Israel

... וואט שייך דער שפראך פון בוך, האבן די בענדינער אין מדינת ישראל — און זיי זענען דאך דער רוב — פארלאנגט, אז עס זאל דערשיינען אין עברית. דאקעגן האבן אונזערע הונדערטער בני־עיר אין חוץ לארץ געוואלט עס זאל דערשיינען אין יידיש, כדי יעדעס געדרוקטע ווארט וועגן זייער היים־שטאט זאל זיין פאר זיי פארשטענדלעך. האבן מיר באשלאסן ארויסצוגעבן דאס בוך אין צוויי טיילן, אין ביידע שפראכן. יעדע ר טייל איז א ווערק פאר זיך, דערגאנצט דעם צווייטן און דאס עיקרדיקסטע געפינט זיך אין ביידע חלקים. מחמת פינאנציעלע שוועריקייטן זענען מיר נישט ביכולת ארויסצוגעבן צוויי באזונדערע ביכער.

... ■ ישט לייכט איז אונז אנגעקומען ארויטצוגעבן דעם "פנקס - ^ בנדיך, וואט מיר דערלאנגען איצ ט מיט א געפיל פ ץ צופרידענקייט און דערפילט ן חוב צו די רעשטלעך פון בענדי ן אפשטאמיקע יידן אין ישראל א ץ אין גאר דער וועלט . ...

... אנטוישונג: דאס בוך האב איך נישט געפונען. ערשט נאכן קריג קומעבדיק קיין ישראל, האב איך באנייט מיינע זוכענישן און געשריבן בריוו צו

סוף כל סוף איז דאס בוך פארטיק געווארן צום דרוק אין יאר 1939. פון די דריי פראמדעקזעמפלארן וואס ער האט אפגעדרוקט, האט ער איינס איבערגעגעבן דעם סטאראסטע פון בענדי פאר דער פוילישער צענזור, וואס אן איר הסכמה האט מען נישט געטארט דרוקען. דאס צווייטע עקזעמסלאד האט ער צעטיילט אין בלעטער און צעשיקט צו בעבדינער אין דער גארער וועלט. ליידער איז מיר בישט געלונגען אפצוזוכן די צעשיקטע בלעטער, חוץ איינצעלנע בלעטלעך ביי זיין ברודער אין פאריז, און ביי מ. האמפע אין ישראל. ...

... פון אלע אויבן־דערמאנטע איז געבליבן לעבן ח. מ. זילבערבערג (אין ישראל) מכל המנויים לעיל נשאר בחיים ח. מ. זילבערבערג(בישראל)

... אז אונזערע לעזער זענע ן צוגעבונדן צו דער צייטונג, נישט בלויז אין זאגלעמביע, נאר אויך מעבי ר לים, סיי אין ארץ ישראל, סיי אין פארשידענע טיילן פון אמעריקע, ווי אויך אין דער גארער וועלט, ווו אונזערע זאגלעמביער ברידער געפינען זיך, אומעטום מוזן זיי האבן זייער גייסטיקע היונה, וואס זיי געפינען אין דער "זאגלעמביער צייטונג״, דורך וועלכער זיי באקומען — לויט זיי דריקן זיך אויס — "דעם היימישן, ווארעמען גרוס פון ד&ר אלטער היים",

אין דיעצטע יארן געפינט זיך ד״ר טענענבוים אין ארץ ישראל, ...

געווען דאן אין בענדי ן ד י אזוי גערופענע "יידישע ליי־און שפאר־קאסע", וועמענס פרעזעס איז געווען ה׳ סערצאזש און לייטער מאקס אראנאוויטש. קיי ן דיסקאנטן האט די צארישע מאכט נישט דערלויבט דער "ליי־און שפאר־קאסע" צו מאכן. אין אזוי ווי יידן האבן דאך געברויכט געלט צו קויפן האלץ און צאלן ארבעטער־לוין, איז טאקע אראנאוויטש געפאלן אויפן געדאנק צו פאראייניקן אלע סטאליארעס, ער האט זיך באראטן מיטן יונגן האלץ סוחר מאטל גאלד (איצט אין ישראל) און טישלער־פאכמאן יאקובאוויטש און געשאפן דעם האלץ־קאאפעראטיוו, ווו עס זענען אריין חוץ די 60 יידישע אויך עטליכע קריסטלעכע סטאלארעס. ...

די פיאנער ן פון דער בענדינער אינדוסטריע זענען געווען ר׳ שלמה שיין און מאנעלע לאסקער. ו״שלמה שיין האט געהאט א געוועלב פון אייזן אויפן אלטן מארק 1. אין יאר 1860 האט ער אפגעקויפט א קליין פרימיטיוו פאבריקל פון נעגל אין סלאווקאוו, ווו ס׳האבן געארבעט עטליכע ארבעטער. ער איז געווען נישט בלויז א גוטער סוחר, נאר אויך א פעיקער ארגאניזאטאר, אין אזוי בויט ער אויס פון זיין קליינעם פאבריק אן אונטערנעמונג, איינע פון די גרעסטע אין זאגלעמביע, נאך זיין טויט האבן זיינע דריי זין: חיים (געשטארבן אין ישראל) מרדכי (איצט אין ישראל) און יצחק (אומגעבראכט) נאך מער פארגרעסערט די פראדוקציע, געארבעט מיט די מאדערנסטע מאשינען. די פירמע איז געווארן אן אקציען־געזעלשאפט (די אקציעס זענען געווען אין די הענט פון די ברידער). די פאבריק האט אויס־ געארבעט: נעגל, דראט, שרויפן, קייטן, און לעצטנס אויך אנגעהויבן אויסארבעטן איידל־מעטאלן, מעש און קופער דראט. אין דער פא־ בריק האבן געארבעט איבער טויזנט ארבעטער, פון זיי א 25 פראצ. יידן. אויך דער הויפט־אינזשיניער איז געווען א ייד. נישט געקוקט דערויף, וואס דער פוילישער ארבעטם־אמט האט נישט צוגעלאזט קיין יידישע ארבעטער אין דער שווער־אינדוסטרי, האבן דאך די ברידער שיין, געפועל ט אז א געוויסע צאל יידן זאל קענען ארבעטן אין זייער פאבריק. א דאנק די שיינם האט דער הכשרה־קיבוץ אין סלאווקאוו געקענט זיך אנטוויקלען און ווערן איינער פון די בעסטע הכשרה־פונקטן פאר די פוילישע חלוצים. כמע ט 50 פראצ. פון די חברים אין קיבוץ האבן געארבעט אין דער נעגל־פאבריק ביי די שיינם. אויך די 80 ביורא־אנ ...

... לחמה זענען אין בענדער געווען באקאנט די צוויי מענער־שניידער: יואל שניידער אין בית המדרש געסל און ישראל טאמאשאווטער ביי משה שטייערן אין הויז; זיי האבן גענייט זיידענע זשופיצעס אין געהאקטע כאלאטלעך פאר די גבירים. געווען באך עטליכע שניידערס וואס האבן גענייט פארן פאלקס־מענש, און א שניידער וואס האט געגייט "קורצע מלבושים" פאר דער אינטעליגענץ אין שטאט. געווען עטליכע טאנדייט־שניידערס, וואס האבן גענייט הויזן און רעקלעך, וועלכע זענען פארקויפט גע־ ווארן מיטוואך אין מארק־טאג, אויפן אלטן מארק, פאר די פויערים. געווען אין שטאט דאן געציילטע דאמען־שגיידער, צווישן זיי דער "גאלדענער שניידער" פאר די גבירישע פרויען מיט פאריזער מאדעלן. געווען עטליכע קאנפעקציע געשעפטן אויף דער קאלאנטאיא גאס: חיים לייב באלימאווסקי (געשטארבן אין ישראל) מעריב שלמה טיל א. אבד.

... אייל, זענען געווען נאך עטליכע פאבריקן: בראנער,מערין, דאפנער־ גערטנער און אנדערע וועלכע האבן אויסגעארבעט איילן אין פארבן. זייף פאבריקן זענען געווען דריי: פון די ערשטע איז געווען שלום ריכטער געגרינדעט אין יאר 1905 דאן בורשטין און רא־ זען. צו דער אינדוסטרי קענען אויך צוגערעכנט ווערן די צוויי קאלך־אויווגם פון ויגרייך (איצט אין ישראל) א ח פראווער. בערך טויזנט ארבעטער, פון זיי א קליינע צאל יידן, און 200 יידישע באאמ־ טע, זענען געווען באשעפטיקט אין דער בראנזשע. ...

די עטלעכע בענדינער פאבריקלעך האבן יעדן טאג ארויסגעשיקט זייערע אויסארבעטונגען קיין אויבערשלעזיע, און אויסגעארבעט האבן זיי אלץ, אנהויבנדיק מיט קליינע דרוזשע ביז די פיינסטע שאקאלאדן, ארויסשטופנדיק פון אויבערשלעזישן מארק די גרויסע פאבריקן, וועלכע האבן נישט געקענט אויסהאלטן די קאנקורענץ פון די קליינע פרי' מיטיווע פאבריקלעך. נאך אין יאר 1905 האבן שוין אהרן בערדעכט און שליווקא אויסגעארבעט שאקאלאד און צוקערלעך. שפעטער מיטן וווקם פון דער שטאט זענען צוגעקומען נייע פאבריקלעך פון חיים אביגדור צוקערמאן, א. ה. צוקערמאן, מ. מיצענמאכער, זלמן גואספעלד, (נפטר געווארן אין ישראל), א. בוכבינדער, שלום פלאוונמר, מאיד קאזשימיערסקי, יוסף פילצער, דוד שטיינער, י. ד.גאלדשטיין, יצחק בוכבינדער, י. פרידמאן, לייבל לאנדער, אייזיק שטייער, ל. ראטשטיין, נ. מייטליס און אנדערע. די פאבריקלעך האבן באשעפטיקט פון 25—5 ארבעטער יעדע איינע, כמעט אלע מיידלעך. געווען נאך א צאל קלע' נערע פאבריקלעך, ווו עס האבן געארבעט אויסער דעם בעל־הבית נאך צוויי דריי ארבעטער. בסך הכל האבן אין דער בראגזשע געארבעט 500 יידישע ארבעטער.

... פון דער פרוי ביתצווייג (איצט אין ישראל) האבן מיר זיך דערוווסט, אז די בריוו, וועלכע מיר האבן איבערגעלאזט ...

... צומארגנס, דעם 3/11, זענען מיר געגאנגען אין "יד־חרוצים", וו ו עט האט זי ו געפונען די יידישע מיליץ. א יידישער אפיציר האט אונז באגלייט צום רעדאקטאר פון "לעמבערגער־טאגענבלאט׳ / צו וועמען מיר האבן געהאט א רעקאמענדאציע־בריוו פון ד״ר ביקעלם (איצט אין ישראל). אויסהערנדיק אונזער פארלאנג, האט דער רעדאקטאר אונז געגעבן א בריוו צום אוקראינישן קאמענדאנט, וועלכער האט אונז געהייסן ווארטן א פאר טעג. ווייל דער צוג קיין אדעם איז אפגעשטעלט. ...

■יי■ דרך כלל איז בענדי ן געווען א פיאנער אויף דער יידישער גאס 41■ אויף א ריי געזעלשאפטלעכע געביטן, ס׳איז דעריבער נאטירלעך, אז אויב אין דער צווייטער עליה האט בענדי ן אנטייל גענומען מיט איינעם פון די ערשטע חלוצים־גרופן, זענען אין דער דריטער עליה די 6 בענדינער בחורים געווען די ערשטע וועל־ כע האבן געעפנט די דריטע עליה. צו זיי דארף מען צורעכענען די 7 פון יאר 1932. די איינציקע אין פוילן וועלכע האבן זיך אונטער־ גענומען צו פארן קיין ישראל מיט א קליינער מאשין, נישט קוקנ־ דיק אויף די גרויסע שוועריקייטן מיט וועלכע אזא רייזע דורך גרע־ נעצן און לענדער איז געווען פארבונדן. ...

עם האט געדויערט א געוויסע צייט ביז ס׳זענען אויסגעקליבן געוואָרן די געהעריקע קאנדידאטן. דאס זענען געווען: דוד האניגמאן (געשטארבן אין ישראל), זיין ברודער שמעון האניגמאן, קלמן האניגסאן, אריה נוייטליס, משה גאלעק און צוויי פון סאסנאוויעץ — יחזקאל שטייניץ און ארנאלד וואקסבש־ג (אלע אין ישראל). אנגעטאן אלע איינהייטלעך, זענען די 7 אין א "מערצעדעם" אויטא דעם 4־טן דעצעמבער 1932 ארויסגעפארן פון בענדינער "הכה" פלאץ באגלייט דורך עטליכע טויזנט יידן, מיט א בלוי־ווייסע פאן קיין ישראל. די ערשטע נאכט האבן זיי פארבראכט אין קראקא, ווי זיי זענען ווארעם אויפגענומען געווארן דורך דער ציוניסטישער ארגאניזאציע און דעם דארטיקן יידישן ספארט־פאריין! פון דארט זענען זיי דעם צווייטן טאג געפארן קיין ביליץ אין מעריש־אסטרו צו דער טשעכישער גרענעץ. דא זענען זיי אפגעווארט געווארן דורך פארשטייער פון וועלט־פארבאנד "מכבי" אין טשעכאסלאוואקיי, מאכס ווסבער, וועלכער האט זיי באגלייט ביז ברין, ווי זיי זענען געשלאפן אין סטודענטן־היים. אומעטום זענען זיי געווארן ענטוזיאסטיש אויפגענומען, פראסניץ, ווישאו, אלמעץ, ווי זיי האבן געהאט דעם ערשטן עקסידענץ מיט דער מאשין, פארנדיק בארג ארויף. פלוצלונג האט זיך די מאשין געלאזט אויף צוריק און זיך אייגגעהאלטן ביי א בוים, ווען נישט וואלטן זיי זיך אראפגעקייקלט אין א תהום פון א פאר הונדערט מעטער. אפקומענדיק מיט לייכטע ווונדן, האבן זיי אויפגעזוכט דעם סאלטים פון דארף, וועלכער האט זיי געהאלפן, אריינגענומען צו זיך אויף נאכט און זיי געגעבן עסן. צומארגנם, נישט געפונענדיק קיי ...

אויפגעקומען איז דער געדאנק ביי איינעם פון דער גרופע, וועלכער איז שוין געווען אין ישראל, און צוליב א קאנפליקט מיט דער אראבישע און ענגלישע פאליציי געמוזט פארלאזן דאס לאנד. דאס איז געווען דוד האניגמאן ז״ל, וועלכער האט זיך געוואנדן צום שרייבער פון די שורות, אלס פארוואלטונגסמיטגליד פון ספארט־פאריין "הכה", וועלכער האט איר געשטעלט אין פארבינדונג מיטן וועלט־פארבאנד פון "מכבי" אין פוילן און געבעטן זייער אוג־ טערשטיצונג פאר דער רעאליזירונג פון דעם געדאנק; דער וועלט־ פארבאנד "מכבי" אין ווארשע האט אין פרינציפ מסכים געווען ...

... זיך האט ער זיי געגעבן צוויי רע־ וואלווערן און געבעטן עס איבערגעבן דער "הגנה" אין ארץ ישראל. אין דאלנא־מיקאלאץ אויפן וועג קיין בעלגראד האבן זיי נישט גע־ קענס פארזעצן דעם וועג צוליבן שטארקן רעגן. מיט ליבע האט די פויערישע באפעלקערונג זיי געהאלפן אדורכמאכן דעם שווערן און גליטשיקן וועג, ברעגענדיק זאמד אין א שאו און עס געשאט אויפן וועג — אזוי ארום איז די מאשין ווייטער געפארן. אבער נישט ווייט פץ דארט האבן זיי געהאט דעם צווייטן עקסידענט. א גליק וואס עס איז געווען נישט ווייט פון שלאם פון יידישן באראן שלעזינגער, וועלכער האט זיי אויפגענומען מיט גרויס כבוד, געלאזט רעמאג־ טירן די מאשין, און טאקע א דאנק אים וועלכער האט זיי געגעבן א באגלייט־בריוו צום ענגלישן קאנסול אין בעלגראד, האבן זיי בא־ קומען די ענגלישע וויזעם קיין ישראל.

ר׳ יהושע איז נישט געווען אבי ווער, פון די פארטגעשריטענע מלמדים און א ציוניסט־מזרחיסט. ער איז כל־ימיו געווען פעדאנטיש ריין, און זיין שווארצע בארד איז געווען גוט געפלעגט און פארקעמט. גייענדיק אין דער גאס מיטן שטעקן אין דער האנט, האט ער פאריסן הויך דעם קאפ מחמת אנזען און חשיבות אין לייטנס אויגן. ביי אים האבן געלערנט די זין פון די נגידים און באלעבאטישע ) יידן. כ׳דערמאן נאר אייניקע הדר־חברים: מארעק שיין, אלימלך דיאמענט, דוד פעלדבוים (די דריי אין ישראל), זלמן שטראַכליץ (אין אמע* ריקע), מנדל מאלערמאן(לאנדאן), קאפעל הערצבערג(פאריז). די ברידער רעמבישעווסקי, יצחק פעלדבוים, די ברידער לעווקאויטש, משה׳ל פראווער, לעמל ראטנער, יואל שווייצער, דוד׳טש כאמער זכרונם לברכה, און נאך. ...

... כ׳געדענק אז אמאל האט פאסירט א מעשה מיט א יינגל פון "תלמוד־תורדדחדר", וועלכער האט זיך געגליטשט אויפן טייך און איז אריינגעפאלן אין וואסער ווו דער אייז איז זיך פלוצעם צעגאגגען. אישעקבירנצוויי ג(איסר בארי, געשטארבן אין ישראל) פץ דער ליבלעכסטער יוגנט אין יענע יארן, און איינער פון די ערשטע חלוצים פץ דער דריטער עליה, דערזעענדיק דאס, איז ער אריינגעשפרונגען אין קאלטן וואסער און אים ארויסגעצויגן, אבער דער יינגל איז שוין געווען א טויטער.

... זאלן דא דערמאגט ווערן לטובה די פראסטע עמך־מענטשן, וועלכע האבן אזוי שווער געהארעוועט ארויסצוקריגן דעם בינדע טעגלעכען אויסקומעניש, באווייזענדיק, אז יידיש לעבן און גוטס איז נישט הפקר און פארטיידיקט אונזער כבוד: דער נאז־רויטלעכער פונעם זעקס־אכציינציקער בראנפן, אברהמלע באכמאן און זיינע זון, די "באמבילאקס", די "פיפקעס", די "שניעבעם" און די אנגעשטעלטע ארבעטער אין מיין פאטערס צוקער־און קאלאגיאל־געשעפט, די ברידער וואלוועלע און ריבעלע ז א ו ו א ד ע (ביידע אין ישראל) און אנדערע.

... ביי דער ברייטער "בועך ׳(וואסער), און זענען באשטאנען פון קריסטן און פון אייניקע יידן: דער דענטיסט זעליג פעלזנשטיין, ה ע נ ד * לער, פלעסנער, יצחק מושינסקי (אין ישראל), מאטעק ווינער, וועלכער איז אומגעקומען טראגיש אין א קאנאליזאציע ' גרוב, וועלנדיק ראטעווען א יידיש יינגל וואס איז דארט דערטרונקען געווארן און ו ו ר א צ ל א ו ו ם ק י (באקאנ ט מיטן נאמען "יאדזשקא", (איצט אין אמעריקע).

... זיין אונטערנעמונג האט באשעפטיקט איבער טויזנט מענטשן, פון זיי פיל יידן און ספעציעל די אנפירערשאפט, די בעאמטע, פון וועלכע אייניקע האבן זיך געראטעוועט: דער טעכניקער ג א ל ד מ י נ ץ, בעביעק פ א ג ע- ל ע וו י ס ש (ביידע אין ישראל), הענדל ראטנער (אמעריקע), העל א ...

... • • ר איז שעפעריש אויפן געביט פון מאלעריי אין ישראל. מיר, די אמאליקע #*יוגנט פון בענדי ן נאד פחד יארן פון דער ערשטע וועלט־מלחמה, קענען אים נישט אלס מאלער, נאר אלס התלהבות׳דיקן בחור, וואס האט אריינגעבראכט אזוי פיל לעבן אין אונדזערע קרייזן. כ׳געדעגק ווי דאס ...

זיינע רעפראדוקציע ם זענע ן אי ן ישראל דערשינע ן אי ן אלבאמען, אי ן פראכט־אויסגאבן: "בתי ם בישראל" (הוצאת הקבו ץ המאוחד), דמויו ת (הוצאת ספרים צ׳צ׳יק, תל־אביב) או ן "שש ה עש ר ציור י פסטל" (הוצאת "אז", ירושלים). אינעם זעקסט ן באנד פו ן דע ר העברעאישע ר קאלאסאלע ר "אנציקלופדי ה העברית" (חבר ה להוצאת אנציקלופדיו ת בע״מ, ירושלים) אי ן דע ר אפטיילונ ג ״קונסט אי ן א״י״ (זיי ט 1082/3) ווער ט געגעב ן א ן איבערבלי ק איבע ר גאלדבערגם בילדע ר או ן סקיצן, וועג ן וועלכ ע מ׳שרייב ט דארט, א ז זי י זענע ן אין "בצלאל״־מוזעאו ם אי ן ירושלים, תל־אביב, "משכ ך עין־הרו ד או ן אי ן חוץ־לארצדיקע מוזעאומס. ...

... פון די אנטיילנעמער אין אויפשטאנד זענען אןנ 1 באקאנ ט פאל* גענדע בענדינער: ישעיה ארליך, געווען א מיטגליד אין אויפשטאנדס־ קאמיטעט אין בירקענאו—אוישוויץ, געבליבן לעבן, געקומען קיין ישראל, געפאלן אין גוש־עציון; משה וויגנאנסקי, דער ערשטער וואס האט מיט א מעמער דערשטאכן דעם דייטשן אנפירער פון קרעמא־ טאריום, און דאס איז געווען דער סיגנאל צום אויפשטאנד און אויפרייס פון קרעמאטאריום 3. דאן זענען געפאלן בעניעק פער־ שטענפעלד, וויגאדוקי, 2 ברידער צימבערקנאפ, דוד גוטמאן, גאלד* בערג פון סאסנאוויץ, אנגעזעטנטער טוער פון דער פועלי־ציון—צ. ס. באוועגונג פון זאגלעמביע. טוביה קלמנוביץ, דב זלמנוביץ, חיים גליקסמאן און נאך א סך בענדינער וועמענס נעמען טסאיז אמז נישט געלונגען פעסטצושטעלן .

... אויך נאך דער באפרייאונג בין איך פארבליבן אין דער חרוב־ געווארענער שטאט, וואס איז איצט לחלוטין "יודן־רייך, ביז כ׳בין עולה געווען קיין ישראל, 1957, ווען ס׳איז פארשטארקט געווארן די עליה פון די לעצט־פארבליבענע יידן אין פוילן, איינזעענדיק, אז זיי זענען דארט איבעריק און קענען זיין דער שעיר־לעזעזל, ווי תמיד, ביי יעטוועדער פאליטישער ענדערונג. ...

בענדין ציילט היינט־צו־טאג א מנין יידן פון וועלכע בלויז אייניקע זענען פון די אלט־איינגעזעסענע און דארט געבוירענע. מיר האבן זיך ארומגעקוקט אויף וואס פאר א וועלט מיר זענען און האבן איינגעזען באשיינפערלעך, אז מיר מוזן פארלאזן פוילן. אייניקע האבן אויסגעוואנדערט מעביר לים אנדערע האבן געפונען זייער חיים אין ישראל. ...

... אויף אן אספה וואט איז פארגעקומען אין בענדי מוצאי־שבת, 29.10.1938, צו וועלכער ט׳איז געקומען אן יעדער אגיטאציע א גרוי־ סערע עולם פון אלע שיכטן, זענען געווארן ברייט באהאנדלט די וועגן און מעטאדן פון אונזער הילפס־אקציע. ט׳איז געוויילט געווארן א סטאבילער קאמיטעט מיט ה׳ פירטטענבערג אלט פרעזעס, יצחק ו ו י ג א ד ז ק י (וויצע־פרעזעס), מארקוס ג ע ר ט נ ע ר (סעק־ רעטאר), ישראל גאטהייל (קאטירער), בנימין ג ר ויב א רד, פדוי פאראדיטטאל (אלע טראגיש אומגעקומען), אברהם ל י־ ו וער (איצט אין אמעריקע) און מאטל ג א ל ד (צווייטער וויצע־ פדעזעס), וועלכער איז לעצטנס געקומען מיט זיין משפחה פון רוט־ לאגד קיין ישראל. ...

... א הייפל אשפחדי זאגלעמביער קדושים איז ניצל און אםגעהיט און געבראכט געווארן קיץ ישראל (1951) דורך א זאגלעמביער פליט, דוד זיכער, וועלכער איז געווען באשעפטיקט ביי די קרעמאטאריומם, און ממילא 'איז ער געווען אן עד־ראיה פון די גרויזאמע ארגיעם פון די בייזע גייסטער, וועמענם בלוט דורשטיקיים האט זיך קיינמאל נישט געקענט איינשטילן. ער האט אונז ...

... ןיין אר־א־יארן, תשעה־באב, תשי״ד, 1954, האט די זאגלעמביער $₪* לאנדסמאנשאפטן אין ישראל דערפילט א דערהויבענע פליכט צום אנדענק פון די 100־טויזנט אומגעקומענע קרבנות אירע, די דערשטיקטע אין די אוישוויצער גאזקאמערן און פארברענטע אין די קרעמאטאריע־אויווענם, אויפבויענדיק א מאיעסטעטישן מאנו־ מענט, וואס זאל דינען אלס זכר לחורבן פאר זייער אומפערגעסליכן אנדענק, אויפן ביודהחיים אין נחלת־יצחק, נאענט צו די מיליטע־ רישע קברים פון די העלדישע ישראל חיילים, וועלכע זענען געפאלן אין מלחמת השחרור פאר מדינת ישראל. ...

... באחת מאגרותי אליו ביקשתי ממנו שכר־סופרים בשל יגיעתי. בהתנצל נמנע למלא את משאלתי והסביר, שכל משתתפי הספר ומסייעיו עושים עבודתם שלא על מנת לקבל פרס, וזכות גדולה היא לי, אם עבודתי על ה״לאנדסמאנשפט״ של זאגלמביה בארץ ישראל תופיע בספר — שמשתתפים בו סופרים ומלומדים ידועי-שם, כפרופ, ד״ר משה שור, פרופ׳ ד״ר מאיר בלבן, ההיסטוריונים ד״ר יצחק שיפר, ד״ר עמנואל ריגגלבלום ועוד כיוצא בהם, שיצאו להם מוניטין ברחבי העולם היהודי. נסתתמה טענתי והמשכתי מלאכתי תוך סיפוק נפש ובתקוה, שפרי עבודתי לא יהיה לשוא ואף אני אתרום להנצחת קהילתנו המפוארת.

... באותו פרק זמן כתב לנו איש בגדי ן המתגורר עתה בקאטוביץ, שטופס אחד של ה״אלמאנאך" נתגלגל והגיע בדרך פלאים לארץ־ישראל ועלינו להתחקות על עקבותיו. הועד של ארגון יוצאי זאגלמביה בנשיאותו של יושנדהראש שלו הרב מנחם האגד זצ״ל, עקב אחר הספר, ונתברר, שהוא מצוי בידי אדם, שאינו רוצה להוציאו מידיו, בהנחה שיעשה ממנו לעצמו "מטעמים". היינו תלויים איפוא, בחסדיו. ...

... "החגיגה לזכר יום־השנה ה־11 של מורנו בורובוב סודרה כיאות. האולם היה מלא. התזמורת פותחת במנגינת אבל. המקהלה שרה: "נישטא שוין בערל ברוכוב מער". בנאום הפתיחה מדבר הח׳ גוטמן על דמותו של ברוכוב, ואחריו מרצה ח׳ לעווין מלודז׳ על "ברוכוב, חייו ויצירתו". דקלמו החברות סובקובסקא וקום־ לביץ, שזכו להצלחה. הצעיר רזשעזשאק (כעת בישראל), בן ה־11, מ״סקויט" מדקלם את השיר "די יידישע פרייהייט" של מורים רוזנפלד. הח׳ הניג מקראקא מסיים". ...

... ולא נחלש ה א ף לרגע, וא ף שהמבוכ ה הרעיוני ת בקש ר לאיחו ד עם םוע״צ הביא ה א ת התנוע ה בפולי ן ליד י משבר, ל א נזדעז ע הסניף בבנדי ן ונשא ר נאמ ן למרכ ז שנאב ק קשו ת לקיומ ה העצמא י של המפלגה. סניפנ ו הי ה ידו ע ברחב י התנוע ה בפולי ן כמבוס ס ביותר מכ ל הבחינות, שימשנ ו דוגמ ה לאחרים. יד י חברינ ו ל א רפו א ף לרגע, ג ם בימי ה הקשי ם ש ל התנוע ה כולה. חברינ ו הותיקי ם אופן ל א תתחס ל ותשמו ר ע ל עצמאות ה הרעיוני ת והארגונית, עלו לאר ץ ישראל, ובמקומ ם בא ה משמר ת צעיר ה — ונמשכ ת השלשלת. ...

... תודות לקשרינו החשאיים עם שליחי ארץ ישראל בשווייץ, שציידונו בדרכונים כאזרחי חוץ, עלה בידי כמה מעסקני "התאחדות" בבגדין להמלט על נפשם, ואחרי המלחמה השתקעו בישראל. ...

... הוצאנו עתון "דער נייער ארבעטער וועג" בעריכתם של י. ש. אורבאס, ז״ל, ליפמן ברקוביץ וט. ב. קליינמן (שניהם בישראל), וכן ירחון "אונזער טריבונע" שהעלה על דפיו רעיונות שהסתדרותנו בבנדין עוררה בתנועה בפולין. לרשותנו עמד סדר־ דפוס משלנו לצורך עתוננו.

— הפרנסים אברהם ליור (אמריקה) ומשה רוזנקר (ישראל), קרן היסוד — נטע לוגדגר (ניספה), התאחדות — דוד ליור, הסתדרות נשים ״ויצו״ — חברת העיריה, גברת נחרוטנר (ניספתה), סיעת ״התאחדות״ בעיריה — ד״ר רבטמן, ״תרבות״ — המורה א. ז. בורנשטיין (ניספה), הלשכה הראשית של הקהק״ל בוארשה — מרת לאה ויגדור וביץ (נפטרה בישראל), ועד ההורים של גורדוניה — מרת צ׳רנוכה (ניספתה), החלוץ — יהודה אנזלביץ (ניספה), ליגה למען א״י העובדת — אבא גרויעער (ניספה), הנוער הציוני — משה הורוביץ (ישראל), ״השחר״ — יהודה קליינר (נפל בקבוצת חולדה, 1938), "גורדוניה" בסוסנוביץ ודומברובה — הלל מנקרסקי־־קמחי וצבי מגרק־ ביץ־מגן, ההנהגה הגלילית — אברהם פריד (שלושתם בישראל). ...

די ערשטע חלוצים פון ״גורדוניה״ ערב זייער עליה קיין ארץ ישראל אין 1930 עומדים מימין לשמאל: שושנה צימברקנוף (אמריקה), שמעון רום, בלה ויסויז (שניהם בישראל), יעקב שורצבוים (נפטר בישראל), בתיה פרשטנפלד (ישראל). ...

... המזל האיר פנים רק לעשרות מאתנו (יש אומדים את מספר יוצאי גורדוניה מבנדין בארץ במאה ויותר), שהספיקו לעלות לארץ־ישראל בכל הדרכים וליהנות מהחיים והאושר במדינת ישראל העצמאית, אולם לבנו דואב בזכרנו את מאות החברים שעיניהם לא ראו בקום המדינה, משאת נפשם. ...

... באותו פרק זמן היתה. קיימת בעירנו הסתדרות ציונים צעירים בשם "הרצליה", שחבריה היו תלמידי הגימנסיות ושפת פעולתה היתה פולנית, אך שאיפתה היתה. להחדיר את העברית בתוך שורותיה. מבין פעילי "הרצליה" אציין את זיגה גרונדמן, רפאל פוטש, שרה לונדנר־קולקה, זושקה אורבך־ סום, בלה אפשטיין־בן־תקוה (כולם בישראל) ועוד רבים שאינם בחיים. ...

... יש לקבוע, כי האגודה הזאת שימשה מניע חשוב להנחלת העברית לאוכלוסית בנדין, שרק מעטים ממנה הספיקו להציל נפשם ולעלות לישראל. ...

... ב־1935 עלה לארץ ישראל ומאז הוא מפרסם מסות ספרותיות, שירים וספורים ב״הצופה", "הארץ", ב״מישור", "ספרות צעירה וב״צוקונפס" בניו־יורק. עורכו הספרותי של "הצפה". ...

אלפים מבני קהילות זגלמביה בישראל נהרו לשמוע את המטיף המזהיר, המפעים את הנפש. אך הוא ידע גם לעודד ולנחם. לא מעטים הזילו דמעות וזכרו לא יישכח. ...

... עו״ד ד״ר ראובן רכטמן, מחבר הרשימה הזאת, חבר מפלגת "התאחדות" ובמשך שנים רבות נציג בעירית בנדין. פעיל בחיי הציבור. ניצל. אחרי המלחמה השתקע בישראל וממשיך בפרקליטות. ...

... ן**אז גירוש יהודי זגלמביה האחרונים, 1943, ממשכנותיהם 1■■ והשמדתם הסופית, מתכנסים שרידי יהדות זגלמביה בישראל ובנכר באלפיהם לאזכרות־אבל לטבח אבותינו ויקירינו באזכרות־אבל. דברי־אזכרה ומספדי־תמרורים אלה נותנים ביטוי־מה לכאבנו הצורב, וכל אחד מתייחד עם זכר בית־אבא שחרב. נאמרים פרקי תהלים ו״קדיש" צבורי לעילוי הנשמות הקדושות.

... בהיותו במחנה העבודה צוויברגן שוחרר על־ידי צבאות הברית. אחרי המלחמה נשאר בגרמניה, הצליח בעסקיו, ובשנת 1946 עלה לארץ־ישראל בעליה ב / באניה "תל־חי". עבד בבנין וזמן־מה גם כשומר לילה. ...

אחר השחרור פעל לליכוד אנשי שארית הפליטה בקריינבורג, בוואריה, בקהילה מסודרת, ועל אף גילו הצעיר נבחר נשיאה. פעל רבות לשיפור מצבם של העקורים. משהועמדה הנהגת הקהילה על בסיס יציב פרש מנשיאותה, והלך להשתלם. עמד בבחינת־ הבגרות, ואחר־כך למד כימיה ורפואה ברגנסבורג, התקדם יפה בלימודיו. בשמעו שארץ ישראל נתונה להתקפת האויב, נטש לימודיו ואת אביו, הקים קשר עם שליחי הגנה, ואחרי אימונים קצרים בגרמניה ובצרפת, הגיע לארץ ביוני 1948. סיים קורס לקצינים וקיבל תפקיד בגדוד של פלמ״ח. השתתף בכל קרבותיו, נפל בקרב עירק־אל־מנשיה ב־16.10.1948. הובא למנוחת־עולמים בבית־הקברות בנחלת־יצחק ב־29.9.1949. ...

... ראש חודש כסלו, תשי״ח (1957) האט דער פרעזידענט פת מדינת ישראל יצחק בן־צבי, אויפגענומען — אין ראמען פת זיינע טראדיציאנעלע מאנאטלעכע קבלות־פנים מיט׳ן צוועק צו דערנענטערן די עדות און שבטים אין ישראל — א פארשטייערשאפט פון התאחדות עולי פולין, וואט איז באשטאנען פת דעלעגאטן פת ...

... מיר פירן דורך פארשידענע געלד־אפעלן פאר מדינת־ישראל, ...

*) פון "ארגון עולי זגלמגיה" אין ישראל דערוויסן מיר זיך, אז אזא הילף איז די זאגלעמביער אידן אין ארץ ישראל נישט דערטיילט געווארן, הגם דער ארטיקער פארבאנד האט זיך פיל מאל געוואנדן צו דער סאסייטי אין אמעריקע. — די רעדאקציע. ...

לאמיר געדענקען, מיר, די פחלאנג־איינגעזעסענע עולי־בענדין אין ציון, וועלכע זענען פארכאפט־און דורכגעדרונגען מיטן אידעאל פון דעם זיך בויענדיקן לאנד, ווי אויך מיר, די שרידים, די על־פי־נם ניצל־געווארענע בני־עיר, די גאנץ ווייניק לעבן־פארבליבענע פליטי־חרב, וועלכע זענען דורכגעגאנגען די גרעסטע געפאחאץ כלערליי מדורי גיהנום און דורך וועגן־און אומוועגן דערגרייכט ישראל ז מיר, די בענדינער פארבליבענע שארית־הפליטה אין ישראל און פארשפרייטע איבער די גלות־לענדער פון דער גארער וועלט, — לאמיר אלע צוזאמען דערמאנען און געדענקען אויף אייביק מיט א געפיל פון פאר׳יתום׳קייט און עלנט, די פערציק טויזנט אויף דער עקדה אומגעקומענע בענדינער יידן, אונזערע דורך אלעמען געשעצטע, דורות־פארצווייגטע קהילה, וואט האט געשעמט ארום־און־ארום, אין נאענט און אין ווייט, ווו א יידיש ווארט דערגרייכט נאר! א קהילה, וואט האט זיך קונה־שם געווען א חשובץ ארט אינם פאנטעאן פון דעם אונטערגעהאקטן סוילישן יידנטום, א קהילה, וואט איז פארשניטן געווארן און פארוואנדלט געווארן אין א וויסמן חורבן דורך מענטשן־שענדער; א קהילה אין וועלכער ס׳האבן געלעבט במשך פון יאר־הונדערטער רבנים און גאונים, חסידים אחלומדים, שבת־יום־טוב־דיקע יידן ...

... די ערשטע טורן גרופע פון ״הכדו״. עס שטייען פון רעכטס צו לינקס: באזשיקאווסקי, שטיינבערג, מעלאך 1, גוטמאן, (אלע ביידע אין ישראל) מעלאך 2, אלטוש, ווינער (אמעריקע), שטיינבערגער, פלעסנער, באזשיקאווסקי און גוטמאן (ישראל). עס קניען: ט. קאקאטעק, צוקערמאן און פולטאראק.

מיר זענען געווען 63 חלוצים צווישן אן ערב־רב פון איטאליענער, ענגלענדער, אראבער, סודאנער, א. אז. וו. ביז די שיף איז אפגעפארן, האבן מיר געטאנצט אין געזונגען חלוצישע לידער, און ווי נאר די שיף האט גערירט פון פארט האבן מיר פונאנדערגעוויקלט א בלוי־ ווייסע פאן. אונזערע באגלייטער און פי־יינטן וועלכע מיר האבן זיך דערווארבן דורך די צייט, זעענדיק די פאן האבן אנגעהויבן שרייען "וויווא פאלעסטינא"!, "וויוו א ישראל"! אבער באלד איז צוגעקומען צו אונז דער שיפס־אפיצער, און ערקלערט, אז מיר מוזן תיכף אייב־ ...

... מפעילי התאחדות בפולין, חבר מרכז "תרבות" בוארשה. היה ציר לסיים הפולני, סגן ראש־העיר בדיסק. סופר ומתרגם. ראש המרכז לתרבות וחינוך של ההסתדרות בארץ.

... ץ ישרא ל געפינע ן זי ד לוי ט א פארזיכטיקע ר ציילונ ג א 1% קיימא־ל ן פו ן 2000 בענדינע ר יידן , כ ן ירבו , צוויש ן וועלכ ע ס׳זעבען אוי ך פארעכנ ט ד י אלט־איינגעזעסענ ע אי ן לאנ ד מי ט צענדליקער יאר ן צוריק , וועלכ ע זענע ן פארשפריי ט איבער ן גאנצ ן לאנד, מד ן וע ד באר־שב ע או ן אפיל ו גא ך ווייטע ר — בי ז אילת . ביז צו ם אויסברו ך פו ן דע ר צווייטע ר וועלט־מלחמה , 1939 , זעגע ן מיר ניש ט געווע ן ארגאניזיר ט אי ן קיי ן שו ם פארבאנד , וויי ל ד י אלע ניי ע עולים , וועלכ ע האב ן זי ך גענויטיק ט אי ן היל ף או ן רא ט זענען געוואר ן געשטיצ ט דור ך דע ר אלגעמיינע ר געזעלשאפ ט "התאחדות עול י פולי ן בארץ־ישראל" , אי ן וועלכע ר מי ר זענע ן אנגעשלאסן, צוגליי ך מי ט אל ע אירגוני ם פו ן אנדער ע פארטיליקט ע יידישע קהילו ת אי ן פוילן .

נזכור, אנו, בני־בנדין שעלינו למולדת לפני שנים הרבה, קודם למבול־הדמים, מתוך כיסופי האהבה אליה וקסמי הגאולה נזכור, אנו, ניצולי השואה, שרידי הזוועה וההשמדה, אודים מוצלים מאש התופת, אחד מעיר ושניים ממשפחה, אחרוני הפליטים ועדי בלהות ותלאות! אנו, שעברנו גיא־צלמות, כל מדורי הגיהנום וחיבוט הקבר, והגענו בדרכים־לא־דרכים לציון, אחרי נדודים וטלטולים! נזכור אנו כולנו יחדיו מתוך הרגשת שכול ויתמות את רבבות יהודי בגדי ן הטבוחים, את קהילתנו המפוארת והמהוללת, אשר מוניטין יצאו לה בכל התפוצות, שנחרבה ונגדעה בידי בני־שחץ ואנשי־בליעל! קהילה בה חיו מדורות רבנים גאוני־תורה, אבירי־ חכמה, פרנסי ציבור רבי־מעש, יהודים יראי־שמים ומלאי אהבה לעמם, לארצם ולשפתם! קהילה בה שקקו חיי חברה ותרבות, ציונות וחלוציות! קהילה בה תססו כוורנעורים, חדוות־עלומים ותנועות־נוער רבות־גוונים וזרמים. ...