Przemsza River

צודער אינדוסטריע געהערן: תבואה־און קאשע־מילן, ביר ברויע־ערען, אייל־און קאקאס־פאבריקן, שאקאלאד־אח צוקער־אויסאר־בעטונגען. אונזער טייך פשעמשא האט גאך פון די אלטע צייטן געשפילט א וויכטיקע ראלע ביי דער אנטוויקלונג פון דער שטאט. שוין אין די אלטע כראניקעס געפונען מיר, אז ביי די ברעגעס פון דער פשעמשא האבן זיך געפונען וואסער־מילן, אויך די ביר־ברויערייען, וועלכע האבן פארברויכט אסך וואסער האבן זיך ביי אונז אנטוויקלט א דאנק דעם טייך, וואס איז געווען א גוטער וואסער־רעזערווואר. אין בענדי זענען געווען 6 תבואה־מילן; די עלטסטע פון זיי — נזשיקאווסקים וואסער־מיל ביי די "סטאווידלעס", אויף די גראבלעם. צז די גרעסטע מילן האט געהערט די "מערקורא" פון אברהם ליווער און חיים מיטלים, דאן קומט די מיל פון די ברידער שלום, דוד לאסקער און אברהם ניעמיעץ. אויך פאטאקס דאמף־מיל איז געווען פון די גאר אלטע מילן, און איז שפעטער אפגעקויפט געווארן דורך קלמן ליווער און איבערגעארבעט אויף א מאדערנער מיל געטריבן דורך עלעקטריע. די פינפטע מיל איז געווע איטשע מאיר שענבערגס אויף דער מאנדזעווער גאס, און די זעקסטע — א קריסטלעכע, קלא9־צעם, וועלכע איז אבער תמיד געווען אין ארע ...

דאם אויסוויילן דאם־דאזיקע ארט אלס ישוב איז נישט געווען קיין צופעליקער, ווייל אין די אלטע צייטן איז דא געלאפן א וואסער־ וועג׳ וואס האט געפירט פון דער פשעמשע צו דער ווארטע און פון דארט, דורך דער אדע—צו דער ווייסל. חוץ דעם איז דער עלטסטער יבשה־וועג, וועלכער האט פארבונדן קראקע מיט גרויס פוילן די ח שלעזיע, געלאפן דורך בענדין. ערשט דער פוילישער קעניג קאזשי־ מיעזש דער גרויסער וועלכער האט פארשטאנען די וויכטיקייט פון דעם בארג אלס סטראטעגיש פונקט, — האט צעשטערט די היל־ צערנע פארטן, און אויף זייער ארט אויפגעשטעלט, ארום דעם יאר 1358׳ א מעכטיקן שטיינערנעם שלאם, וועלכער איז געשטאנען אויף דער וואך פון די פוילישע גרענעצן, אפהיטנדיק זיי פון די אנפאלן מצד די פארדייטשטע און אגרעסיווע שלעזיער. דאם איז געווען א ריזיק שלאם, געבויט פון שטיין מיט 3 שטאקיקע פארטן, און 4 מעטערדיקע דיקע מויערן; דער שלאם איז געווארן ארומגענומען מיט א 10 ביז 12 מעטער הויכע מויער. אין דער דאזיקער צייט האט נאך די שטאט נישט פארמאגט קיין שוץ־מויערן׳ נאר ערד־וואלן מיט הילצערנע טויערן! ערשט ווען קאזשימיעזש דער גרויסער האט געגרינדעט די שטאט, האט ער אריבערגעטראגן אהין די איינוווינער פון פריע ...

... די שול־געביידע ליגט צווישן גרינע פעלדער און גערטנער דורך וועלכע עס שלענגלט זיך די שווארצע פשעמשע, און טראצדעם, וואס די שול געפינט זיך אין דער שטאט באקומט מען דאך דעם איינדרוק, אז זי ליגט ווייט פון שטאטישן טומל. ...

... אדום דער קליינער וואסער־מיל אויף דער פשעמשא, וואקסן אויס פינף גרויסע מאדערנע מילן, געטריבן דורך עלעקטרישע קראפט, עס אנטשטייען גרויסע אונטערנעמונגען. און ארום דער דאזיקער אינד ר טטריע אנטוויקלט זיך א גרויסער האנדל, עקספעדיציע קאנטארן, קאמיס־הייזער, פארשידענע פארמיטלונג־אגענטורן, באנקן, א. אז. וו. ...

... א שוידער נעמט ארום, אז דאס אלץ איז אין חורבן, אין אש פארוואנדעלט געווארן. שבת׳דיקע נאכמיטאגן אויף דער "גורקע", אנגעפילט מיט יוגנט פרייד, דארט ווו דער אלטער פולישער שלום דערציילט יידישע פוילישע לעגעגדעס. טויזנט יאר געשיכטע האסט דו זיך, בענדין, אין דיינע וואסערן פון דער פשעמשא געטובלט.

ןךיי ענדין האט געאגראפיש געהערט צו קאנגרעס־פוילן, אויר די 1^■ שפראך פון די יידן איז מיט קליינע ענדערונגען געווען ענלעך צום רעדנס־ארט פץ ווארשע און לאדזש. אויך די נאענטקייט פון דער דייטשער גרענעץ, האט געהאטא געוויסן איינפלום. חוץ דעם האט בענדין, אלם איינע פון די עלטעסטע שטעט אין פוילן, געהאט אויך איר אייגעגעם יידישן דיאלעקט וואס איז איבערגעגאנגען בירושה פון דור צו דור. שפראכלעך האט זיך די שטאט געטיילט, פאקטיש, אין צוויי טיילן: דאם אלטע בענדין.— אדום דער שול און דעם "אונטערן־ בערג", גראבלעס און בוקאווינא, ס׳הייסט כמעט דער גאנצער טייל שטאט וואם איז געלעגן ארום דעו פשעמשא. דארטן האבן געוו1נט די אלטאיינגעזעסענע, ווי אויך די ארעמע באפעלקערונג, אין קליינע אייג־ געפאלענע הייזלעך און גערעדט האבן זיי אן אנדערן יידיש ווי אין דער נייער טייל שטאט, וואם האט זיך קאנצענטרירט אדום די גאסן: קאלאנטאיא, מאלאכאווסקא, מאנדזשעווער א. אנדערע. די אלטע שטאט האט גערעדטא יידיש וואס איז געווען ענלעך צום ווינער דייטש, וואס כאראקטעריסטיש פאר אים איז געווען צווישן אנדערע דער האר־ טער פתח: ...

א באזונדערער וועלט איז געווען די געשלאסענע "גורקע", ווו מ׳האט געמוזט צאלן איינטריטס־געלד. דארט האט זיך געפונען דער היסטארישער שלאָס מיט א הויכן רונדן טורעם — געשטיצט דורך דריי דיקע מויערן. און וועמען עס געלינגט זיך ארויפצובאקומען אויף דעם דריטן מויער, האט פאר זיך דעם גאנצן פייזאַש פון דער שטאט, די צוויי בריקן איבער דער פשעמשא און די וואסער־מיל, ווו דאס וואסער האט זיך געריטן און געבייזערט, דא האט מען געזען ווי די פשעמשא שלענגעלט זיך צווישן די גרינע פעלדער, ביז די דאמבראווע קוילן־גרובן. אין דעם טייל בארג פלעגן קומען גאנץ אנדערע מענטשן! דא איז געווען שטיל רוהיק; דא פלעגט מען זיצן אויף די בענק און לייענען א בוך. דא פלעגט א בחור, אין געהיים פאר די עלטערן — זיך לערנען און גרייטן צום עקזאמען. מיט איין ווארט — די אפענע און די פארמאכטע "גורקע" זענען געווען דאס וויגעלע פון דער בענדינער יוגנט — א יוגנט אוניווער* זיטעט, ווו זי^האט זיך דערצויגן, געלערנט דענקען און געחלומ׳ט וועגן דער צוקונפט.

ווינטער איז דאם געטלא געשלאפן, א דאנק די בלאטע ם וואט זענען דארט געווען, וועלכע האבן אויטגעטריקענערשט הארט פאר פטה. דאמאלט האט דאם געטלאויפגעוואכט. קליינע כאפטעס קיב־ דערלעך זענען דארט געווען, א סך. זומער פלעגן די קינדערלעד זיך געפונען אין גאט. דאס ווייטן די הייזלעך מיט ווייטן און בלאען קאלך, האט אנגעזאגט, אז דער פרילינג איז געקומען. די זון איז צוגעקומען ביז צום פענטטער, און דאס געסלהאט אויפגעלעבט. די שארפע לופט פון די לאנקעס און,פון טייך, אונזער פשעמשא, האט ארויטגעצויגן די איינוווינער פון די קעלער־שטיבלעך. אויר די תושבים פון דעם צווייטן טייל שטאט האבן זיך אנגעהויבן באווייזן אין געסל, אין די אווענטן פלעגט די יוגנט קומען זיך אדורך־שיפען אין די לאדקעם, העט־ווייט צווישן די גרינע פעלדער, ווייט אויטער די שטאט.

... כנראה, בשלהי המאה הי״א. האוכלוסיה, שעסקה בדיג ובהובלת משאות על פני נהר הפשאמשא, התיישבה סביב המצודה שהזדקרה על הר סלעים גבוה. בימי המלך בולאסלאו ו״הביישן״ (1238 — 1279) הוקם -על חורבות המצודה מבצר עשוי עץ שנשען על יסודות איתנים. בולסלאוו העניק זכויות מיוחדות לבנדין, שהיתר. אז בבחינת כפר. ...

... ■ ולד בתרס״ה בפוקשיבגיצה-לובלין, ניספה בתש״ב בטרבלינקה. 4 משלשלת היוחסין של משפחת אדמו״רים ותיקה — שפירא — בפולין. ואלה תולדות יהודה יפת: בן רבי יחיאל־מאיר שפירא האדמו״ר מבנדין, שאחיו רבי חיים שפירא הי״ד, הצדיק מפלוצק, נרצח על ידי ממשלת פולין האנדקית באלול תר״פ בעוון "רי- גול" לטובת הצבא הסובייטי, בן רבי שלום מפשיטיק, בן רבי יעקב הצדיק מבלנדוב (אחי הצדיק רבי אלימלך מגרודזיסק), בן רבי חיים מאיר יחיאל ה״שרף" ממוגלניץ, בנה של הרבנית פרלה הנודעה בת רבי ישראל ה״מגיד" מקוזניץ ואשתו של רבי אבי עזרא זליג שפירא אב״ד בגריניץ. אביו האדמו״ר מבנדין נקרא בפי אנשי העיר בכינוי "בריקיבר רבי" על שום שהיה גר בקרבת הגשר שעל נהר הפשמשה העובַר בעיר. מצד אמו היה נין של רבי חיים הצדיק מצאנז וקשור בקרבת משפחה עם כל גדולי הצדיקים בפולין ובגליציה.