמאטאריעס, ערפילענדיק זייער שליחות באמונה און מיט אפפערוויליקייט.

... אין פעברואר1941 האבן די דייטשן פארטריבן אלע אשוויעב־ טשימער יידן, וועלכע זענען געווארן אריבערגעפירט צו אונז, קיין זאגלעמביע> אויר אלע פאליאקן זענען דערווייטערט געווארן פון גאנצן אשוויענטשימער קרייז. די דייטשן האבן שוין דאן געהאט צוגעגרייטא פלאן אויפצושטעלן די בארימטע גאז־אויוונם פון אויש־ וויץ—בירקענאו, ווו מיליאנען מענטשן זענען שפעטער אומגעקומען. אלע אשוויענטשימער פליטים זענען דאן אין פארלויף פון איין וואך צוטיילט געווארן אין יידישע הייזער פון בענדין—סאסנאוויץ, אזוי אז קיינער איז נישט געבליבן אןא דאך.

... איצט האב ן שוי ן ייד ן אנגעהויב ן גלויבן, א ז ד י קלאנגע ן וועג ן די גאז־קאמער ן זעגע ן ריכטיקע. אבע ר ד י דייטש ע טעכני ק פו ן איי ר שלעפערן ד י אויפמערקזאמקיי ט פו ן איר ע קרבנו ת הא ט טויזנטע ר מיטלן או ן ע ס געלינג ט ד י דייטש ן צענויפצורופ ן דע ם 12־ט ן אויגוסט, 26.000 .1942 יידן, ווא ס א דריטע ל פו ן זי י גייע ן אווע ק קיי ן אשוויע ר טשים אי ן ד י שרעקליכסט ע מאראליש ע או ן פיזיש ע ליידן. אוי ך דא ס מאל הא ט ד י אונטערערדיש ע באוועגונ ג געווארנ ט ד י ייד ן ניש ט צ ו שטעלן זיך, אבע ר ד י מאס ע הא ט ניש ט געגלדבט.

17.4.1941. געווען די טעג מערין. מען האט אים אויפגענומען ווי א מלך, א ץ טעאטער האבן אים די ארטיסטן באגריסט. אמ ך ר. מנחם מנדל (קירשבויסז) האט אים פארגעשטעלט סא ת עולם. א נייער אויסלייזער פ ץ יידישן פאלק! אין בענדץ, סאסנאוויץ גע־ לונגען אויסצומיידן דאס געטא א דאנק זיינע באמיונגען. די שטערב־ לעכקייט דארט קלענער ווי פאר דער מלחמה, נישט א קיי ן בעטלער אין די גאסן. מערץ האט אין א קצורער צייט ארגאניזירט דאס איבערזידלען 6 טויזנט יידן פ ץ אשוויענצים א ץ םביבה, די יידן האבן אלץ מיסגעברענגט מיט זיך אפילו מעבל. די דירות פראגע איז געלעזט געווארן אויף אזא אופן, אז אין יעדן שטוב זענען ארייגגעזעצט געווארן פליטים.

... דער פאק ט ווא ס רינגעלבלו ם דערמאנט . א ו מערינע ן אי ו געלונגען איבערצוזידלע ן 6 טויונ ט ייד ן אי ן אשוויענטשי ס מי ט זייער מעבל , אי ז ניש ט זיי ן פארדינסט . ד י דייטש ן זענע ן געווע ן פאראינטערעסירט ריי ן צ ו מאכ ן דע ם אשוויענטשימע ר קריי ן כדי אויפשטעל ן דע ם דור ך וי י צוגעגרייט ן פלא ץ פו ן פעל ־ קער־מארד או ן ד י גאז־אויוונס . ריכטי ק אי ז דע ר פאקט , א ז מערין הא ט געוואל ט ווער ן דע ר "פירער " פו ן פויליש ן יית ־ ...

... את, והוא יצא אחריה. בחח, שוב באותה חצר מארכת של בית החסידים שבילדותו, שוב לא היתד, עוד נערה בהירת־ השער. לא ראה כיצד נעלמה ממנו, אך לא היתה. אבל ליד גדר הנסרים עמדה נערה אחרת, שחורת־שער, לבושה בשמלה כהה וחגורה סינר שחור ונעולה נעלים גבוהות; משיצא החוצה נפנתה הנערה והתחילה ללכת ממנו. חכי־נא חכי־נא — קרא והלך אחריה, אף השיגה מהר. עבר על פניה, עמד והביט בה. היא פרצה בבכי גדול, ומתוך הבכי קראה בקול קובל ואומלל באידיש: דו לאזט מיד ווארטען, דו לאזט מיד ווארטען! חבקה בזרועותיו ובכה גם הוא. מתוך הבכי שאל: את דבורהלע, את דבורהלע ש.. . ש,.. ז נענעה בראשה והתייפחה בבכי מר, ואף הוא בכה בכי רב. חיבק ואמר לה, אף הוא באידיש, דו נאריש קינה דו נאריש קינד, ואף כי היתד, נמוכה בהרבה מאחותו דבורה שגיספתה שם ׳ באושבינצ׳ים (שאחותו דבורה קומתה תמירה היתד, וגמישה ונערה זו לא היתד, דומה לה בפניה אלא במקצת) — היתד, היא זאת. שאל אותה, אם כבר היתד, שם, בפנים, ונתכוין בשאלתו, אם כבר היתד ■ בביתו, בחדרו, — והיא לא ענתה לו דבר. הביט בה במבט קופא ועם זאת חודר, באיזו עינים חומות ירקרקות, שח ש בהן עיני הגורל. הביט בו במבט ממושך וחודר וידע מי היא, שבאה משם, מהעבר ההוא...