New Market

... דער נייער מארק (3־טער מאי פלאץ) אין יאר 1937 ...

... אין דער שול זענען מיר דערצויגן געווארן אין נאציאנאלן גייסט, געלערנט דעם מקור פון אונזערע יום־טובים נישט נאד אין רעליגיעזן — נאר אויך אין נאציאנאלן זין געווען אויך א לערער ישעיהו יעבץ, וואס האט גערעדט א גוטן העברעאיש און גע־ האט זיין קינדער־שול אין קונצ׳ם הויז אויפן נייעם מארק. די פרוי זיינע האט געהאט א אינטערנאט פאר יידישע שילער פון ליטע און רוטלאנד, וועלכע האבן געלערנט אין דער בענדינער רוסישער שול "קאמערטשיסקאיע אוטשילישטשע" אין ראובן ג. נונבערגס הויז.

א בעסערע דערציילער פון רבנישע מעשהלעך ; די ראדאמסקער חסידים זענען געווען באקאנ ט אלס גוטע בעלי־תפילה און ליב געהאט געזאנג. צווישן זיי איז געווען באקאנ ט דער בלינדער יחזקאל (פרידמאן), שלמה׳לע און משה׳לע פריידנזאן, יעקב זיסקינד, שלמה הינזל־פארב, אברהם און גרשון רעכניץ ; שפעטע ר ווען די שטאט האט זיך צעוואקסן זענען צוגעקומען נאך צוויי ראדאמסקער שטיבלעך . איינס פון זיי אויפן נייעם מארק, וואס האט זיך גערופן דא ם "קאטאוויצער שטיבל", ווייל דארט האבן געדאוונט די פארטגעשריטענע חסידים, וועלכע פלעגן אויף פארן קיין קאטאוויץ זיך פארוויילן . אין דעם שטיבל האבן געדאוונט וואלף שטיינהארט, משה לאסק, בעריש רעמבישעווסקי. אהרן הענדלער א. אנד. דאס דריטע שטיבל איז געווען ביי די שיינס אין הויז, גערופן האט מען עס ראדאמסקער, אפשר דערפאר וואס די בעלי־תפילה זענען געווען די באקאנטע ראדאמסקער חסידים דער בלינדער יחזקאל, יעקב זיסקינד און אברהם רעכניץ. ...

... האדמה, עבדו9 שעות ביום, ובבית־החרושת— עד12 שעות. במלחמה להטבת תנאי העבודה פרצה השביתה הראשונה בבית־ החרושת ליציקודברזל. הדרישה היתד.:8 שעות עבודה ותנאים סוציאליים מינימאליים. כאשר צעדו השובתים בתהלוכה שנישאו בה דגלים אדומים וכרזות והגיעו לשוק החדש, מצאו את הדרך חסומה על־ידי קווקים רוכבים על סוסיהם, כידונים נוצצים בידיהם ורובים לשכמיהם. ניתנה פקודה להתפזר, אך השובתים לא נרתעו. עלה אחד מהם על הבאר, שהיתה מצויה במרכז העיר, חשף את חזהו והכריז: "ירדנא בי! בין כך לא תוכלו לעצור בעדנו להלחם במעבידים המנצלים והמוצצים את דמנו!י פועלים, אנו נמשיך לצעוד ללא חת נחיל״!. ״הננו צועדים!״— ענו כולם. התהלוכה זזה קדימה, ולא נגעו בה לרעה.

... קהל החסידים בבנדין היה מורכב חצרות רבים ושושלות החסידיות שהיו בפולין, ובכללם כל הרבנים והדיינים שבמקום. בעיקר התרכזו השטיבלעך ברחובות מאלאחובסקי, קולונטאיא, מונדז׳יובסקא והשוק החדש. ארבעה דיינים ישבו בבנדין, וכולם חסידים של שושלות שונות: הדיין ר׳ יהושע טעלנר היה חסיד סוכצ׳וב, ו"ח ליפשיץ שנרצח בידי הנאצים כשהוא עטוף טליתו ותפיליו — חסיד אלכסנדר, ר׳ הניר־דוד פרידברג ור׳ חיים יצחק אייזיק מאנעלא — חסידי סוכצ׳וב. ...

... שלשה קלויזים היו לבית גור בבנדין: א) הקלויז הגדול ברחוב יאסנה, ב) בשוק החדש, ג) בבית ה״אגודה״ ברחוב מאלאחובסקה. בהם נתרכזו טובי כוחותיהם, אם למלחמה ואם לכיבוש בכח הזרוע. בי אמנם חסידי גור היו קנאים וחפצי־קרב הרבה יותר מחסידים אחרים. ...

עם הופעת ה״חסידים המתקדמים" נוסד קלויז שני לחסידי רדומסק בשוק החדש (קלויז זה נקרא גם בשם "קטוביצר שטיבל" משום שחסידיו היו נוסעים גם לקטוביץ לבילוי). הגבאים שלו היו: חיים וולף שטיינהארדט, משה לאסק, בריש רמבישבסקי, אהרן הנדלר ואחרים. ...

... הקלויז נמצא בשוק החדש, ועט עסקניו נמנו ר׳ אלתר מיצמאכר, ר׳ קופל קופלוביץ (גם בעל תפילה), ר׳ איטשדדמאיר קורלאנד, ר׳ פישל ויסבורד, ר׳ שלמה רפפורט, ר' ישראל רייסקינד — תלמיד חכם נודע, ר׳ הירש־נתן וילאגה — הבדחן. ...

... הקלויז בבנדי ן התקיים בבית דוד שווייצר בשוק החדש, ומשם עבר לרחוב זאוואלה לבית איטשה רוזדזיול. עסקני הקלויז היו: מאיר בעדרי, ישעיה אלבוים, יחיאל וורוצלבסקי, הירש בר מלניק, יעקב וורוצלבסקי, אלעזר לייב מלניק, חיים חמצ׳ינסקי. לבעלי תפילה נמנו: אלבוים, נחמיה לוסטגארטן, משה רוזנברג, ישראל שטראסברג, זרח טבצ׳קיביץ, אלי סקוציאלם.

... נתן וילוגה, ישעיה הנדל ארליך, משולם ליוור, שלום קליינר. בריש פרגר, חיים ולנר (תל־אביב), והשתתף באספה החשאית הראשונה בקלויז של חסידי ז׳יריק, שנמצא אז במרתף, בשוק החדש, בשנת תרע״ז. מטובי ונאמני המזרחי וצעירי־המזרחי. ...

און ס׳קלאפט אן ניי ט צייט דט רווייזט ר — לטבן זי ן דריי דורות. פול מיט האפנונג זייט ר שט ה אין אלטטקן פון דט ר שטאט: אין דט ם אלטן מארק, אין נייט ם מארק, אין דט ר יאטק טגאס!, ארוס דט ר שו ל ביי ם בארג פארבויט די גאנצ ט דאמבראווט־גאס שוין פול מיט הייזט ר די סטאציט־גאס, און או יך די אלטט מאנדזשטווטר־גאס ביי דט ר קאלט, און נא ך דט ר קאלנ ב פון אל ט בטנדין ביז הט ט שראדולנ ב דורך די ״קאמיאנקטר״ און אפילו "ווארפיטס" 5 ביי די ״פלאנטך וו ו די ״קאזט״ 4 ״בוקאווינא" ״מאלאבאנדז״ ״גראבלטם״ 5 ביים קארדאן, ביז הט ט קאגזשיכטוו, 5 אין דט ר אונטטר ן בטר ג מיט בטנדינט ר שנארטרס, קאטאויניאזשטס — כאטט ס — נארטס, און טס בויט זיך פון אל ט זייטן, פון נגידים גרויסט מיט שיינ ט פלויטן, און טס שפראצט דארט אויף גאר א ניי לטבן פון דט ם דריטן דור. מיט פראגרטס־שטרטבן... און ליידט ר... ביי דט ם פלוצימדיקן חורבן זטנטן אלט דריי דורות אויסגטשטארבן... גייטן זיי דא שטיל פאר מיינע אויגן ...