Kolontaja Street

נאדאסך באמיונונגען און אינטערווענצן ביי דער דעמאלסטיקער אקופאציע־מאכט, איז געלונגען צו באקומען אן אנטשפרעכנדיקע קאנצעסיע צו עפענען א גימנאזיע אונטערן היטטארישן נאמען "יבנה". די גרינדער האבן צווישן זיך געשאפן א גרויסע געלט־סומע און שוין אץ נאענטסטן יאר 1917 ווערן געעפנט אויף דער קאלאנטאי־גאס נר. 45 דריי פארברייטערונגס און צוויי נארמאלע קלאסן, מיטן רעכט כסדר צו עפענען יאר־יערלעך ווייטערדיקע קלאסן ביז צו דער אכטער איינשליסלעך. ס׳איז געשאפן געווארן אן אויפזיכט־ראט פון די אויבן דערמאנטע פערזאנען מיט סאלאמאן גוטמאן אלס פארזיצער און ס׳זענען אויך צוקאאפטירט געווארן נייע מיטגלידער מיט ישעיה ראטנער אלס וויצע־פארזיצער און משה קראנענטאל. אלס דירעקטאר פון דער גימנאזיע איז אנגאזשירט געווארן ד״ר נחבדאון (איצט דאצענט אויפן ירושלימער אוניווערזיטעט). אין די ערשטע יארן גייט די לערנאנשטאלט אדורכ א שווער מארטירער־וועג צוליב דער קליינער צאל שילער. דאס איז געשען אלס פועל יוצא פון דער איגנאראנץ צו דער גימנאזיע מצד די רייכע אסימילירטע שיכטן, וועלכע האבן זייערע קינדער געשיקט אין די נישט־יידישע שולן, וואס האבן געהאט עפנטלעכע רעכט.

... די שול לאקאלן זענען געווען פונאנדערגעווארפן און האבן זיך געפונען אזש אין 4 בנינים, אין פארשידענע פונקטן אויף דער קאלאנטאי־גאס. ...

... יידער אין שטאט? ביז דער ערשטער וועלט־מלחמה זענען אין בענדער געווען באקאנט די צוויי מענער־שניידער: יואל שניידער אין בית המדרש געסל און ישראל טאמאשאווטער ביי משה שטייערן אין הויז; זיי האבן גענייט זיידענע זשופיצעס אין געהאקטע כאלאטלעך פאר די גבירים. געווען באך עטליכע שניידערס וואס האבן גענייט פארן פאלקס־מענש, און א שניידער וואס האט געגייט "קורצע מלבושים" פאר דער אינטעליגענץ אין שטאט. געווען עטליכע טאנדייט־שניידערס, וואס האבן גענייט הויזן און רעקלעך, וועלכע זענען פארקויפט גע־ ווארן מיטוואך אין מארק־טאג, אויפן אלטן מארק, פאר די פויערים. געווען אין שטאט דאן געציילטע דאמען־שגיידער, צווישן זיי דער "גאלדענער שניידער" פאר די גבירישע פרויען מיט פאריזער מאדעלן. געווען עטליכע קאנפעקציע געשעפטן אויף דער קאלאנטאיא גאס: חיים לייב באלימאווסקי (געשטארבן אין ישראל) מעריב שלמה טיל א. אבד.

... 1■■נען כמעט פון יידן. די שטאט האט זיך געצויגן פון דער ווא ־ טער־מיל ביז צום "פארן־טויער" אויף דער קאלאנטאיא גאס, וואס האט געפירט קיין דאמבראווע. ווען נישט די קירכע וואס שטייט עד ־ היום אויפן בארג ביים אלטן מארק, און די רואינען פונם קעניגלעכן שלאם פון קאזשימיערזש דעם גרויסן — וואלט מען געקענט זאגן, אז בענדין איז אין יענע יארן געווען א ריין יידישע שטאט. מיט פרנסה איז געווען נישט לייכט, מ'האט אנגעוואנדן אלץ, כדי אויטצו ־ קעמפן פאר שטיקל ברויט, און צוליב דעם האבן אין שטאט נישט גע ־ פעלט קיין מלמדים, וועלכע האבן זיך באמיט צו באקומען וואס מער קינדער אין זייערע חדרים, פאר א שכר וואס האט געקלעקט קוים־קוים די נשמה צו דערהאלטן. יעדער יינגל פון 4 יאר איז גע ־ גאנגען צו א דרדקי־מלמד, ווי מ'האט געלערנט דעם אלף־בית ביז עברי, און ערשט שפעטער אנגעהויבן גיין אין חדר, ווי מ'האט געלערנט חומש און גמרא. די שטרעבונג פון יעדן טאטע־מאמע איז געווען, אז זייער קינד זאל אויסוואקסן א רב, א דיין, א תלמיד־חכם, אדער לכל־הפחות א חזן און א שוחט. מ'האט געקארגט דעם ביטן פונעם מויל, בכדי אפצושפארן א קאפיקע און צו געבן די קינדער דעם ...

... מיט קליינע ענדערונגען געווען ענלעך צום רעדנס־ארט פץ ווארשע און לאדזש. אויך די נאענטקייט פון דער דייטשער גרענעץ, האט געהאטא געוויסן איינפלום. חוץ דעם האט בענדין, אלם איינע פון די עלטעסטע שטעט אין פוילן, געהאט אויך איר אייגעגעם יידישן דיאלעקט וואס איז איבערגעגאנגען בירושה פון דור צו דור. שפראכלעך האט זיך די שטאט געטיילט, פאקטיש, אין צוויי טיילן: דאם אלטע בענדין.— אדום דער שול און דעם "אונטערן־ בערג", גראבלעס און בוקאווינא, ס׳הייסט כמעט דער גאנצער טייל שטאט וואם איז געלעגן ארום דעו פשעמשא. דארטן האבן געוו1נט די אלטאיינגעזעסענע, ווי אויך די ארעמע באפעלקערונג, אין קליינע אייג־ געפאלענע הייזלעך און גערעדט האבן זיי אן אנדערן יידיש ווי אין דער נייער טייל שטאט, וואם האט זיך קאנצענטרירט אדום די גאסן: קאלאנטאיא, מאלאכאווסקא, מאנדזשעווער א. אנדערע. די אלטע שטאט האט גערעדטא יידיש וואס איז געווען ענלעך צום ווינער דייטש, וואס כאראקטעריסטיש פאר אים איז געווען צווישן אנדערע דער האר־ טער פתח: ...

... פארן טואר — פארן טויער, אזוי פלעגט מען רופן דעם אנהויב פון דער קאלאנטאי־גאס, ווי עס האט זיך אנגעהויבן בויען דער נייער טייל שטאט. ...