Silesia

בענדין אלם גרענעץ־שטאט, ליגענדיק אויף א פונקט וווס׳האב זיך געקרייצט האנדלס־וועגן וועלכע האבן געפירט אין די פארשידענסטע ריכטונגען, האט זיך געפונען אונטער א ספעציעלער קעניגלעכער השגחה! א דאנק דעם איז די שטאט זייער שנעל געוואקסן אין וווילשטאגד און איז געווארן א וויכטיקער האנדלם־צענטער. אויפן סמך פון א פריווילעגיע, געגעבן דורך קאזשימיעזש יאגיעלא, אין יאר 1464, האט בענדי ן באקומען דאם רעכט צו באזיצן א זאלץ־לאגער ז יעדער סוחר, וועלכער האט געפירט זאלץ קיין שלעזיען, האט אונטער דער דראונג פון א הויכער שטראף נישט געטארט אויסמיידן בענדי ן און זיך געמוזט אץ משך פון 3 טעג אויפהאלטן אין דער שטאט און פארקויפן זאלץ. ס׳איז אינטערעסאנט, אז אין יאר 1540 האבן זיך געפונען אין בענדי ן א ערך 100 הייזער מיט 800 איינוווינער, אין דער זעלבער צייט האט קיעל ץ פארמאגט 84 הייזער מיט אן ערך 600 איינוווינער. די קעניגלעכע קאנטראלערן, וועלכע זענען אץ יאר 1564 געקומען קיין בענדי ן איינמאנען שטייערן פארן קעניגלעכן אוצר, האבן באשטימט, אז די קצבים דארפן געבן 24 שטיין חלב, (א שטיין = 32 פונט), 16 בעקער צו 5 זילבער גראשן, 10 שוסטער צו 4 זילבער גר. די שטאט באד 2 גזשיוונעס (א גזשיוונע = 48 זילבער גר.) די ביר ברויער 2 גזשיוונעס, די קרעמער פון הילצערנע און ליימענע כלים 2 גזשיוונעס פאר 5 מאל האנדלען אויפן יריד.

דאם אויסוויילן דאם־דאזיקע ארט אלס ישוב איז נישט געווען קיין צופעליקער, ווייל אין די אלטע צייטן איז דא געלאפן א וואסער־ וועג׳ וואס האט געפירט פון דער פשעמשע צו דער ווארטע און פון דארט, דורך דער אדע—צו דער ווייסל. חוץ דעם איז דער עלטסטער יבשה־וועג, וועלכער האט פארבונדן קראקע מיט גרויס פוילן די ח שלעזיע, געלאפן דורך בענדין. ערשט דער פוילישער קעניג קאזשי־ מיעזש דער גרויסער וועלכער האט פארשטאנען די וויכטיקייט פון דעם בארג אלס סטראטעגיש פונקט, — האט צעשטערט די היל־ צערנע פארטן, און אויף זייער ארט אויפגעשטעלט, ארום דעם יאר 1358׳ א מעכטיקן שטיינערנעם שלאם, וועלכער איז געשטאנען אויף דער וואך פון די פוילישע גרענעצן, אפהיטנדיק זיי פון די אנפאלן מצד די פארדייטשטע און אגרעסיווע שלעזיער. דאם איז געווען א ריזיק שלאם, געבויט פון שטיין מיט 3 שטאקיקע פארטן, און 4 מעטערדיקע דיקע מויערן; דער שלאם איז געווארן ארומגענומען מיט א 10 ביז 12 מעטער הויכע מויער. אין דער דאזיקער צייט האט נאך די שטאט נישט פארמאגט קיין שוץ־מויערן׳ נאר ערד־וואלן מיט הילצערנע טויערן! ערשט ווען קאזשימיעזש דער גרויסער האט געגרינדעט די שטאט, האט ער אריבערגעטראגן אהין די איינוווינער פון פריערדיקן בענדין, וואס האט זיך געפונען אויפן שטח פונם היינטיקן מאלאבאנדז. וואר־ שיינלעך אין יאר 1364 זענען אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שוץ־מויערן, פו ...

... ס׳איז כאראקטעריסטיש, אז אין זעלבן יאר ווען יידן חאב ן זי ף באוויזן אין זאגלעמביע, האט דער אפאלער פירשט באשטימט א צאל פון יידן, וועלכע זענען אדורכגעגאנגען שלעזיע. ...

המלך הפולני קאז׳מיאז׳ הגדול שהבין את הערך הנודע להר כנקודה איסטראטגית, הרם את המבצר העשוי עץ ובמקומו הקים בשנת 1358 מבצר אדיר, שעמד על משמר גבולות פולין כתרים נגד בני־שלזיה ה״מתגרמנים" התוקפנים. היה זה מבצר בן שלוש קומות וחומות בנות ארבעה מטר הרוחב ושנים עשר מטר הגובה. כאשר סיים קאז׳ימאז׳ הגדול מלאכתו הוא יסד את העיר, בהעבירו את התושבים מבנדין הקודמת, שנמצאה בשטחי מאלבונדז של היום. ...

בבנדין נערכו לעתים קרובות ירידים, שאליהם הגיעו סוחרים אף מברסלאו הרחוקה שבשלזיה, ותודות לכך היא היתה לאחת הערים זזעשירות, אבל בגלל ההתנפלויות התכופות של הגרמנים, שעינם היתד. צרה בעיר העשירה, היא. נחרבה כפעם בפעם, ושוב נבנתה מחדש, אך לא לאורך ימים. גם מלחמות שוודיה גרמו לידי חורבן העיר. המסחר והמלאכה ירדו פלאים וחלפה הגיאות הכלכלית. ...

... נולד במיסלזביץ (שלזיה) השוכנת ליד מונדדבשבזג ־ ...

... אחת התופעו ת רבות־העניי ן בתולדו ת החסידו ת הי א התפתחות ה בתוך תחומ ה ש ל פולי ן גופה. קוי ה הראשוני ם ש ל החסידו ת נמתח ו באזורים הנוטי ם מ ן המרכ ז לצ ד דרום־מזרח, בסביבו ת הערי ם לובלין, קאלץ, ראדום, ומש ם פנ ו קצ ת מערב ה לסביבו ת פיוטרקוב, ומשם לעב ר צי־נסטחו ב ושלזיה. הא ם גר ם לכ ך ריבו י הישובי ם הצפופים־יותר והוותיקיבריות ר ש ל יהודי ם בפולי ן ז ...

... ״בחודש העבר נערך כינוס מחוזי של המפלגה. משתתפים 46 ציר מ־12 סניפים. מטעם המרכז משתתף הח׳ צ. קרוי. פתח א. המפל, שסקר את התפתחות המפלגה מאפ הכינוס המחוזי הראשון, וציין שהיא היתה למפלגת העם. אושר סדר־היום ונבחרה נשיאות. מהדו״ח מתברר, שהמפלגה בבנדין צועדת בפעילותה בראש המפלגות במחוז. אחרי מסירת הדו״ח נאם צ. קרוי, שסקר במשך שעתיים בהרצאתו רבת־העניין את כל בעיות התנועה. למחרת היום נתקיימו הויכוחים. פתח קוזלובסקי. השתתפו 20 איש. הויכוח עמד על רמה גבוהה. אחרי הויכוחים נתקבלו החלטות, ודובר על הכנותינו לקונגרס הציוני זד10. הח׳ קראווטשיק הרצה על שאלות ארגון. הוחלט, שהועד המחוזי החדש יכלול את ערי זגלמביה, שלזיה ומחוז צ׳נסטוכובה". ...

"."עוד בריחו ק ר ב מ ן הכפ ר ריצרקא־דולנא, שלי ד רייצ׳ה שבשלזיה, מקו ם ש ם שוכ ן מחנ ה הקי ץ ש ל גורדוניה, אפש ר היד. להבחין ב ו לפ י הדגלי ם הלאומיי ם שהתנופפ ו מע ל תור ן גבוה, ולפי שאו ן הנעורי ם המהדה ד בקרב ת המקום. בהגיענ ו א ל השע ר המקושט ש ל המחנ ה אירע ה לנ ו "תקרית", דהיינו: שנ י ילדי ם העומדים ע ל המשמ ר מעכבי ם אותנ ו וחוסמי ם בעדנ ו א ת הדרך, בהתנצלם באדיבו ת ובחיו ך חינני, שבל י הרשו ת מטע ם המט ה הכניסה אסור ה לכול, א ף לנו, הג ם שאנ ו מוכרי ם להם, א ך המשמע ת והתקנון מחייבי ם זאת. ...

... תחילה נתנו לצאת מההסגר לפולנים מאנשי המקום; לפנות ערב הכריזו, שפליטי שלזיה יכולים לחזור הביתה. ואשר ליהודים — רק למחרת הבחינו, שהמשמר נעלם בפתע... התחלנו קמים על רגלינו ולצאת לרחוב. רק עתה פרצה יללה ובכי קורע לבבות. יהודי פינצ׳וב ראו מה עולל להם האויב — בתיהם וכל אשר להם היה למאכלת אש. ועתה לא נותר להם אלא ליטול את מקל הנדודים...

אימת המלחמה פשטה, אלא שאיש לא ידע באורח ברור מה מתרחש. אף־על־פי־כן, כבר למחרתו, בשבת, התחילה בריחת המונים משלזיה מזרחה — למרכז פולין. בלי לשבת עוד הייתי על המשמר, בעמדת הג״א, בשבת עוד לא עלתה בדעתי מחשבת הבריחה, ואולם ביום א׳ יצאתי את בנדין — ומגמת פני מזרחה — עם זרם הפליטים. לא, לא מנוסה של יאוש, אלא בריחה עד יעבור זעם... רבים האמינו, רצו להאמין, כי גם אם פרצה המלחמה והצבא הנאצי פלש לפולין, סופו שהצבא הפולני יעמוד בשער ויילחם, ובעזרת בעלי בריתו יביס את הגרמנים... הן האוירה בפולין רוויה היתה צבאיות לאומנית מנופחת, מתרברבת, ומאידך לא האמינו בכוחם 1של הגרמנים — ובכושר עמידתם הצבאית והכלכלית... אולם, הענינים התרחשו במהירות הבזק, ובזמן שידור הראדי ו הפולני ממש כבר נעו טורי הממוכנים של האויב באין מפריע על אדמת פולין...