Old Market of Będzin

... דער האנדל אויפן אלטן מארק מיט 75 יאר צוריק המסחר בשוק היש ן לפני 75 שנה ...

... אין אקטאבער 1929 האבן הונדערטער יידישע משפחות , וואס האבן געצויגן היונה פון האנדל אויפן אלטן מארק , געמוזט פארלאזן זייערע פלעצער און זי אריבערטראגן טיט זייערע סטראגאנעס אין די ניי־אויסגעבויטע האלעס אויף דער מאנדזשעווער גאם .

די פיאנער ן פון דער בענדינער אינדוסטריע זענען געווען ר׳ שלמה שיין און מאנעלע לאסקער. ו״שלמה שיין האט געהאט א געוועלב פון אייזן אויפן אלטן מארק 1. אין יאר 1860 האט ער אפגעקויפט א קליין פרימיטיוו פאבריקל פון נעגל אין סלאווקאוו, ווו ס׳האבן געארבעט עטליכע ארבעטער. ער איז געווען נישט בלויז א גוטער סוחר, נאר אויך א פעיקער ארגאניזאטאר, אין אזוי בויט ער אויס פון זיין קליינעם פאבריק אן אונטערנעמונג, איינע פון די גרעסטע אין זאגלעמביע, נאך זיין טויט האבן זיינע דריי זין: חיים (געשטארבן אין ישראל) מרדכי (איצט אין ישראל) און יצחק (אומגעבראכט) נאך מער פארגרעסערט די פראדוקציע, געארבעט מיט די מאדערנסטע מאשינען. די פירמע איז געווארן אן אקציען־געזעלשאפט (די אקציעס זענען געווען אין די הענט פון די ברידער). די פאבריק האט אויס־ געארבעט: נעגל, דראט, שרויפן, קייטן, און לעצטנס אויך אנגעהויבן אויסארבעטן איידל־מעטאלן, מעש און קופער דראט. אין דער פא־ בריק האבן געארבעט איבער טויזנט ארבעטער, פון זיי א 25 פראצ. יידן. אויך דער הויפט־אינזשיניער איז געווען א ייד. נישט געקוקט דערויף, וואס דער פוילישער ארבעטם־אמט האט נישט צוגעלאזט קיין יידישע ארבעטער אין דער שווע ...

... ע זענען עקספארטירט געווארן, אזש קיין ענגלאנד, אזוי איז אויך געווען מיט דער בענדער דאמען־קאנפעקציע, מיט וועלכער קיינער האט נישט געקענט קאנקורירן. פון וואנען האבן זיך פלוצלונג גענומען אזוי פיל שניידער אין שטאט? ביז דער ערשטער וועלט־מלחמה זענען אין בענדער געווען באקאנט די צוויי מענער־שניידער: יואל שניידער אין בית המדרש געסל און ישראל טאמאשאווטער ביי משה שטייערן אין הויז; זיי האבן גענייט זיידענע זשופיצעס אין געהאקטע כאלאטלעך פאר די גבירים. געווען באך עטליכע שניידערס וואס האבן גענייט פארן פאלקס־מענש, און א שניידער וואס האט געגייט "קורצע מלבושים" פאר דער אינטעליגענץ אין שטאט. געווען עטליכע טאנדייט־שניידערס, וואס האבן גענייט הויזן און רעקלעך, וועלכע זענען פארקויפט גע־ ווארן מיטוואך אין מארק־טאג, אויפן אלטן מארק, פאר די פויערים. געווען אין שטאט דאן געציילטע דאמען־שגיידער, צווישן זיי דער "גאלדענער שניידער" פאר די גבירישע פרויען מיט פאריזער מאדעלן. געווען עטליכע קאנפעקציע געשעפטן אויף דער קאלאנטאיא גאס: חיים לייב באלימאווסקי (געשטארבן אין ישראל) מעריב שלמה טיל א. אבד.

... מנחה און מעריב פלעג איך מתפלל זיין אין ביתהמדרש, ווו ר• פייוועל ראפאפארט (דער "רוסעל מאכער") פון הערינג־געשעפט אויפן אלטן מארק האט מיך געצויגן פארן אויער און געקניפט אין באק, אז איך זאל נאכזאגן דעם שליח־צבור נאך יעדער ברכה "ברוך הוא וברוך שמו" און "אמן". זייענדיק צופרידן מיט מיין התנהגות, האט ער מיר פארזיכערט עולם הבא, ארויסגענומען זיין טאבאק־פוש* קעלע און מיד מכבד געווען צווישן די פינגער מיט א שמעק־טאבאק אץ אריינגעצויגן דעם שארפן ריח — האב איך זי אזו שטארק צע־ ניסט, אז עם האט אז ש אפגעהילכט אין גאנצן בית־המדרש... ...

... 1■■נען כמעט פון יידן. די שטאט האט זיך געצויגן פון דער ווא ־ טער־מיל ביז צום "פארן־טויער" אויף דער קאלאנטאיא גאס, וואס האט געפירט קיין דאמבראווע. ווען נישט די קירכע וואס שטייט עד ־ היום אויפן בארג ביים אלטן מארק, און די רואינען פונם קעניגלעכן שלאם פון קאזשימיערזש דעם גרויסן — וואלט מען געקענט זאגן, אז בענדין איז אין יענע יארן געווען א ריין יידישע שטאט. מיט פרנסה איז געווען נישט לייכט, מ'האט אנגעוואנדן אלץ, כדי אויטצו ־ קעמפן פאר שטיקל ברויט, און צוליב דעם האבן אין שטאט נישט גע ־ פעלט קיין מלמדים, וועלכע האבן זיך באמיט צו באקומען וואס מער קינדער אין זייערע חדרים, פאר א שכר וואס האט געקלעקט קוים־קוים די נשמה צו דערהאלטן. יעדער יינגל פון 4 יאר איז גע ־ גאנגען צו א דרדקי־מלמד, ווי מ'האט געלערנט דעם אלף־בית ביז עברי, און ערשט שפעטער אנגעהויבן גיין אין חדר, ווי מ'האט געלערנט חומש און גמרא. די שטרעבונג פון יעדן טאטע־מאמע איז געווען, אז זייער קינד זאל אויסוואקסן א רב, א דיין, א תלמיד־חכם, אדער לכל־הפחות א חזן און א שוחט. מ'האט געקארגט דעם ביטן פונעם מויל, בכדי אפצושפארן א קאפיקע און צו געבן די קינדער דעם געהעריקן חינוך.

די דרדקי־מלמדים זענע ן געווע ן באקאנ ט אי ן דע ר שטאט , יע־ רער מי ט זיי ן צונאמען . מיי ן מלמ ד הא ט מע ן גערופ ן קלמ ן "קאט־ לאס״, א צווייט ן נחו ש ,.קאטשקא" , א דריט ן אברה ם *לייבי ש מי ט דער ברייטע ר בארד , וכדומה . וו י הא ט אויסגעזע ן אי ן חד ר אי ן יענע צייטן ? — ד ע ר אריינגאנ ג אי ז געווע ן גליי ך פו ן דע ר גא ס אי ן דער וווינונג . אי ן דע ר זיי ט אי ז געשטאנע ן א פעט ל מי ט וואסער , ווא ט אפרים וואסע ר טרעגע ר פלעג ט ברענגע ן מי ט ד י סאנדע ס פו ן דער פלומ פ אויפ ן אלט ן מארק , פו ן ציי ט צ ו ציי ט פלעג ט ד י "רביצין " אויך ארייסשיק ן ד י תלמידי ם בדענגע ן א ן עמע ר מי ט וואטער . איבער ־ הויפט פלעג ן מי ד גער ן אויספיר ן ד י שליחות ץ פו ן דע ר "רביציך , ווי וויג ן דא ם קינד , איינקויפ ן אי ן געוועלבל , ברענגע ן וואטע ר א.אז.וו . אבי ניש ט צ ו זיצ ן מי ט מור א ביי ם רבינ׳ ם טיש . פא ר דע ר טי ר אי ז געשטאנען א ן עמע ר מי ט אומריינע ם וואטער , ווא ט מ׳הא ט גערופ ן "פאמעשאף", דא ן א אייזערנע ר אויוון , או ן א לאנגע ר טי ש מי ט צווי י •גדויטע גענק , וו ו מיד , "שקצים " פלעג ן זיצ ן או ן לערנען . דא ס צוויי * ...

... כל הקלויזי ם ש ל השושלו ת השונו ת בבנדי ן ייצג ו מעי ן קיבו ץ גלויות בזעיר־אנפין, והחסידי ם ידע ו להתמצ א בה ם ולשמו ר אמוני ם לשיטתם ולדרכם. לפנ י כשבעי ם שנ ה נצטמצמ ה בנדי ן למספ ר קטן ש ל רחובו ת שבמרכז ם עמ ד השו ק הישן. וא ז ל א הי ו בעי ר אלא קלויזי ם מועטי ם בלב ד כש ל חסיד י רדומסק, גור, סוכצ׳וב, אלכסנדר. קוצק, ואח ר כ ך — קלוי ז חנצ׳ין. ית ר הקלויזי ם קמ ו רק ע ם גידול ה ש ל העי ר ואוכלוסית ה היהודית. ...

כל ישותנו אינה מסוגלת לקלטה, שהרי אלן הדעת מיטרפת עלינו. ואדרבא, הננו ממשיכים חיינו הנורמליים. כולנו כאחד. הסתכלו * נא בחדר האוכל הזה המלא אוכלים לתיאבון. הביטרנא בעיניהם הנוצצות בספוק תאוות האכילה, בידיים האלה, בהמון הידיים האלה׳ העמלות במרץ בכף ומזלג. ראו־נא גם ראו את הפנים הצוהלות והערות בשיח ושיג המעניין בשעת עסקנו במלאכת האכילה. לא, אין אנו מסוגלים לקלוט את האימה בממשותה. רק בחלום בלילה היא לובשת צורות ממשיות וגם מוזרות. בשוק הישן הנרחב, ההומה תמיד יהודים במשאם

און ס׳קלאפט אן ניי ט צייט דט רווייזט ר — לטבן זי ן דריי דורות. פול מיט האפנונג זייט ר שט ה אין אלטטקן פון דט ר שטאט: אין דט ם אלטן מארק, אין נייט ם מארק, אין דט ר יאטק טגאס!, ארוס דט ר שו ל ביי ם בארג פארבויט די גאנצ ט דאמבראווט־גאס שוין פול מיט הייזט ר די סטאציט־גאס, און או יך די אלטט מאנדזשטווטר־גאס ביי דט ר קאלט, און נא ך דט ר קאלנ ב פון אל ט בטנדין ביז הט ט שראדולנ ב דורך די ״קאמיאנקטר״ און אפילו "ווארפיטס" 5 ביי די ״פלאנטך וו ו די ״קאזט״ 4 ״בוקאווינא" ״מאלאבאנדז״ ״גראבלטם״ 5 ביים קארדאן, ביז הט ט קאגזשיכטוו, 5 אין דט ר אונטטר ן בטר ג מיט בטנדינט ר שנארטרס, קאטאויניאזשטס — כאטט ס — נארטס, און טס בויט זיך פון אל ט זייטן, פון נגידים גרויסט מיט שיינ ט פלויטן, און טס שפראצט דארט אויף גאר א ניי לטבן פון דט ם דריטן דור. מיט פראגרטס־שטרטבן... און ליידט ר... ביי דט ם פלוצימדיקן חורבן זטנטן אלט דריי דורות אויסגטשטארבן... גייטן זיי דא שטיל פאר מיינע אויגן ...

אויף א הויכן בארג — נישט ווייט פון אלטן מארק רוטן זי י אלט, — אין א טיפן שלאף רייטן גאנצט, גוף־ביי־גוף; זיידטס, באבטס, פון פארצייטן, מיט נחת כבוד פון אלט זייטן טאטטס, מאמטס, טטכטטר, זין, דארטן טרטפסטו דיין בטנדין. און דו שמוטסט מיט מצבות־שטיינטר, און טס טנטפטרט דיר דארט קיינטר. קומט דיר טרערן אין די אויגן און דו זמסט ווי דורן א רעגן־בויגן . . . די גאנצע שטאט צוריק אויפן איר ארט נישט קיין חלום — זי לןבן פארט — ...