Będzin

... ■ ישט לייכט איז אונז אנגעקומען ארויטצוגעבן דעם "פנקס - ^ בנדיך, וואט מיר דערלאנגען איצ ט מיט א געפיל פ ץ צופרידענקייט און דערפילט ן חוב צו די רעשטלעך פון בענדי ן אפשטאמיקע יידן אין ישראל א ץ אין גאר דער וועלט . ...

דאם אויסוויילן דאם־דאזיקע ארט אלס ישוב איז נישט געווען קיין צופעליקער, ווייל אין די אלטע צייטן איז דא געלאפן א וואסער־ וועג׳ וואס האט געפירט פון דער פשעמשע צו דער ווארטע און פון דארט, דורך דער אדע—צו דער ווייסל. חוץ דעם איז דער עלטסטער יבשה־וועג, וועלכער האט פארבונדן קראקע מיט גרויס פוילן די ח שלעזיע, געלאפן דורך בענדין. ערשט דער פוילישער קעניג קאזשי־ מיעזש דער גרויסער וועלכער האט פארשטאנען די וויכטיקייט פון דעם בארג אלס סטראטעגיש פונקט, — האט צעשטערט די היל־ צערנע פארטן, און אויף זייער ארט אויפגעשטעלט, ארום דעם יאר 1358׳ א מעכטיקן שטיינערנעם שלאם, וועלכער איז געשטאנען אויף דער וואך פון די פוילישע גרענעצן, אפהיטנדיק זיי פון די אנפאלן מצד די פארדייטשטע און אגרעסיווע שלעזיער. דאם איז געווען א ריזיק שלאם, געבויט פון שטיין מיט 3 שטאקיקע פארטן, און 4 מעטערדיקע דיקע מויערן; דער שלאם איז געווארן ארומגענומען מיט א 10 ביז 12 מעטער הויכע מויער. אין דער דאזיקער צייט האט נאך די שטאט נישט פארמאגט קיין שוץ־מויערן׳ נאר ערד־וואלן מיט הילצערנע טויערן! ערשט ווען קאזשימיעזש דער גרויסער האט געגרינדעט די שטאט, האט ער אריבערגעטראגן אהין די איינוווינער פון פריערדיקן בענדין, וואס האט זיך געפונען אויפן שטח פונם היינטיקן מאלאבאנדז. וואר־ שיינלעך אין יאר 1364 זענען אויפגעשטעלט געווארן שטיינערנע שוץ־מויערן, פון וועלכע א טייל זענע ...

... בענדין איז איינע פון די עלטסטע שטעט אין פוילן. דער ישוב איז דא ווארשיינלעך אנטשטאנען ביים סוף פון עלפטן י.ה. די באפעל־ קערונג וועלכע האט זיך פארנומען מיט פיח סחורות אויפן דער פשעמשע און אויך מיט פיש־פאנג, האט זיך באזעצט ארום דער פעסטונג, וועלכע האט זיך געפונען אויפן הויכן שטיינערנעם בארג. אין די צייטן פון באלעסלאוו דעם שעמעוודיקן (1238—1279), איז אויף די חורבות פון דער פעסטונג אויפגעבויט געווארן א הילצערנער שלאם מיט געבויטע שטארקע פונדאמענטן און פארטן. באלעסלאוו האט גענומען אונטערן שוץ דעם ישוב ארוס שלאם, געבנדיק דעם ישוב א כאראקטער פון א דארף מיט א רעכט אויף א יריד.

בענדין אלם גרענעץ־שטאט, ליגענדיק אויף א פונקט וווס׳האב זיך געקרייצט האנדלס־וועגן וועלכע האבן געפירט אין די פארשידענסטע ריכטונגען, האט זיך געפונען אונטער א ספעציעלער קעניגלעכער השגחה! א דאנק דעם איז די שטאט זייער שנעל געוואקסן אין וווילשטאגד און איז געווארן א וויכטיקער האנדלם־צענטער. אויפן סמך פון א פריווילעגיע, געגעבן דורך קאזשימיעזש יאגיעלא, אין יאר 1464, האט בענדי ן באקומען דאם רעכט צו באזיצן א זאלץ־לאגער ז יעדער סוחר, וועלכער האט געפירט זאלץ קיין שלעזיען, האט אונטער דער דראונג פון א הויכער שטראף נישט געטארט אויסמיידן בענדי ן און זיך געמוזט אץ משך פון 3 טעג אויפהאלטן אין דער שטאט און פארקויפן זאלץ. ס׳איז אינטערעסאנט, אז אין יאר 1540 האבן זיך געפונען אין בענדי ן א ערך 100 הייזער מיט 800 איינוווינער, אין דער זעלבער צייט האט קיעל ץ פארמאגט 84 הייזער מיט אן ערך 600 איינוווינער. די קעניגלעכע קאנטראלערן, וועלכע זענען אץ יאר 1564 געקומען קיין בענדי ן איינמאנען שטייערן פארן קעניגלעכן אוצר, האבן באשט ...

... אין אדמיביסטראטיווע ר היבזיכ ט האט בעבדין אין די יארן 1795—1807 געהערט צום שעווערער פאויאט, וועלכע די פרייסישע אקופאבטן האבן צוגערעבבט צו ביי־שלעזיע. באכדעם ווי די פרייסן האבן פארלאזט די פוילישע געביטן׳ און ע ם זעבע ן אי ן פוילן, אויפן באפעל פון באפאלעאבען, געשאפן געוזארן 6 דעפארטאמעבט ן — האט בעבדין געהערט צו לעלעוו־שעווערער פאויאט. אין יאר 1808 איז בעבדין צוגעטיילט געווארן צום פיליצער פאויאט. ביי דער צווייטער אדמיביסטראטיווער צעטיילובג אין 1813 ווערט בעבדין אייבגעגלידערט אין אלקושער פאויאט. ...

... אויף דער ליבקער זייט וועג, וואס פירט פון בעבדי ן קיין טשע־ לאדזש, האט מען באך מיט א צייט צוריק געקאב ט זען די חורבות פון אן אלטער געביידע, וועלכע די ארטיקע באפעלקערובג האט אבגערופן "סיבערקע".

ווען האבן זיך יידן באוויזן אויפן שטח פון זאגלעמביע? — זייער באשעפטיקונג, צאל פון יידן. — די פארגרעסערונג פון דער צאל יידן אין בענדי ן צום סוף פון 13־טן י״ה. — די יידישע קהלות אין פוילן. — ...

... א באדייטגדיקע צאל יידן איז געקומען קיין בענדיִן צום סוף פץ 13־טן י.ה. אין אנפאנג פון 14־טן י.ה. האבן יידן פארלאזט די לאנדווירטשאפט און אנגעהויבן זיך צו באשעפטיקן מיט האנדל. זיי האבן געעפנט קרעמלעך און זיך אויך פארנומען מיט געלט־טוישן. ...

אין 15*טן י.ה. איז אויפן בערעק יאסעלעוויטש גאס אומגעשטעלט געווארן א הילצערנע שול. אין דער זעלבער צייט איז אונטער די שוץ־מויערן פון דער שטאט געגרינדעט געווארן א בית־הקברות׳ וועלכס עקזיסטירט טיילווייז נאך ביז היינט אויף דער זאוואלע־גאס 4. אויפן בית־הקברות האט מען באגראבן ביז ארום דעם יאר 1831. מ׳האט דארט קובר געווען, נישט בלויז די יידישע מתים פון בענדין, נאר אויך פון דער גאנצער אומגעגנט, ווי פון מיסלאוויץ, בויטן, טיכוי, כאזשווו און שיעלצע. ...

... די ערשטע גרופע יידן, וועלכע איז געקומען קיין בענדין, האט מען באזעצט הינטער די מויערן און שוץ־וואלן פון דער שטאט, אין דער געגנט פון דער היינטיקער גאס זאולעק און און דעם אונטערשטן טייל פון דער מאנדזשעווער־גאס. שפעטע ר הא ט מען ד י אנגעקומעג ע באזעצט אין דער געגנט פון דער היינטיקער זאוואלע־גאס און צום סוף אין די ראיאנען פון די היינטיקע גאסן ריבנא און בערעק יאסע * לעוויטש (פריער קאזאנסקא).

די אויסגערעכנטע חברות האבן גוט פונקציאנירט און זייער גרויסע צאל דערקלערט זיך מיט דעם, וואס קיי ן בענדין, אלם א גרע־ נעץ־שטאט, זענען געקומען אסך פליטים׳ וועלכע זענען גערודפט געווארן אין די שכנותדיקע לענדער און האבן דא געפונען א צייט' ווייליקן מקום־מקלט. ...

... האט די בענדינער קהלה, אין יאר 1865, פארגעשטעלט אלס קאנדידאט דעם שטשעקאטשינער רב ר׳ מאיר ענגלארד, וועלכער האט זיך זייט א געוויסער צייט געפונען אין בענדין. אינצווישן איז הרב ענגלארד צוריקגעפארן קיץ שטשעקאטשין, ...

... צו ד י ערשט ע ציוניסט ן אי ן אונזע ר שטא ט האב ן אנגעהערט : ...

אין זיין ווערק "עלי חלדי" שרייבט דער באקאנטער "מזרחי"־עסקן חרב יצחק ניסנבוים, אז ווען ר'איז אין ווינטער 1899 געקומען קיין בענדער, האט אים אויפן באן־סטאציע אפגעווארט א לאנג־געקליידעטער איד פון א יאר פערציק, אין א אידיש היטל און גלאנציקע שטיוול, וועלכער האט זיך פארגעשטעלט אלס בעריש פרעגער. דער מחבר דערציילט ווייטער, אז ווען ר'האט געגעסן ביי בעריש פרעגער האט ער באמערקט׳ אז זיין פדו און טאכטער זיצן נישט צוזאמען מיט די מענער. נאר אין א באזונדער חדר. ס׳איז פאר אים אויך מאדנע געווען די פראגע פון בעריש פרעגער, ווי אזוי א רב, א תלמיד חכם, דערלויבט זיך צו דאווענען אן גארטל. ...

... שוין אין יאר 1898 האבן אין בענדער עקזיסטירט רעליגיעזע ציוניסטן, אבער ערשט אין יאר 1908 האבן זיי זיך גרופירט אין אן אייגענעם לאקאל. ...

צווישן די צארישע פאליציאנטן אין בענדי האט זיך ספעציעל אויסגעצייכנט מיט זיין אזכריות לגבי דער רעוואלוציאנערער יוגנט, דער עלטערער פאליציאנט יאקוביק, אויף וועלכן ס׳איז געמאכט געווארן אן אטענטאט. ...

... פאראלעל מיט דער פארשטארקונג פון דער רעאקציע האט זיך פארגרעסערט די עמיגראציע. אויך פון זאגלעמביע, און באזונדערס פון בענדין, איז געגאנגען א שטארקע עמיגראציע אין די פארשידענע מדינות, דער עיקר אבער קיין אמעריקע. אזוי, אז ביים היינטיקן טאג געפינען זיך אין א סך לענדער שטארק ארגאניזירטע זאגלענד ביער־לאנדסמאנשאפטן, וועלכע ציילן טויזנטער מיטגלידער. ...

אין א קורצע צייט ארום האט זיך אין דער שטאט באוויזן א סאטניע (הונדערט) קאזאקן, וועלכע האבן געשאסן אין יעדן איינעם, וואס זיי האבן אנגעטראפן אויפן וועג. עס זענען דעמאלט אומגעקומען אן ערך פון 7 יידישע נפשות, צווישן זיי אויך פרויען און קינדער. ...

... די געז. "עבריה" איז דעמאלט געווען דער איינציקער קולטור־צענטער אין בענדין, וועלכער האט צו זיך צוגעצויגן גרויסע מאסן פון דער יידישער יוגנט. ...

ביי דער "ארבעטער־היים" איז אויך געשאפן געווארן א טיי־ האלע, און די מיטגלידער האבן פאר א מינימאלן אפצאל באקומען טיי מיט א צוביים. די טיי־האלע האט גוט פונקציאנירט און איז געפירט געווארן ביי גוטע היגיענישע באדינגונגען, וואס איז צוליב דער מלחמה־צייט געווען זייער א שווערע אויפגאבע. די טיי־האלע האט אויך ארויסגעגעבן אומזיסטע אוונט־ברויטן און קליינע שטיצעס פאר די אנטלאפענע ארבעטער פון דייטשלאנד, וועלכע זענען פאר־ שיקט געווארן אויף צוואנג־ארבעט. מאט ן אנטלאפענע זענען געקומען קיץ בענדין אין 1917, בעת אן דייטשלאנד האט שוין געהערשט א שטארקער הונגער. די "ארבעטער־היים" האט אויך געהאלפן די פליטים זיך אדורכשמוגלען דורך די דייטשע פאסטנם, וועלכע האבן באוואכט דעם ארויטפאר פון דער שמאט בענדין. א טייל איז באזארגט געיארן מיט פעטע ר און א טייל איז סתם אדורכגעשמוגלט געווארן, ...

... נאכן אנטוואפענען די דייטשן אין יאר 1918 איז פרענקל בא־ שטימט געווארן אלס וויצע־קאמענדאנט אין בענדין. ...

... האט דער שלאם, ווי אויך די שטאט, באקומען דעם נאמען בענדין, וואם האט זיך שפעטע ר פארוואנדלט אויפן בענדזין. ...

... אזוי ווי די בויטענער קהלה האט נאך אין יענע אלטע צייטן נישט געהאט קיין אייגענעם בית־עולם, האט מען די דארטיקע מתים געפירט אדער געטראגן קיין בענדין. ר׳ אורילען האט מען, פארשטייט זיך, געטראגן די גאנצע צייט. ס׳איז פאר יעדן ייד געווען די גרעסטע זכיה, כאטש עטליכע מינוט צו טראגן אויף זיינע אקסלען דעם הייליקן נפטר. ...

... מ׳דארף נאך צוגעבן, אז צווישן די 300 ארבעטער האבן זיך געפונען אן ערך 50 פון בענדי און פון דער אומגעגנט. ...

שוין ביים סוף פון 15־טן י״ה׳ זענען די בענדינער יידן געווען זייער שטארק ארגאניזירט און האבן געהאלטן די מאכט איבער זייערע מיטגלויביקע, וואס האבן געוואוינט אין דער סביבה פון זאגלעמביע, ווי אויך אין מיסלאוויץ, בויטן׳ כאזשווו און טיכוי. בענדי איז געווען דער צענטער פון יידנטום. דא האט זיך קאנצענטרירט זייער געזעל־ שאפטלעך, פאליטיש און רעליגיעז לעבן׳ ווי אויך דאס געריכט. צו דער בענדינער קהילה האבן געהערט די אונטער־קהילות אין מיס־ לאוויץ, בויטן, כאזשווו, אלקוש, וואלבראם און פילץ. ...

נאך אנגעהויבן ארויסצוטרייבן יידן מיט דער הילף פון פאגראמען, ווען אין קעלן, מיינץ, אויגסבורג, ערפורט, ווירצבורג און מאגדעבורג איז מען זיך אומברחמנותדיק באגאנגען מיט יידן, באזייטנדיק זיי פון דארט, און שפעטער, ווען אין דייטשלאנדס דרכים זענען נאכ־ געגאנגען אונגארן, די אלפישע מדינות, שפאניע און פארטוגאל — האבן זיך אין זאגלעמביע געפוגעגרעסערע גרופעס יידן, דער עיקר אין בענדין, ווו זיי זענען אנגעקומען פון טשעלאדזש, שעווערא און קאזשעגלווו, ווערנדיק פון דארט באזייטיקט לויט א באפעל פון די קראקעווער ביסקופן. אין דערזעלביקער צייט באזעצן זיך יידן אין וואלבראם און אביסל שפעטעראויך אין אלקוש, ווו זיי זענען בקרוב דערגאנגען צו באדייטנדיקע איינפלוסן, ווייל אפילו אין זאלץ־אמט האבן זיי געהאט אן אייגענעם פארטרעטער, אין דער פערזאן פוגם אונטעד זאלץ־באאמטן הערמאן זעליק (אין יאר 1437).

אויב ס׳האנדל ט זי ר וועג ן בענדין, האב ן ד י היג ע ייד ן גענאס ן פון באטארי ס פריווילעגיעם, וויי ל אי ן ד י "בענדינע ר אייביק ע ביכער", די אזו י גערופענ ע לאנדוואיטישע ׳ טרעפ ט מע ן זיך, אי ן יא ר 1584, צום ערשט ן מא ל מי ט דע ם נאמע ן "יאסע ק דע ר אומגלויביקע ר ייד" 2 . וועלכער באזיצ ט א הוי ז נעב ן "רויז ן מארק". אי ן פאלגנדיק ן יאר, ...

... אין די אויבנדערמאנטע נאטיצן געפינט זיך א באשרייבונג פון געשעענישן, וואס זענען פארגעקומען אין בענדיִן אץ דער צייט פון די שלאפקייט ן אינם אויפשטאנד־יאר 1831 ווען ס׳הא ט זיך צעפלא־ קערט דער באפרייאונג ם קאמף קעגן דעם צארישן אקופאנט . ...

... ותחל שנה וברכותי׳ ומובטחים אנחנו אי״ה בשנה הבאה תקצ״ב לפ״ק לפרט דוי סרגם החרון. ואז אולם בשיר ירון ויהי׳ ג״כ הפרט אליהו הנביא יבוא ומלך המשיח... ויבולע המות לנצח ומחה ד׳ דמעה מעל כל פנים וחטאותינו יכופר. גילה מגפה נעצרה לפרט פ״ק בענדין. ...

... די נאטיצן אינם אויבן באשריבענעם פנקס ווייזן, אז פאר דער צייט פון יאר 1681, זייט ווען מיר האבן באריכט אין פנקס, האט די בענדינער יידישע באפעלקערונג געפירט א אינטענסיווע גייס- טיקע׳ געזעלשאפטלעכע און פילאנטראפישע טעטיקייט. באזונדערע שפוון האבן איבערגעלאזט אויף דעם געוויינלעך אידיליש־יידישן לעבן אין בענדץ, די פארשידענע אומרוען, אויפשטאנדן און רדיפות. וואם זענען פון צייט צו צייט אויסגעבראכן און האבן שווער געטראפן די רואיקע בענדינער יידישע באפעלקערונג. ...

... אויפן ערשטן בלאט געפינט זיך פאלגנדיקע שיינע איינלייטונג, געשריבן אין יאר תקס״ז (1807) דורך דעמאלסטיקן מו״ץ פון בענדי ו ר׳ נחום רוזאניס ז״ל, וועלכער דערקלערט די סיבות, וואס האבן באווויגן צו שאפן אין אונזער שטאט א חברה חייטין און אויך דעם ציל, וואס די גרינדער האבן זיך דערביי געשטעלט. ...

... ח׳ שבט תר״ב לפ״ק בענדין" . ...

"כ״ז אנחנו גבאים וממונים דחברא נושאי המטה עשינו לטובת החברא דחיוטין למען ישמרו ויראו ולא יזידון עוד לעולם יום א׳ אסרו חג דשבועות ח' אייר לפ״ק פה בענדין". ...

... כל ז ה נעש ה בהסכ ם ח " דלמט ת ביו ם א ׳ לסד ר בה ר י״ ט למב״י (למספ ר בנ י ישראל ) שנ ת תרע״ ג לפ״ ק פ ה בענדיך. ...

... גאנץ הארט פאר דער וועלט מלחמה האט, אויס * זיין וועג קיין אויסלאנד, באזוכט בענדי דער בארימטער יידישער שרייבער שלום עליכם. דער רושם פון זיין באזוך אין אונזער שטאט איז געווען א קאלאטאלער. ביי דער באךסטאציע האבן שלום עליכמען אפגעווארט הונדערטער מענטשען. שבת נאכמיטאג איז ביי א פולגעפאקטן זאל פארגעקומען דער עפנטלעכער פארטראג. דאס טעאטער "קרטא" האט נישט געקענט ארייננעמען אלע מענטשן און א סך זענען דעריבער אוועק אן בילעטן. שלום עליכם האט געלייענט זיי "לך לך" (א נייע מעשה פון טוביה דעם מילכיקן), "א דאקטאר", "קאטרילעווקער פייער־ לעשער" און "א זעקם און זעכציק". דאס פובליקום איז געווען באגייטטערט און אנטציקט. ביים ארויסגאנג פון טעאטער האט דאס פובליקום געמאכט זיין באליבטן שרייבער שטורמישע אוואציעם. אויך אין סאסנאוויץ איז דער פארטראג אדורך מיט א ן אויטערגעוויינלעכן דערפאלג. ...

בענדין און איבערגעלאזט די שמאטע אויף הפקר. צומארגנס, שוין גאנץ פרי, האט מען באמערקט אויף די ארומיקע פעלדער די ערשטע דייטשע פאטרולן און נאכמיטאג האט שוין אריינמארשירט א פוסגייער־ פולק פון דער רעגולערער דייטשער ארמיי. ...

... אין פעברואר 1920 האט אין בענדי אויסגעפעלט ברויט. ס׳איז כמעט אומעגלעך געווען צו באקומען דאם באנע־ברויט (אויף מאגים־ טראט־קארטן). דער געדראנג אין די רייען פאר די ברויט־געוועלבער און בעקערייען איז געווען געוואלטיק און האט דערמאנט די נישט לאנג פארשווונדענע מלחמה צייטן. ערשט ווען דער מאגיסטראט האט איינגעטיילט די שטאט אין 60 רעווירן און האט באזארגט די ניי געעפנטע פארקויף־שטעלן מיט מעל, האט זיך די לאגע פארבעסערט. ...

... אין בענדי ן ווייל ט צו ם 2־ט ן מא ל א ן אמעריקאנע ר מיסיע, וועלכ ע האט באשטימ ט 60 טויזנ ט שפייז־פארציע ס פא ר שו ל קינדער. ד י פארציעס זענע ן באשטאנע ן פו ן מילך, רייז, קאקא א או ן ווייצן־ברויט. אחוץ דע ם אי ז פא ר יעד ן קינ ד באשטימ ט געוואר ן א האלבע ר קיל א זייף א חודש.

די יידישע מיטגלידער פון בענדיגער שטאטראט אין 1937 ...

אין דעצעמבער האב ן דעלעגאציעס פו ן יידישע ראטמענער אי ן בענדין און סאסנאוויץ זיך געווענדעט צו די דארטיקע שטאט־פרעזי־ דענטן וועגן אנגאזשירן יידישע באאמטע אי ן די מאגיסטראטן. די שטאט־פרעזידענטן האבן צוגעזאגט דעם ענין גינסטיק צו דערליידיקן, אבער ביז היינט הענגען נאך די הבטחות אי ן דער לופט. ...

... אין דעצעמבער 1922 האבן זי ד — נאד א לענגערע ר שטילקייט אויפן קולטור־געביט — ווידער אנגעהויבן באווייזן סימנים פון א באנייטער קולטור־טעטיקייט אין בענדין. ס׳איז געגרינדעט געווארן די געז. "אוונט קורסן פאר ארבעטער", וועלפע האבן געעפנט א גאנצע ריי קורסן פאר יידישע ארבעטער איבער פארשידענע קעגנשטאנדן, אין דער יידישער שפראך. די קורסן זענען באזוכט געווארן דורך הונדערטער ארבעטער און אנגעשטעלטע. ...

... אין בענדין: ליסטע נוט'4—230 שטימען, ליסטע נוט׳5— ...

... לויט א סטאטיסטיק פון יאר 1928 געפינען זיך אין בענדי 9177 וווינונגען , וואס באשטייען פון 17.320 צימערן טיט 43.806 נפשות . ...

... דעם 1־טן דעצעמבער איז אין בענדי ן געעפנט געוואָרן די וואסער לייטונג. צו דער פייערלעכער דערעפנונג זענען געקומען פארשטייער פון אינערן מיניסטעריום, וואיעווודזטווע און א גאנצע ריי געסט. ...

... ראט וואלן, וועלכע האבן געגעבן אין בענדין פאלגנדיקע רעזולטאטן: ...

... אין אקטאבער 1932 איז אין בענדי געעפנט געווארן דאס יתומים הויז, וועלכם שטעלט מיט זיך פאר א גרויסן בנין, ווו ס׳האבן געפונען א ווארימע היים א גרויסע צאל ארימע יידישע קינדער. אין דער פייערלעכער דערעפנונג האבן זיך באטייליקט פארשטייער פון די געזעלשאפטלעכע איגסטיטוציעס, ווי אויך א גרויסע צאל איינגעלאדענע געסט. ...

דעם 21־טן פעברואר איז אין בענזין פארגעקומען א קאנפערענץ מיט דער באטייליקונג פון "ארט״־עסקנים פון בענדין, סאסנאוויץ, דאמבראווע, זאגלעמביע און קאטאוויצער האנטווערקער פאריינען, ווי אויך ארגאניזאציעס און געזעלשאפטן, וואט זייער אויפגאבע איז צו פראדוקטיוויזירן די יידישע מאסן. דער ציל פון דער קאנפערענץ איז געווען צו קאארדינירן די געז. "ארט" אין איין קערפערשאפט און צו פירן אן איינהייטלעכע ארבעט. ...

... אין בענדי ן איז ביז צום חודש אויגוסט געזאמלט געווארן 6.795 גל. ...

אויך שלמה אבראמטאן, וווינענדיק דעמאלט אין בענדין, באטייליקט זיך מיט עקאנאמישע ארטיקלען, וועלכע זענען געווען געשריבן זאבלעך, אויסגעהאלטן, און דער לעזער האט דערפילט, אז צו אים רעדט א באוווסטזיניקער אינטעליגענט, פון וועלכן מ׳האט געקאנט פיל לערנען. ...

... פריער האבן מיר געמוזט דרוקן אונזער צייטונג אין שלמה בעלכאטאווסקים דרוקעריי אין פיעטריקאוו, וואס ט׳איז אג ב נישט לייכט אנגעקומען. באקומענדיק די קאנצעסיע אויף "אונזער טעלע־ פאן", האבן מיר זיך געמוזט ארומזען wegen א דרוקעריי אין בענדין, צו דעם צוועק האבן מיר זיך פארבונדן מיט אפרים זיידנער, וועלכער איז אין יענע יארן געווען דער באזיצער פון דער גרעטער דרוקעריי אין בענדין, און דעם 14־טן נאוועמבער 1913 איז דערשינען דער ערשטער נומער "אונזער טעלעפאן", אלץ פולקאם לעגאַלע צייטונג די דאזיקע דאטע איז די וויכטיקסטע אויפן געביט פונעם יידישן צייטונגם־וועזן אין זאגלעמביע.

א צווייטער פאקט מיט אונזערם אפסעוודאנים: דאסמאל אין בענדין. מיט עטלעבע יאר צוריק איז עם געווען. ס׳קומט אריין אין רעדאקציע א דעלעגאציע פון 3 פערזאן, אנגעזעענע אין דער שטאט מענטשן, און אין נאמען פון זייער פאריין פארלאנגן זיי, אז מ׳זאל זיי ארויסגעבן דעם פסעוודאנימ פון אונזער מיטארבעטער ר. לעט, וועלכער האט כלומרשט באליידיקט דעם כבוד פון זייער אינסטיטו־ ציע, צוליב וואס זיי האבן געליטן א מאטעריעלן שאדן, און אזוי ווי זיי ווילן זיך נישט איינרייסן מיט דער רעדאקציע, ווילן זיי פארקלאגן בלויז דעם מחבר פונעם ארטיקל. פארשטייט זיך, אז מיר האבן זיי געענטפערט, אז אזא זאך איז אונז נישט דערלויבט אן דער הסכמה פון מחבר. אבער יענע האבן אונז דערקלערט, דאם אייגענטלעך ווייסן זיי אזוי אויך ווער דאס איז, ס׳איז דאדא סוד פאר גאנץ בראָד — שרייען זיי — אז דאם איז רובינליכט, ווער ווייס דאס נישט, אז ר. לעט מאכט רו—בענליכט. ...

... שוין אויפן סמך פון דעם דעקרעט, זענען דעם 18־טן מאי 1919 אדורכגעפירט געווארן וואלן צום 4־טן שטאט־ראט אין בענדין . ...

... "היטטאריא מאגיטטר א וויט ע עסט" (ד י געשיכטע אי ז דע ר לערע פון לעבן) — זאג ט א לאטייני ש שפריכווארט. או ן באמת, ווע ר ס׳ווי ל זיך באקאנען מיט ן לעבן פו ן דע ר שטאט בענדין, זא ל לעז ן ד י געשיכטע פון דע ר שטאט־פארוואלטונג, או ן מישנדי ק ד י בלעטער, ווע ט ע ר באקומען א באגרי ף וועג ן דע ר אנטוויקלונ ג פו ן דע ר שטא ט או ן איר ע בירגער. ...

דעם 23־טן סעפטעמבער 1925 האט זיך קאנסטיטואירט דער 5־טער שטאט־ראט פון 32 ראטמענער, דערונטער 11 יידן — און א שטאט־ פארוואלטונג פון 6 פערזאן, בתוכם 2 יידן. צום ערשטן מאל האט בענדין באוויזן אויטצווויילן א יידישן וויצע־פרעזידענט, אין דער פערזאן פון ל. רובינליכט. ...

... ביים סוף פונעם דאזיקן יאר זענען אין בענדי פארגעקומען נייע שטאט־ראט־וואלן. אינעם ניי־געוויילטן 6־טן שטאט־ראט פון 32 פערזאן זענען געווען 16 יידן . אלס פארזיצער פון שטאט־ראט איז דעמאלט אויסגעוויילט געווארן ש . פירסטענבערג און אלס וויצע־פארזיצער — יאקוב ערליך . ...

י. ד. רודזין (האנטווערקער, געשטארבן אין יאר 1934 און אויף זיין ארט איז אריינגעקומען דער פארשטארבענער נחמן טענענבערג, ציוניסט), ב. ד. סקאצילאם (אגודה), ה. שטראכליץ (ציוניסט), א. ב. ווערדיגער (אגודה). פארזיצער פון קהלה־ראט איז צו יענער צייט געווען י. מ. קורלאנד (וועלכער האט אין יאר 1935 פארלאזט בענדין און שפעטער האט דעם פארזיצער־אמט פארנומען דער אגודיסט ש. י. רינסקי), וויצע־ פרעזיצער — נ. לאנדנער; פארזיצער פון דער קהלה־פארוואלטונג — ל. רובינליכט, וויצע־פארזיצער — אברהם ליווער, וועלכער איז אין אפריל 1934 אפגעשטעלט געווארן אין זיין טעטיקייט מצד דער סטא־ ראסטווע "צוליב זיינע באמיונגען צו שאפן פון דער בענדינער קהלה א פאליטישע פלאצוווקע, אראפשטופנדיק די רעליגיעזע ענינים אויפן צווייטן ארט". ...

... ל. קאצענגאלד (מזרחי, וועלכער האט אין 1933 פארלאזט בענדי ן און אויף זיין ארט איז אדיין אין דער פארוואלטונג משה מאנעלא , מזרחי, תורה ועבודה), אברהם ליווע ר (ציוניסט), י. מ. ניימארק (מזרחי), ש. פיעקארסקי (אגודה), ל. רובינליכט (אומפארטייאישער) ,

... עט איז באזונדערס ווערט צו דערמאנען, אז צום פאריין האבן געהערט אלע דרוקעריי־ארבעטער אין שטאט. ...

... אין יאר1925 האבן די דרוקער־ארבעטער אין בענדין זיר געפונען איןא זער קלאגעדיקער לאגע. די ארבעטם־באדינגונגען זענען געווען פשוט נישט איבערצוטראגן.א כוואליע פון די אזוי גערופענע "לערך יינגלעך׳ האט זידא לאז געטון אויף די דרוקערייען אץ דאם האט געדראט נאד מער צו פארערגערן דעם מצב.

... ביי די רעכטע פ״צ איז אויך ארגאניזירט א גרופע פון 70 האנדלס־ אנגעשטעלטע, אונטערן נאמען "רופערס". אייגנטליך קען מען דעם דאזיקן עלעמענט נישט קלאסיציפירן צו האנדלס־אנגעשטעלטע, ווייל זייער אויפגאבע באשטייט בלויז אריינצורופן אין די פארשידענע געשעפטן צופעליקע קונים, וועלכע קומען פון דער פרעמד מאכן אין בענדי זייערע איינקויפן. די אויפגאבע פון די "רופערס" ענדיקט זיך דעמאלט ווען דער קונה געפינט זיך אין געשעפט, און אויב ער קויפט עפעס, באקומט דער "רופער", א געוויסע פראוויזיע פונם סוחר, קיץ טטאבילן געהאלט באקומען זיי נישט.

... ווען אל ם פוע ל יוצ א פו ן דע ר וועלט־מלחמ ה האב ן גענומע ן פלאצ ן די קייטן , מי ט וועלכ ע דע ר צארא ט הא ט געשמיד ט דא ם געוו . קאנגרעם ־ פוילן, הא ט דע ר פריערדיקע ר דערשטיקטע ר דראנ ג צ ו ליכ ט או ן וויסן פו ן דע ר יידישע ר געזעלשאפ ט אל ם "ע ם המפר " מי ט א ן עלע ־ מענטארער קראפ ט אנגעהויב ן צ ו באדעק ן דא ס לאנ ד מי ט א נע ץ פון א ן אייגענע ם שולוועזן , או ן אויפ ן שט ח פו ן זאגלעמבי ע אי ז שוי ן אין יא ר 1917 אנטשטאנע ן אי ן בענדי ן א יידיש ע לערן ־ או ן דערציערי ־ שע־אנשטאלט אונטער ן נאמע ן "יבנה" . ...

יאר 1930/31 האט דילייטונג איבערגענומען דער פירער פון דער ,,תורה ועבודה״־באוועגונג אין פוילן, ד״ר א. גאטעסדינער (איצט אין ארץ־ישראל). אין יענעם פעריאד איז דער שול־קאמיטעט באשטאנען פון די באקאנטע "מזרחי״־טוער אין בענדין: ל. בוכווייץ, י. מ. קורלאנד, יעקב ניימארק, שלמה לעווין, דוד ערליך און חיים גאטפריד. ...

... די שול נר. 4 איז געגרינדעט געווארן אין יאר 1919 און אלם לייטערן איז באשטימט געווארן די פרוי אורשטיץ־שאנצער, וועל־ כע איז שוין געווען א לערערין אין דער בענדינער שול זייט דעם יאר 1889. ...

די דאזיקע לערנאנשטאלטן זענען אנטשטאנען אין יאר 1918. אירע גרינדער זענען געווען: ט. ראקאוואסקי און ק. שטאטלער. דאם זענען געווען די ערשטע האנדלס־קורסן אין בענדין, וואט זעגן באשטעטיקט געווארן דורכן בילדונגם־מיניסטעריום. ...

... דעם 22־ט ן מער ץ 1913, אי ז אי ן ברוקנער ס ורו־יבונ ג אויפ ן "קאר* דאך צונויפגעקומע ן א גרופ ע שילע ר פו ן דע ר דעמאלסדיקע ר האנדלס־ שול, מי ט יאקו ב ערלי ך אי ן דע ר שפיץ, אוי ף א געהיימע ר באראשונ ג יועגן שאפ ן א יידיש ע ספארט־גרופ ע אי ן בענדין . ...

... זייט דאם זיצארט איז איבערגעטראגן געווארן קיין בענדי ן הויבס זץ * אן א שטארקע אנטוויקלונג פון דער אפטיילונג, צו וועל־ כער ם טרעטן צו א סך נייע מיטגלידער, אזוי, אז צום סוף פון יאר 1932 צייל ם שו ץ די געזעלשאפט 258 מיטגלידער פון בענדין, סאסנאיויץ, דאמבראווע און דער אומגעגנט.

... אלם אילוסטראציע, ווי גרויס ס׳איז געווען די סימפאטיע צום פאריין מצד אלע שיכטען פון דער היגער יידישער באפעלקערונג, קאן דינען דער פאקט, אז דער דעמלסטיקער רב ר׳ יקותיאל זלמן גרויבארט האט זיך פארשריבן אלם מיטגליד פון פאריין. דעם דא־ זיקן פאקט באשטעטיקט דער פראטאקאל פוגם 24־טן סעפטעמבער 1918. הרב גרויבארט האט שטארק אוגטערגעשטיצט דעם האגטווער* קער פאריין. אזוי למשי 1 האט ער דעם 27־טן יוני צוגעשיקט לטובת דעם פאריין 300 מארק, פון די געלטער, וואס ער האט באקומען צו פארטיילן. ער האט אויך איבערגעגעבן דעם פאריין דאס פונאנדער* טיילן פון א וואגאן צוקער, וואס איז באשטימט געווארן פאר דער יידישער באפעלקערונג אין בענדי ן אויפן פסח. דאס האט דעם פא־ ריין פארשאפט, א חוץ א הכנסה אויך א גרויסן פרעסטיזש.

... דער האנטווערקער־פאריין איז געווארן איינע פון די חשובסטע אינסטיטוציעם אין אונזער שטאט . ער איז שטענדיק בכבודיק פאר־ טרעטן אין דער קהלה , ווי אויך אין שטאט־ראט . דער פארזיצער פון פאריין ה . ל . גאלדשטיין איז געווען א לענגערע צייט לאווניק אין מאגיסטראט און אלס אזעלכער האט ער אויך אנגעפירט מיט דער שטאטישער זומער־קאלאניע פאר די יידישע קינדער אין בענדין .

אין יאר 1925 קומט ער קיין בענדי ן ווו ער נעמט איבער צוזא ־ ...

... אין יאר 1914 האב איך זיך באקאנט אין דער שטאט בענדערן מיט א אלטן יידן שווייצער (דורך דער פארמיטלונג פון רעדאק־ ...

בענדין איז געווען צווישן די ערשטע 5 שטעט אין פוילן, אין וועלכע די יידישע באפעלקערונג האט געהאט א סטאבילן און נארמאלן צווווקס, צוליב דער פעסטער עקאנאמישער באזע פון דער שטאט, ווו יידן האבן אויפגעבויט און אנטוויקלט א גרויסן האנדל און אינדד סטרי. בענדי ן האט געהאט איר ספעציפישן יידישן כאראקטער, א דאנק איר שטענדיקער גרויסער יידישער מערהייט. די פאלגנדע סא* בעלע ווייזט דעם וווקס פון דער יידישער באפעלקערונג פון יאר 1789 ביז 1939, און איר פראצענטועלן אנטייל אין דער אלגעמיינער באפעלקערונג פון דער שטאט (לויט מ. קאנטאר־מירסקי, ז. לעש* טשינסקי און אנדערע מקורות): ...

ל!ל יחנור / 50 יאר ויאנדלאון אינדזסטר * ■■י■ י שטאט בענדי ן איז איינע פון די עלטסטע אין זאגלעמביע. ■ אויפן האנדלס־שליאך, וואט האט פארבונדן מיטל־פוילן מיטן שכנישן דייטשלאנד — האט זיך אין לויף פון פיל דורות אנטוויקלט אלס א וויכטיקער האנדלכד • און אינדוסטרי־פונקט. ווען מיר שרייבן וועגן האנדל און אינדוסטרי מיינען מיר דעם יידישן אנטייל, ווייל די גאנצע פיאנער־ארבעט אויפן געביט פון אנט־ וויקלען דעם האנדל און אינדוסטרי אין אונזער שטאט — איז גע* טון געווארן כמעט אויסשליסלעך דורך דער יידישער באפעלקערונג. אנהויבנדיק מיט די גרויסע האנדלס־פירמעס, הורט און דעטאל גע* שעפטן, ביז דער גרויסער פארצווייגטער קליין אינדוסטרי, — אלץ איז געליגן אין די יידישע הענט. ערשט אין די לעצטע יארן פארן אויסברוך פון צווייטן וועלט־ קריג, האבן זיך אין שטאט באוויזן קריסטלעכע הורט סוחרים, וועלכע האבן עקזיסטירט נאר א דאנק דער גרויסער אונטערשטיצונג פון די פוילישע מאכט ארגאנען, וואס זעגן געווען פאראינטעריסירט אונטערצודריקן דעם יידישן האנדל.

דורך בענדין פלעגט גיין דער אריינפיר און ארויספיר פון פאר* שידענע סחורות פון פוילן קיין אויסלאנד און צוריק. קיין גענויע ציפערן וועגן אנטייל פון אלע באפעלקערונגס־שיכטן אין דער אנט* וויקלונג פון האנדל אין אונזער שטאט איז נישט מעגלעך צו באקו־ מען, באזונדערם נישט אין די אפיציעלע מקורות. דעריבער בדי זיך צו שאפןא בילד וועגן דער שטופגווייזער אנטוויקלונג פון די דא* זיקע ווירטשאפטס־צווייגן אין אונזער שטאט, האבן מיר זיך בא־ נוצט מיט מאטעריאלן וואס זענען איבערגעגעבן געווארן בעל פה דורך מענטשן, וואם געדענקן מער אדער ווייניקער פרטים וועגן די בארירטע עראגן. אדער אליין אנטיילגענומען אין דער אנטוויקלונג פון דער בענדינער ווירטשאפט. ...

... רעגירונג רעגולירט דעם אימפארט, און שטיצט מיט א צאל * באריער די יונגע אייגענע קליין־און גרויס־אינדוסטריע פאר אויס ־ לענדישער קאנקורענץ, כדי אזוי ארויס זיי צו דערמעגלעכן א גע ־ זונטע עקאנאמישע אנטוויקלונג. עס אנטשטייען אזוי אדום אין בעד דין א סך נייע אינדוסטריע אונטערנעמונגען, וועלכע פארגרעסערן נאך מער זייער פראדוקציע, צוליב דעם צאל קריג מיט דייטשלאנד וואם איז אויסגעבראכן אין יאר 1926. די פאבריק ןארבעטן אויס פיל פון די ארטיקלען וואס זענען ביז דאן אריינגעפירט געווארן פון דייטשלאנד. דער אונטערנעמונגם־גייסט און די אומדערשעפלעכע ענערגיע פון די יידישע פאבריקאנטן, האבן במשך פון א קורצע צייט באוויזן צו שאפן פארשידענע נייע אינדוסטרי־צווייגן, וועלכע פאר ־ טרעטן פולשטענדיק די אויסלענדישע אויסארבייטונגען. בענדין, וואס איז געווען א פאוואט־שטאט מיט אן ערך 60.000 ...

בענדין איז שוין פאר דער ערשטער וועלט־מלחמה געווען א פלאץ פון אייזן האנדל, און אפילו א פיאנער פון געוויסע אייזן־אעדוסטרי־ארטיקלען. ערשט אין יאר 1914, נאכן באזעצן פוילן דורך די דייטשן, ווערט אונזער שטאט כמעט דער צענטער פון אייזן האנדל אין גאנץ פוילן. די נאענטקייט פון דער שטאט צו דער דייטשער גרענעץ, וווּ עס האבן זיך געפונען די גרויסע אייזן־הוטעס, האט אויך מיטגעווירקט צו פארשפרייטן פון אייזן־האנדל. בענדינער יידן, וועלכע האבן באהערשט גוט די דייטשע שפראך, פלעגן אנקניפן האנדלס־באציונגען און ברענגען פון דייטשלאנד די שטאל און אייזן, די אזוי גערופענע: "קורץ־ווארן ארטיקלען" און עס ווייטער פארשפרייטן אין גאנץ פוילן. שפעטער, נאך פוילנס אנטשטייונג און פארן אויבער־שלעזישן פלעביסציט, ווען ס׳איז נישט געווען קיין צאל־באגרעניצונגען מיט פוילן, האט עס שטארק געהאלפן דעם נאענטנ בענדין צו פארפעסטיקן דעם אייזן האנדל, און די שטאט איז געווארן א צענטער פון דער אייזן בראנזשע.

אינטערעסאנט איז אז יידישע ארבעטער זענען ביז יאר 1920 נישט געווען בנמצא אין דער שווערער — ווי אויך מיטעלער אינדו־ סטרי אין זאגלעמביער קרייז, אין די קוילן גרובן, ווי אויך אין די דאמבראווער אייזן־הוטעס זענען קיין יידישע ארבעטער גישט צוגע־ לאזט געווארן. ערשט אין 1924, ווען ס׳קומט קיין בענדי ן דער הכ- שרה קיבוץ געלונגען א טייל פון זיי צו באקומען ארבעט אין די וואלצן־און צינק־פאבריק ן א דאנק שמעון פירסטענבערגן וועלכער האט אס ך געהאלפן דעם קיבוץ באראכאו ו מיט געבן ארבעט אין זיין פאבריק. אויך אנדערע יידישע פירמעס, ווי די פוטער־פאבריק "פאטאקאל", און די גרויסע אייזן סוחרים גוטמאן און מערין, האבן אויך גענומען חברים פון קיבוץ באראכאו ו אויף ארבעט. ...

נייסארק, וועלכע האבן אויסגעארבעט טייל צו ראווערן. אין די פאבריק האבן געארבעט 125 ארבעטער, פון זיי א גרויסע צאל יידן. צו די מיטעלע פאבריק ן אין בענדי ן קענען אויך צוגערעכנט ווערן די קייט ן און שרויפן פאבריק פון די ברידער פייערנואן. אין דער פאבריק האבן געארבעט 125 ארבעטער. דער הויפט מייסטער איז געווען דער אלטער פאטער פון די פייערמאנס, וועלכער האט אמאל אליין שווער געארבעט, געווען א קאוואל, דערביי געגעבן די קינ ־ דער א גוטע דערציונג און בילדונג. ...

פלוצלונג איז די קאנפעקציע־בראנזשע אויסגעוואקסן צו זיינעם פון די שטארקסטע אין שטאט, סיי מיט איר אומזאץ, סיי מיט די צאל באשעפטיקטע זאין יאר 1937 זענען אין דער נאדל־בראנזשע געווען באשעפטיקט איבער 1.500 ארבעטער. טויזנטער דאמען־ מאנטלען זענען יעדע וואך געשיקט געווארן קיין קאטאוויץ, כא־ זשאוו, מיסלאוויץ און אנדערע אויבערשלעזישע שטעטלעך. וויפל די ביליצער און טשענסטאכאווער קאנפעקציע־פאבריקען האבן פרובירט ארויסשטופן דעם בענדינער קאנפעקציאניסט פון אויבערשלעזישן מארק, איז עס זיי נישט געלונגען. חח דעם, איז צוויי מאל אין חודש — דעם ערשטן און פונפצענט — ווען די אויבערשלעזישע ארבעטער האבן באקומען אויסגעצאלט זייער ארבעטס־לוין, פלעגן זיי קומען אין די טויזנטער קיין בענדיִן און סאסנאוויץ איינקויפן קליידונג, ספעציעל דאמען־קאנפעקציע, מאנטלן און קליידער, וועל־ כע זיי האבן באקומען ביי אונז מיט 75—50 פראצ. ביליקער ווי אין קא־ טאוויץ.

צודער אינדוסטריע געהערן: תבואה־און קאשע־מילן, ביר ברויע־ערען, אייל־און קאקאס־פאבריקן, שאקאלאד־אח צוקער־אויסאר־בעטונגען. אונזער טייך פשעמשא האט גאך פון די אלטע צייטן געשפילט א וויכטיקע ראלע ביי דער אנטוויקלונג פון דער שטאט. שוין אין די אלטע כראניקעס געפונען מיר, אז ביי די ברעגעס פון דער פשעמשא האבן זיך געפונען וואסער־מילן, אויך די ביר־ברויערייען, וועלכע האבן פארברויכט אסך וואסער האבן זיך ביי אונז אנטוויקלט א דאנק דעם טייך, וואס איז געווען א גוטער וואסער־רעזערווואר. אין בענדי זענען געווען 6 תבואה־מילן; די עלטסטע פון זיי — נזשיקאווסקים וואסער־מיל ביי די "סטאווידלעס", אויף די גראבלעם. צז די גרעסטע מילן האט געהערט די "מערקורא" פון אברהם ליווער און חיים מיטלים, דאן קומט די מיל פון די ברידער שלום, דוד לאסקער און אברהם ניעמיעץ. אויך פאטאקס דאמף־מיל איז געווען פון די גאר אלטע מילן, און איז שפעטער אפגעקויפט געווארן דורך קלמן ליווער און איבערגעארבעט אויף א מאדערנער מיל געטריבן דורך עלעקטריע. די פינפטע מיל איז געווע איטשע מאיר שענבערגס אויף דער מאנדזעווער גאס, און די זעקסטע — א קריסטלעכע, קלא9־צעם, וועלכע איז אבער תמיד געווען אין ארענדע אין יידישע הענט, (איציק פרידלער און הענעך עפשטיין). די אלע מילן זענען כמעט געווען מאדערן איינגעריכטעט, און האבן פארברויכט נאר א 75 ארבעטער, פון זיי 50 פראצ. יידן. געווען אויך עטליכע יידישע מילנער

... אזוי ארום איז בענדי געוארן א צענטער פון מעל־הורט האנדל פארן גאנצן קרייז. געווען אויך עטליכע קליינע קאשע־מילן ווי: הירש יוסף האלענדער, אפלערס, י. מ. שענבערג, און קלמן ליווער.

... צו די ערשטע בענק געהערן די "האנטווערקער באנק", "באנק ספולדזשעלטשע", וועמנס פרעזעם פירסטענבערג האט זי שטארק אונטערשטיצט, דירעקטאר פון דער באנק איז געווען ה.ל. גאלדשטיין די באנק האט ספעציעל אונטערשטיצט די גרויסע צאל האנטווער־ קער פון בענדין.

... געווען אויך עטליכע גרויסע דרוקערייען, ווי ס׳זענען געדרוקט געבעט, און נישט געפאלן צו לאסטן די עלטערן. ווארן צייטונגען און ביכער, ווי זיידנסר, הערשל בלומענפרוכט פון בענדי ן איז געווען א שטאט וואט האט געלאקט מיטן צויבער ווארט ...

... •■*וין אין 1900 איז אין בענדי געווען א לינת־צדק, וואס האט 15111 זיך געפונען אויף מאנדזשעווער גאס! אין עטליכע צימערן זענען געשטאנען אייזערנע בעטלעך מיט שטרויענע שעניקעם, אי־ בערגעצויגן מיט ווייס בעטגעוואגט.

פון אנהויב האבן די איניציאטארן געמיינט צו שאפן אן איינמאליקע רעטונגם־אקציע פאר די פארארעמטע יידישע מאסן. נישט געקוקט דערויף וואס אין בענדי ן זענען שוין געווען דאו עטליכע גוט פראם־ פערירנדיקע יידישע בענק, דאד איז די "גמילת חסד" קאסע באלד געווארן איינע פון די באזוכטסטע אינסטיטוציעס אין שטאט! הונ־ דערטער קליינהענדלער און בעלי־מלאכות האבן געהאט צו פארדאנ־ קען זייער עקזיסטענץ דער "גמילודחסד" קאסע, ווו זי י פלעגן באק ר מען א הלוואה אן פראצענט. ...

אין יענ ע יארן, א ז מע ן הא ט זי ך גענויטיק ט אי ן בענדי ן אי ן א גוטן דאקטאר, הא ט מע ן געדארפ ט פאר ן קיי ן פרייסן, קיי ן ברעסלוי, וואס אי ז געווע ן באקאנ ט מי ט דע ם "יידיש ן האספיטאל". אוי ך אי ך הא ב זיד געהייל ט אי ן קאטאווי ץ צולי ב דע ם ווא ס אי ן אונזע ר געגנ ט ביז קראקע, ווא ם הא ט געהער ט צ ו ״קירה ״ (עסטרייך), — זענע ן נישט געווע ן בנמצ א קיי ן ספעציאליסט ן פא ר אויערן־נאז־או ן האלד ז קראנקהייטן. ד י זי ן פו ן מיי ן פעטע ר ר ׳ יאנקע ל פרידלע ר ז״ ל פו ן ...

... בענדין איז געבליבן א גליקלעכער יוצא מן הכלל, אץ צו מזל זענען ביי אונז קייגמאל נישט פארגעקומען קיין ערנסטע אנטי' יידישע אומרוען, ווי צום ביישפיל אין קעלץ, די רעזידענץ פון דער וואיעווודזטווע, ווייל מיר זענען געווען די מערהייט אין דער שטאט און די קריסטלעכע ארבעטער, וועלכע האבן געהערט צו דער סא־ ציאליסטישער באוועגונג, זענען געווען פאר טאלעראנץ און ארבע' טער־סאלידאריטעט פון אלע פעלקער. ...

... 1■■נען כמעט פון יידן. די שטאט האט זיך געצויגן פון דער ווא ־ טער־מיל ביז צום "פארן־טויער" אויף דער קאלאנטאיא גאס, וואס האט געפירט קיין דאמבראווע. ווען נישט די קירכע וואס שטייט עד ־ היום אויפן בארג ביים אלטן מארק, און די רואינען פונם קעניגלעכן שלאם פון קאזשימיערזש דעם גרויסן — וואלט מען געקענט זאגן, אז בענדין איז אין יענע יארן געווען א ריין יידישע שטאט. מיט פרנסה איז געווען נישט לייכט, מ'האט אנגעוואנדן אלץ, כדי אויטצו ־ קעמפן פאר שטיקל ברויט, און צוליב דעם האבן אין שטאט נישט גע ־ פעלט קיין מלמדים, וועלכע האבן זיך באמיט צו באקומען וואס מער קינדער אין זייערע חדרים, פאר א שכר וואס האט געקלעקט קוים־קוים די נשמה צו דערהאלטן. יעדער יינגל פון 4 יאר איז גע ־ גאנגען צו א דרדקי־מלמד, ווי מ'האט געלערנט דעם אלף־בית ביז עברי, און ערשט שפעטער אנגעהויבן גיין אין חדר, ווי מ'האט געלערנט חומש און גמרא. די שטרעבונג פון יעדן טאטע־מאמע איז געווען, אז זייער קינד זאל אויסוואקסן א רב, א דיין, א תלמיד־חכם, אדער לכל־הפחות א חזן און א שוחט. מ'האט געקארגט דעם ב ...

מיידלעך פון רייכערע היימען האבן געלערנט ביי דער פרוי מאנדעלקארן. געווען אין בענדי ן א צא ל בחורים פון רוסלאנד, וועל־ כע האבן געלערנט אין אונזער שטאט, מחמת די באגרענעצונגען אין זייער געבורט־שטעט; די דאזיקע יונגעלייט האבן א סך מיט־ געווירקט אויפן געביט פון פאלקם־בילדונג, געבנדיק לעקציעס אין ^פריוואטע משפחות. . זיי האבן געטראגן טפעציעלע שול־מונדירן מיט מעשענע קנעפ און ספעציעלע היטלעך, צוליב ווא ט זיי זענען אין די רעליגיעזע קרייזן אנגעגאנען אלט "שקצים". דאקעגן האבן זיי שטארק אויסגענומען ביי די משכילישע פאמיליעס, וועלכע האבן געלעכצט נאך וועלטלעכע בילדונג און קענטניש פון פרעמדע שפראכן. יידיש איז געווען טרייף, פסול, מ׳הא ט זיך מיט דער שפראך געשעמט. נישט קוקנדיק דערויף וואט דער גרעסטער טייל אין שטאט האבן גערעדט נא די יידיש, איז אבער לייענען א יידיש בוך געווען אטור. די וואט האבן געליינ ט א יידיש בוך זענען אנגעגאנען פאר "אפי־ קורסים". ס׳האט לאנג געדויערט ביז עס איז רייף געווארן דער גע־ דאנק, אז יידיש איז א שפראך און דינט אויך אלם א ווערקצווייג קעגן דער אסימילאציע. ...

אין 1905 איז אין בענדי ן געגרינדע ט געוואר ן א פויליש ע האנ י דלס־שול, וו ו ס׳הא ט געלערנ ט א קליינ ע צא ל שילע ר פו ן גאנ ץ פארט * געשריטענע קרייזן , וועלכ ע האב ן געמוז ט באזוכ ן ד י שו ל אוי ר אי ן שבת. אוי ך געווע ן א שו ל אי ן ייחיא ל ווינער ם הוי ז מי ט דע ר רוסי ־ שער אונטערריכטס־שפראך , וו ו ס׳האב ן געלערנ ט יידיש ע תלמודים , וועלכע זענע ן געוואר ן שפעטע ר "שרייבערס" . ד . ה . געשריב ן "פרא ־ שעניעם" צ ו דע ר מאכט . מיידלע ך פו ן ד י פאלקם־שיכט ן האב ן גע * ...

... (געדרוקט אין ,"אונזער טריבונע", בענדין, כסלו, תרצ״ט)

... הגם איך האב זי פארן חבר פיינער דעקלא רירט אלס פראגנא ־ סיסטישער פאלעסטיניעץ, האט דאם אים פונדעסטוועגן נישט געשטערט מיד איינצולאדן קיץ בענדי ן אויפ א רעפעראט. ערשטנס, האט ער געוואלט, זאלן זיך די בענדינער חברים באקענען מיט א פועלי־ציוניסט פון דער עסטדייכישער פארטיי. צווייטנם, האט ער געהאלטן, וועט א פראגנאסיסטישע באגרינדונג פונעם פאלעסטיניזם — קענען שטאר ־ קער צעקלאפן די ם. ס. (ציוניסטן־טעריטאריאליסטן), וועלכע זענען צ יענער צייט נאך געווען גאר שטארק אין גאנצן זאגלעמביע ר געגנט . ...

אינ׳ם שמועם וואס עם האט זיך צווישן אונז אנטוויקלט, בין איך געוו1י ר געווארן, אז דער גאסט פון קאנגרעס־פוילן הייסט יהודה לייב פיינער, אז ער איז א בענדיגער און אז ער איז געקומען קיין קראקע צו א דאקטער אין צוזאמענהאנג מיט זיין געזונט־צושטאנד. ...

טאר אנגעזאגט די בשורה, אז מיר זענען שוין נאענט צו בענדין. אבער אזוי ווי אויסשטייגן אויף דער סטאנציע גופא איז א געפאר, האט ער מיר געהייסן אראפשפרינגען און מיטן גאנג פון צוג און — א "פאר שריט" צו גיין צופום, ביז איך וועל קומען נאענט צו דער סטאנציע. ער האט מיר געוויזן די ריכטונג, ווו איך דארף גיין און מיר געצה׳ט, אז הארט פאר דער סטאנציע זאל איך זיך אריבער־ כאפן איבער א גארטן־פארצוימונג און איך וועל זיך שוין געפינען אויפן וועג, וואס פיר ט גלייך אין שטאט אריין. ...

דאס בית־המדרש איז געווען פול געפאקט מיט הונדערטער און הונדערטער ארבעטער און ארבעטערינס מכל המינים. עלטערע יונ־ גערע און אפילו א היפש ביסל גאר יוגענטלעכע, וואס ס׳איז דאן געווען א זעלטעגע דערשיינונג, אבער אין בענדי־ן (אין אויך אין סאסנאוויעץ) האט שוין דאמאלט עקזיסטירט א קליינע פועלי־ציון ארגאניזאציע, און זי איז מאביליזירט געוואר־ן צו דער דאזיקער פאר־ זאמלונג.

איינמאל אין יאר, חנוכה־צייט, פלעגט זי קומען, פארקויפן איר מאנס פראדוקציע, וואס איז געווען א צוקערמאכער אין בענדין. זי האט פארגעשטעלט דעם דאמאלסדיקן טיפ פון א יידישע ארבעט * פרוי, וואס ווערט אויסגעריסן פאר יעדע קאפיקע. ...

באקאנט איז די סאנטשעווסקעגאגא ט אין בענדין, אויפן נאמען פין סאנטשטעווסקי, א גוי, וועלכער האט געקענט אויסגעצייכנט דאס יידישע לעבן. געווען א יידן־פריינד און ממש געלעבט ווי א ייד. ...

געווען א ייד אין בענדין, וואס האט געוווינט אין געסל וואס פירט אין נערע שטיבל. שמואל צוקערפעלד האט ער געהייסן, אבער ער איז געווען באקאן מיטן צונאמען "סטאפא". א ייד א ארעמאן, לא עלינו, און געלעבט האט מען פון די פאר זלאטעס, ...

... אויך דער יידישער חזן האט זיך גענומען שפאצירן איבער די גאסן, אין הייפן׳ טאקע עטליכע חזנים צוזאמען און זינגען [א פא "השכיבנו", אדער אנדערע קאמפאזיציעס פון משה קוסעוויצקי און גרשון סיראטא. זעט מען חזנים אין יארמאלקעס און בעלי־תפלות מיט סאמעטענע היטלעך אויף די קעפ און גארטלן אדום די קאפאטעס. בענדין, די זינגענדיקע שטאט, זי זינגט פון דלות און נויט. ...

... האט אמאל פאסירט, אז צוויי "דייטשן" זענען געקומען קיין בענ־ דין אויפ עטליכע טעג.

די ערשטע נומער ן האב ן זיך געדרוקט אי ן זיידנער ם דרוקעריי אין בענדי ן ווא ם אי ז ניש ט געווע ן פא ר אונ ז באקוועם, מי ר האב ן אנגעהויבן טראכט ן וועגן א ן אייגענע ר דרוקעריי, אבע ר דא ס אי ז געווען פארבונדן מי ט פי ל פיגאנסיעל ע שוועריקייטן. נאכ ן דערשיינע ן פון 8 נומער ן אי ן פרעמד ע דרוקערייע ן הא ט זי ר אונזע ר רעדאקצי ע דערווארבן א ן אייגענ ע ניי ע זעצעריי, וו ו ד י צייטונ ג אי ז געוואר ן גע ־ זעצט, אבע ר געדרוק ט אי ז ז י געוואר ן אי ן א ניש ט אייגענע ר דרוקעריי . ...

... וואס איז דער מוסר השכל פון די דאזיקע געשענישן? זיי בא* ווייזן, אז דער אויפברויז אין דער שול איז געווען א רעזולטאט פון דער פארביטערונג, וואם עס האט זיך אנגעקליבן ביי דער יידישער געזעלשאפט קעגן די תקיפים, וואס ווילן מיט געוואלט האבן די ממשלה איבערן יידישן בענדין. ...

בקרוב קומט קיין בענדי ן דער באקאנטער וועלט־רייזענדע ר און טאלאנטפולער רעדנער און זשורנאליסט ד״ר חיים שאשקעס, וועל־ כער וועט האלטן אין קינא "שוויאטאוויד" א רעפעראט אויפן טעמע: "צווישן יידן אין בבל און אין פערסיע". ...

פץ דער "קאמערץ קאסע" אין בענדיִן ...

... (באמערקונג פון דער רעד.: מאגיסטער סטאניסלאוו שטייגער האט זין־נאכטס באקאנטן פראצעס אין לעמבערג, 1925, ("בייליסיאדע" אין א צווייטער אויפלאגע) באזעצט אין בענדין, און נאכן ענדיקן זיין שטודיום געווארן דארט טעטיק אלס אדוואקאט און ציוניסטישער עסקן. ער איז אומגעקומען מיט אלע בענדינער יידן). ...

נאכן אויסברוך פון דער ערשטער וועלט־מלחמה איז וויינציהער געווען טעטיק אויך אויפן פאליטישן געביט. בעת דער אקופאציע פון די דייטשן, זענען אין בענדי ן פארגעקומען די ערשטע שטאט־ראט וואלן, וואס זייער אויסגאנג איז געווען א יידישע מערהייט. די וואל־רעזולטאטן האבן שטארק באומרוהיקט די פאליאקן, וועלכע האבן נישט געוואלט ליידן קיין יידישע מערהייט אין שטאט־ראט, האבן זיי זיך דאן געוואנדן מיט א חוצפהדיקן פארשלאג, אז די יידן זאלן זיך אפזאגן פון זייער מערהייט לטובת דער פוילישער באפעלקערונג. די יידישע ראטמענער, אנגעפירט דורך ד״ר ודיני ציהערן, האבן אפגעווארפן מיט שטאלץ דעם אומגעהערט ן פארשלאג, א ץ איבערגענומען די פימנ ג פון שטאט־ראט. ד״ר וויינציהער איז אויסגעוויילט געווארן אל ם פארזיצער. דער פאל איז רא ן געווען א גרויסע סענסאציע אין לאנד: א יידישער שטאט־ראט — איי ן אויסנא ם אין גאנץ פוילן. און ווען יצחק גרינבוי ם איז נאך פוילנ ם באפרייאונג צוריקגעקומען קיין פוילן, האט ער מיד געזאגט: "אייעד בענדינער סנהדרין איז געווען פאפולער, אפילו אין רוסלאנד האט מען וועגן דעם גערעדט".

... איר האט דעמזעלבן טאג פארלאזט בענדין, און נאך א לאנגן שווערם וועג דערגרייכט דאס גרויסע פרייע אסעריקע. ...

... אט קומט ער צום באקאנטן אין בענדער אייזן סוחר ר׳ יעקב גוטמן, וועלכער פלעגט איר גלייך פרעגן: ר׳ מענדל וויפיל וועגעלעך ברויכט איר דערויף האט ער געענטפערט: ״דערווייל א 15 וועגעלעך קוילן, אז כ׳וועל ברויכן נאד וועל איך ווידער קומען. אט איז ער ביים גרויסן נדבן שמעון פירסטענבערג, וועלכער האט תמיד געגעבן ביד רחבה, און דערביי שטארק הנאה געהאט פון ראזענזאפטס קוילן אקציע.

אגפאנגס יארהונדערט האט ער זיך באזעצט מיט זיין פרוי אין בענדין, און איז געווען בוכהאלטער אין דער ביר״פאבריק פון טראסויער און שווייצער. אין דער ערשטער וועלט מלחמה האט ער געעפנט א געשעפט פון מעבל און גראמאפאנען, איינפירענדיק, צו יענער צייט, א חידוש אין דער בראנזשע: פארקויפן מעבל אויפן אויסצוצאלן אויף לענגערע ראטן* ער האט זיך טאקע אויסגעטויגט אין האנדל, געהאט הצלחה א>ין

ער קומט ווידער קיין פיגסק, ווילנע און ווען זיינער ערשטער פרוי איז געשטארבן, איבערלאזנדיק איר מאן און זון, קומט ער אין יאר 1909 קיץ בענדין, ווו ער האט אפגעלעבט 35 יאר ביז צום אומקום. ...

... * עבוירן1889 אינם קליינעם שטעטל פראשניץ, פלאצקער גובערניע, 1* פוילן, ווו איר פאטער ר׳ יששכר בעריש גרויבארט איז געווען רב. גישט קרקענדיק אויף דער טראדיציאנעלער דערציאונג אין רבנישן הויז, באזוכט ראזעא רוסישע שול אין שעדלעץ, און שפעטער ווען די גאנצע פאמיליע גייט איבער אין יאר1893 ווויגען קיין בענדין, ווו אייר פאטער ווערט רב, באזוכט זי אויך די פוילישע שול. ביי איר לערער יעקב בער ז איאנ ץ, ביי וועמען זי האט געלערנט העברעאיש, קומט ראזע יאקד באוויטש אין בארירונג מיט דער משכילישער יוגענט פון שטאט, הויבט אן לעזן יידישע ביכער. באקענט זיך מיט די יידישע קלאסיקער, מענדעלע, פרץ, שלום עליכם. ספעציעל האט פרץ, וואס האט אויפגעלעבט אין זייבע באוועלן די ראמאגטישע שייבקייט פון דעם פערגאנגענעם יידישן לעבן, געווירקט און באאייבפלוסט די יונגע יידישע דיכטערן. פרץ האט באשריבן א וועלט אין וועלכער זי האט געלעבט. ...

די יידישע יוגנט האט זיך געגרייט צו שטעלן א ווידערשטאג און פארלאנגט געווער פון דער פוילישער מיליטערישער מאכט. אבער ליידער איז דער פארלאנג נישט דערפילט געווארן. די פוילישע פא־ ליציי און דאס מיליטער האבן נאך פרייטיק פארלאזט בעבדים אן קאמף, און שוין זונטיק האבן די דייטשן באזעצט די שטאט. נאך שבת זענען טויזנטער יידן, גאנצע פאמיליעם, ארויס פון שטאט און זיך געלאזט אין וועג צו דער רוסישער גרענעץ, אבער זייער ווייניק האבן זיך צו איר דערשלאגן. ווייל גאנץ פוילן איז אריינגעפאלן אין א שוידערלעכן כאאם. נישט די ציווילע, נישט די מיליטערישע מאכט האבן געקענט באהערשן די לאגע. אלע וועגן, אלע באן־ליניעס זענען פארשטאפט געווארן דורך צענטליקער טויזנטער פליטים),! נישט קיין באן, נישט קיין אויטא, אפילו דאס מיליטער האט זיך נישט געקענט פריי באוועגן. אזויארום האט זיך דער גרעסטער טייל פון דער יידישער באפעלקערונג געמוזט אומקערן א היים. נאר א גאנץ קליינע צאל יונגע מענטשן האבן זיך דערשלאגן ביז דער רו־ סישער גרעניץ. ...

... ון יודנראט — וועלכער האט צוגעזאגט גוטע ארבעטס־באדינגונגען, — האבן זיך אין הושענא־רבה געמאלדן פרייוויליק 250 יונגע בחורים וועלכע זענען געשיקט געווארן אין די ארבעטס־לאגערן. די יידישע באפעלקערונג האט נאך נישט געוווס ט וואס עס הייסט א ארבעטם־לאגער. אין קורצן קומען אן די ערשטע גרוסן פון דעם ארבעטם־לאגער, אין וועלכע עס ווערט באשריבן ווי־אזוי די ארבעטער ארבעטן פון זון־אויפגאנג ביזן זון־אונטערגאנג, אן געהעריקע באשפייזונג, אן מעדיצינישע הילף, און ווער ס׳פאלט פון די כוחות איז שוין א פארמשפטער צום טויט. און ווען די דייטשן פאדערן נאך טראנספארטן פון ארבעטער — שטעלט זיך שוין קיינער נישט פריוויליק. דער יודנראט מוז אנווענדן שטרענגע מיטלען כדי צו דערגענצן די דייטשע ארבעטס־קוואטע; אין דער צייט אנשטייען אין בענדין די ערשטע צוויי "שאפף / דער סטאלער־שאפ, ווו דער דייטשער אינזשינער קילאף איז געווען קאמיסאר, און דער שניידער־שאפ פון ראסנערן.

... אין פעברואר1941 האבן די דייטשן פארטריבן אלע אשוויעב־ טשימער יידן, וועלכע זענען געווארן אריבערגעפירט צו אונז, קיין זאגלעמביע> אויר אלע פאליאקן זענען דערווייטערט געווארן פון גאנצן אשוויענטשימער קרייז. די דייטשן האבן שוין דאן געהאט צוגעגרייטא פלאן אויפצושטעלן די בארימטע גאז־אויוונם פון אויש־ וויץ—בירקענאו, ווו מיליאנען מענטשן זענען שפעטער אומגעקומען. אלע אשוויענטשימער פליטים זענען דאן אין פארלויף פון איין וואך צוטיילט געווארן אין יידישע הייזער פון בענדין—סאסנאוויץ, אזוי אז קיינער איז נישט געבליבן אןא דאך.

... יער. אנגעטון אין ווייסע הענטשקעס, א שטעקעלע אין האנט, מוז יעדער צוגיין צו אי* און ער טיילט די באפעלקערונג — איינעם רעכטס איינעם לינקס. די דייטשע פאליציי טרייבט אונטן — שנעל, שנעל. איינעם רעכטם, איינעם לינקס. א מאן רעכטס, די פרוי לינקס, א קינד רעכטס די עלטערן לינקס א. אז. וו. דאן ווערט די גרופע פון לינקס געטריבן שנעל צו דער באן, און גלייך אין די וואגאנען קיין אוישוויץ. פיר טויזנט יידן זענען דאן מיט דער אקציע פארשלעפט געווארן, נישט געבליבן קיין גאנצע משפחה נאד דעם גירוש. דא פעלט א פאטער. דארט א מאן, דא א זון, דארט א טאכטער. געבליבן קינדער אן עלטערן, עלטערן אן קינדער... אסך זענען דאן געשפרונגען פח צוג, אבער נאר אייג־ צעלנע איז געלונגען זיך צו ראטעווען און קומען צוריק אין געטא. דער גאנצער וועג פון אוישוויץ ביז בענדי איז געווען פארשפרייט מיט טויטע, וואס זענען געשפרונגען פון די לויפענדע צוגן. ...

ארגאניזאציע וועלכע האט דאס ווייטע איבסדגטגעבן דמנו רומישן פיראטעכניקער באראדין וועלכער פלעגט קאנסטרואירן די באמבעס. די מיידלעך זענען געווען: רעגינא (פאמיליען־נאמען נישט פעסט־ געשטעלט), אלא גערטנער, רוזשא און דארקא סאפירשטיין פון בענדין. אין נאוועמבער 1944 זענען די 4 העלדישע מיידלעך מיט דער פארמיטלערין צווישן זיי און דער געהיימער ארגאניואציע ראזא ראבאטא, נאך דעם ווי זיי האבן נישט געוואלט אויסגעבן מיט וועמען זיי זענען געשטאנען אין קאנטאקט, געווארן עפנטלעך אויפגעהאנגען. ...

איך גיי צורי ק אי ן קאמיטעט. אי ן א פאר שעה אדו ם קומט מיי ן ברודער מי ד ארויסנעמע ן פ ץ בענדין. "מיר האב ן ניש ט ווא ט צו זוכן מע ר אי ן בענדין״ — זאג ט צ ו מי ר מיי ן ברודער. מי ר פארע ן קיין וואלדענבורג, וו ו מי ר האב ן זי ך געפונע ן דרי י חדשים, אבע ר קיין בענדי ן בי ן אי ך מע ר ניש ט געקומען. ...

... י־ליווער, א משפחה וואט האט פץ זי ד ארויטגעגעבן גע־ זעלשאפטלעכע טוער, פארטיי־פירער, חלוצים, דאזארעס, פרעזעסן פון דער קהלה, ראטמענער, משכילים, שארפע חסידים, חשובע גע* רער חסידים און ראדאמסקער טיש־זיצער, ווארט זאגערם אין רבנישע הויפן, סטודענטן, באנק בעאמטע, אנפירער פון קאפעראטיווע בענק, סוחרים, פאבריקאנטן, און וואט נישט? זיי אלע צוזאמען, מיט נאך טויזנטער בענדינער יידן, זענען מער נישטא, פארשלעפט אין די גאז־קאמערן פץ אוישוויץ. זייער א ש איז געווארן פארשפרייט אויף די פוילישע פעלדער — און קיינער פון זיי איז נישט געקומען צו קבורה. עט האט זי ד מיר אויסגעדאכט — אז אט שטיי איך אויף דעם גרויטן קבר, אז אט די חורבות זענען דאס גרויסע קבר פון אלע בענדינער יידן. און א קללה שוועבט דאן ארויף אויף מיינע ליפן — פארשאלטן זאלסטו ווערן בענדין, מיין שטאט, וואט כ׳האב אזוי ליב געהאט, פערשאלטן זאלסטו תעדן — אז קיין ייד זאל נוער דיין באדן נישט באטרעטן. דיין אויסזען וואל זיין אזוי — ווי איידער יידן האבן דיך אנגעהויבן בויען. אוועק פון דער דאזיקער ערד! אוועק פון דעם בית הקברות, ווו קיינער איז צ ו קבורה נישט געקומען — אוועק פון דער ״טויטן שטאט״! —

בענדין, האבן זי י שרץ געוווטט, אז דאס קלייבט מען זי י בלוי י צונויף, כדי ע ט זאל לייכטער זיין פון די דאזיקע געטא ם צונויפצ ר שטעלן טראנספארטס קיין אשוויענטשים. ...

... אנגפאלן איז פרייסן אויף אונזער שטעטל בענדין, און אפגענועקט זיין נאמען ...

... 15.1.1941. היינט דעם פינפצנטן יאנואר אנגעקומען די ידיעה וועגן דער אויסווייזונג פון הונדערט פופציג טויזנט יידן פץ סאם־ נאוויץ אץ בענדין. ה ם חפצים שאנחנ ו נעש ה א ת הדב ר ובתנא י הזה יהי ה האפשרו ת להצי ל א ת הממו ן ש ל האנשי ם האלה. דאס איז אן עיקר פראגע. צי זאל מען מיט אייגענע הענט טון אזא זאך. ...

כלי־זץ. אץ די לעצטע מינוטן די פריזירער געקומען צו לויפן. ביי זיי דעם שווייס גערינען פץ די פנימער, אזוי ארום געראטעוועט געווארן. געווען אין לאגער נאך עטלעכע טעג אץ דערנאד פאמעלעך באפרייט. צום ערשט די בעל־מלאכות, דערנאד אנדערע אץ משך פץ דריי־פיר טעג פארלוירן איבער צען קילא, אויסגעזען וויא האלב טויטער. דארט נהרגו שלש מאות יהודים, אץ סאסנאוויץ ווייסט מען נישט צו וועמען געהערט דער איינפאל פץ די גאלד אץ זילבער שפענדונב געווען השדים, אז דער מלד (מערץ רעד.) עם געמאכט. די פוילן האלטן דאם נישט פאר פאסיק, אבער די יידן אדסגעטייטשט, אז דאס דארף פארהיטן פאר רדיפות. די בוכונג פץ די באשטייערונ־ גען פון דעם מיןא פראבלעם. אין בענדין ווערט עם נארמאל גע* בוכט. דער מלך,א ווארעם יידיש הארץ. אים זייער גוט אויפגענומען אין מעריש־אסטראוו אץ פראג2. אים געגליקט צו באפרייען די יידן פץ מעריש־אסטראוו פץ דעם לאגער אין ניסקא, נויטיק געווען דער שטח פאר אן אנדער צוועק, דעריבער אנטקעגן געקומען דער בקשה וועגן באפרייען די יידו פץ לאגער. עם האט אים צוגעשפילס דאם גליק איןא סך פאלן. דאך האלט מען, אז צוליב עמיגראציע גרייט צו טאן אלץ און נישט אפשטעלן זיד פאר גארנישט. באמיט זיך לעצטנם וועגןא באפולמעכטיקונג פץ די ווארשעווער עסקנים מסתמא נויטיק אים צוליב די דייטשע יידן וועלכע פרעגן: "מה שמד". לעצטנם זיד קאמפראמיטירט צוליב דעם צוזאג וועגן צוואב־ ציק טויזנט סערטיפיקאטן און פון דעם זיד אויסגעלאזט בוידעם. דאם האט שטארק אפגעשוואכט זיין פאזיציע, דאך אים געלונגען אפצוהאלטן אויף עטלעכע חדשים דעם גירוש־שלעזיע. איצט דעם 26 אפריל דארף דאך פארקומעןא גירוש פץ ריבניק, אדערבערג, און אנדערע שטעט פץ מזרח קיץ סוכא, טשעבינא, זאוויערצע. טויזענטער ייח דארפן פארלאזן זייערע היימען ...

... האבן זיך געבליבענע רעשטן פון אכט־הונדערטיאריקן יידישן קבו ץ אין בענדין , ווידער צונויפגעזאמלט אין "זייער " בענדין . זיי האבן געחלומט צו טרעפן נאנטע און ווייטע און צוריקאויפבויען די שיינע יידישע בענדינער וועלט , וועלכע איז אין פייער און אין רוי ד אוועק אויף אייביק.. . די אומגליקלעכע רעשטן האבן פארגעסן א נאטור ־ געזעץ, אז א בויקל וועלכער איז אויסגעריסן געווארן מיטן ווארצל, קען מען נישט פארפלאנצן פון דאסניי דורכן פארפלאנצן פארוועלקטע הארבסט־בלעטער... ...

צודי איינצעלנע מעגטשן וועלכע זענענשוין געווען אין 'בענדין זינט דער פוילישער באפרייאונג — יאנואר 1945, זענען אין מאי צוגעקומען נאד יחידי סגולה וועלכע זענען ערשט באפרייט געווארן פון די קאנצענטראציע לאגערן. די אלע מענטשן וועלכע זענען גע ־ קומען פון די קאנצענטראציע־לאגערן זענען געווען באדענלאז, דאב ־ לאז און אויד׳היימלאז, האבן פשוט נישט געוווסט וואס צו מאכן מיט זיך, ווו ס׳פירט זייער וועג ווייטער און ווי אזוי ווייטער צו בויען זייער לעבן. עם האט עקזיסטירט א יידישער קאמיטעט, אנגעשלאסן אין צענטראלן ווארשאווער קאמיטעט, געגרינדעט און אונטערשטיצט דורך דער פוילישער רעגירונג. דער דאזיקער קאמיטעט האט זיך אייגענטלעך פארנומען נאר מיט סאציאלע און ערשטע הילפס ־ ארבעט, יעדן געקומענעם געגעבן עטליכע זלאטעס און בחינמדיקע מיטאקן. וווינונגען האט כמעט קיינער נישט געהאט. דער ארטיקער סטאראסטע האט פאר די דאזיקע צוריקגעקומענע מענטשן צוגעטיילט עטלעכע צימערן אין הויז פון יחיאל ווינער, און דארט האבן די מענטשן "געלעבט" א לעבן פון אויסגעשפיגענע וועמען די וועלט האט אויסגעשפיגן, ...

... דרכי ההשגחה נסתרות הן, — האט די השגחה געוואלט, אז איך מיט מיין פרוי זאלן בלייבן לעבן אין די קאנצענטראציע־לאגערן, און אויך מיר זענען נאד דער מלחמה צוריקגעפארן קיין בענדין, זוכן אייגענע קינדער, שוועסטער־ברידער און קרובים, אבער קיין־נעם פון דער אייגענער נאענטער משפחה נישט געפונען, נישט קיין לעבעדיקן און נישט קיין קבר ווו א טרער צו לאזן, קיין לעצטן גרויס נישט געקענט געפינען, און קיין לעצטן קרעכץ פון שטיין און מויער נישט געקענט דערהערן, בלויז ריח פון שריפה האט אנגעפילט די לופט...

זעענדיק, אז שחיטה איז, ליידער, פארגעסן געווארן ביים רוב יידן אין בענדין, האבן מיר געזוכט וועגן ווי אזוי צוריק צוגע־ וויינען די דאזיקע יידן; מיר האבן דאמאלס געבראכט דעם שוחט ר׳ אליהו ג ד פון סאסנאוויץ (היינט אין חיפה), עטליכע מאל אין דער וואך קיין בענדי ן! גלייכצייטיק האבן ארויסגעשיקט א ספעציעלן שליח, וואלף שווייצער (היינט אין חיפה), אין אלע יידישע שטובן צו נעמען די עופות צו שחיטה, נישט נעמענדיק קיין שחיטה געלט, און אלעמען א חיים געשיקט די געשאכטענע עופות זמיד האבן געמאכט תפילין, און געטיילט אומזיסט סדורים און אנדערע תשמישי קדושה. חתונה געמאכט יתומים מיט יתומות בכבוד און כדת משה וישראל. ...

... איך, דער ערשט נישט־לאנג אנגעקומענער קיין ישראל, און מיינע ברידער, וועלכע זענען לעת עתה פארבליבן אין בענדין, זענען כמעט די איינציקע בענדינער תושבים, וואס זענען געבליבן לעבן, זייענדיק פארשטעקט און אויסבאהאלטן די גאנצע זעקס יאר פון דער מלחמה אין אונזער שטאט, וועמענס חורבן כ׳האב, צו מיין פיינליכסטן ליידן, געזען מיט מיינע אייגענע אויגן. ...

... אויף אן אספה וואט איז פארגעקומען אין בענדי מוצאי־שבת, 29.10.1938, צו וועלכער ט׳איז געקומען אן יעדער אגיטאציע א גרוי־ סערע עולם פון אלע שיכטן, זענען געווארן ברייט באהאנדלט די וועגן און מעטאדן פון אונזער הילפס־אקציע. ט׳איז געוויילט געווארן א סטאבילער קאמיטעט מיט ה׳ פירטטענבערג אלט פרעזעס, יצחק ו ו י ג א ד ז ק י (וויצע־פרעזעס), מארקוס ג ע ר ט נ ע ר (סעק־ רעטאר), ישראל גאטהייל (קאטירער), בנימין ג ר ויב א רד, פדוי פאראדיטטאל (אלע טראגיש אומגעקומען), אברהם ל י־ ו וער (איצט אין אמעריקע) און מאטל ג א ל ד (צווייטער וויצע־ פדעזעס), וועלכער איז לעצטנס געקומען מיט זיין משפחה פון רוט־ לאגד קיין ישראל. ...

... קיין בענדי קומען אן א טויזנט נפשות פון די פליטים, פאר וועלכע די שטאט האט ארויסגעוויזן א סך הארציקייט און ווארעמ־ קייט. פיל פליטים ווערן איינגעארדנט אויף ארבעט אין זייער בא־ רוף, אנדערע באקומען מאטעריעלע הילף ) צו דערמעגלעכן א זעלבסט־ שטענדיקן קיום און פרנסה. די געזעלשאפט "ארט" פארלייגט קורסן. פון צושניידעריי, קינדער אין שול־עלטער ווערן באזארגט מיט שול־ בילדונג, אזוי אז אונזער הילף פארצווייגט זיך אויף אלע געביטן. ...

... פרילינגס־צייט, 1939, באווייזן זיך אין בענדי ן נייע פליטים פון סלאוואקיע, נאד דער באזעצונג פון היטלערן, ימ״ח שמו וזכרו. אונזער קאמיטעט איז געווען טעטיק זייער פאזיטיוו ביז צום אויד ברוך פון דער צווייטער וועלט־מלחמה, וואס האט אונז אלע פאר־ וואנדעלט אין פליטים און מתים. ...

יהודי פולין נחשבו אז נתיני־חוץ ומטעם זה היו נתונים להשגחת המלך, שמינה מושלים מיוחדים שפעלו בשמו. המושלים האלה שנקראו "וואיעוואדא" מסרו שוב את שלטונם בערים כמו בגדין ל״סטאראסטא". ...

... בשלהי המאה הי״ה נמנו עם 'נכבדי היהודים בעיר: הרש"ל ודוד אהרונוביץ, יעקב לבקוביץ. מאיר שפירא, הרש"ל רובין, יעקב ארליך, יצחק גיטלר, שמעון לונדנר, לייב זונדלוביץ. וולף ודוד ברוינר. • מתוך שאלות ותשובות .נודע ביהודה " (מהדורה קמא, אבן העזר, שאלה ס״ב) מתברר, שבשנת תקל״ה (1775) פעל בבנדין רב בשם ר׳ מאיר. ממקורות אחרים נודע, ששם משפחתו היה אורבאך. ...

... בבנדין התגוררו בעת ההיא יותר מ־300 משפחות יהודיו* זוכר אני, שנתנו לשומרים דקרי ברזל ובנשק זה עמדו על משמרתם ברחובות העיר. בין השומרים היו זקנים וצעירי* בעלי־בתים ...

... הצעיר בבני רבי אלתר הצדיק מוולברום, רבי יצחק־מנדל, קבע מושבו בבנדין שנתיים לפני פטירת אביו, ברחוב מאלאכובסקא, בבית ר' אהרן מנדל שוסטר, וניהל ביודמדרש משלו. היה זה בית מדרש מרווח. מדוע קראו אותו "שיניווער רבי"? על שום שהיה יושב ליד ה״שינעס", פסי־רכבת באידיש. לא היה לו שום קשר משפחתי עם שושלת שיניבה הגליצאית ממשפחת הלברשטאם, מלבד בדרך חיתון. ...

רבי אלתר נפטר אחר מחלה ממושכה בשנת תרע״ח זקן ושבע ימים, ומנוחתו כבוד באוהל אביו בוולברום. על כסאו ישב בנו השני רבי יוסף נתן, שהיה, מתמיד גדול בתורה. בנו הבכור רבי שלום (אברהם שלום פנחס) כיהן באדמו״רות תחילה בזאביארצ׳ה, ומשם עבר לצ׳נסטחוב, ואחריו המשיך בנו רבי יעקב־יצחק אלחנן בצ׳נסטחוב, שהתפרסם בהתמדתו הגדולה, וממש "לא פסיק פומיה מגירסא". והצעיר בבני רבי אלתר, רבי יצחק־מנדל, תקע אהלו בבנדין. כך חילקו הבנים ביניהם את מקומות כהונתם מיד אחר פטירת אביהם הצדיק מוולברום.

לא יצאו ימים רבים ורבי שמחה־בונם נכנס לעולם המעשה. סמיכתו על שולחן חותנו בבנדין פסקה, והוא נאלץ לחפש לעצמו מקור לפרנסה, וכאן עמדה לו חסידותו למגן. תמר ברגסון, אשתו של ברק * ברגסון, בנו של רבי שמואל זביטקובר, היתד. נודעת במעשי צדקתה הרבים ועזרתה לדלת העם. תנועת החסידות הצליחה לקרב אליה את הזוג העשיר הזה. תמר ברגסון תמכה בחצרות הצדיקים וכחסידים שונים ומינתה אותם לפקידים בבתי מסחרה. עם פקידי בית מסחרה נמנו ו " שמחה בונם מפשיסחה ורבי יצחק מוורקה. ר׳ שמחה בונם היה ממונה על מסחר היערות של ברגסון. הוא היה מוביל ברפסודות את תוצרת העצים לנמל מציג. לרגל מסחר זה היה גם נוסע מזמן לזמן לאשכנז — ליריד הגדול בליפציג. — יחסיו המסחריים דרשו ממנו ידיעת שפות אירופה והוא למד לדבר פולנית, גרמנית ורוסית. כן לבש בגדים אירופאים, שלא הסיר אותם גם בחזרו לפולין ובהכנסו לחצרות הצדיקים.

... ואף יודעי־נגן ובעלי־תפילה מצויינים היו לחסידי גור בבנדץ. ר׳ יעקב׳לה שפירא שימש במשך שנים כבעל־תפילה בקלויז הגדול, בימים הנוראים — בעל מוסף עם בל־נדרי ונעילה, ועבר לפני התיבה עוד בגיל התשעים. נפטר כמה שנים לפני פרוץ מלחמת השמד האחרונה. ...

"בית האוצר" ו״תשובת בן פורת" ואחרים, שישב תקופה מסוימת בבנדין, ואף הוא היה מתלהב מאד מרגש הקודש בקלויז. ...

... היחסים בבנדין בין חסידי אלכסנדר וגור היו ברוח של סבלנות. הניגוד ביניהם לא הורגש כאן ביותר. חסידי אלכסנדר היו מצביעים בבחירות רב העיר בעד רבי הירש־הניך לוין, ואף היו באים לבית הרב בשבת או בחגים. דבר זה בא תודות לרוח הסבלנות ההדדית, ומלבד קבוצה קטנה של חמומי־מוח משני הצדדים נמצאו בשני המחנות יהודים בעלי דעה צלולה ונבונים, שהתיחסו זה לזר, בנימוס, וכמעט פעם לא הגיע ביניהם לחלוקי־דעות בשום נקודה שהיא. ...

... קלויז חסידי סוחאצ׳וב בבנדין נחשב בין החשובים שבעיר וקבעו לו מעמד מכובד בחיי הצבור . ...

... כעסקן ה״אגודה" ביקר הרבי פעם בבנדין והתאכסן בבית ר׳ חיים דוד הנקר, חסיד סוקולוב, בעל־בית, שבניו נחשבו ללומדים מופלגים.

... עד לשואה הנאצית המה הקלויז הקוצקאי בבנדין חסידים לומדים, מעמיקי דעת, שהגו יומם ולילה בש״ם ופוסקים, שהתעמקו במשנתו של רבי מנדלי, באמרותיו ובשיחותיו, וספגו את דבריו. הוא העתיר מזון לאין שיעור — אמרות בודדות, שיחות מקוטעות, פתגמים, מלאי עיון ומוח. ...

בין היתר: ״בבחירות האחרונות לעיריה השתתפנו בפעילות רבה. חברנו ד״ר רכטמן נמנה עם חברי העיריה הפעילים ומגלה עירנות בכל שטחי עבודה. חדרנו לערי זגלמביה ושלזיה הגדולות. סניפינו בקטוביץ וסוסנוביץ מניחים את הדעת. כן עלה בידינו לארגן סניפים בדומברובה, קניגס־הוטה, וו1לבר1מ, אלקוש וזומבקוביץ ביום א/ 10 באוקטובר, נערך בבנדין כנס של מפלגתנו בו השתתפו הסניפים של כל גליל קאלץ. המרכז היה מיוצג ע״י החבר מרדכי יפה, חבר הפועל הצעיר בארץ ישראל". ...

קבוצת חברי ״בונד״ בבנדין, 1916 ביניהם: פרייליך מזכיר הקהילה, קמינסקי, קורנפלר אגרופע חברים פון "בונד" ...

...״החודש (נובמבר, 1932) נערכה בבנדין פגישה גלילית של חברי גורדוניה בזגלמביה. יום לפני הפגישה נערך בטוסנוביץ כנס של כל קבוצות ההכשרה של גורדוניה בפולין. בכנס השתתפו נציגי הקבוצות מסוסנוביץ, ווישליצה, דזילושיץ, ליפא, פביניץ, זגנאסק, שראדז. חסרו נציגים מהמקומות המרוחקים בערי־הספר. בשם ההנהגה הראשית השתתפו בכנס: ד״ר ישעיהו שפירא, יוסף ליקור, חיים גולדפרב, יונה גולדברג־יגול וגרשון אוסטרובסקי (כולם בישראל) מטעם מרכז החלוץ. התנהלה שיחה ערד, על יסודות תנועת החלוץ ועל מצב קבוצות ההכשרה שלנו בפולין. בשיחה השתתפו: נחום קלדמן, ישראל אינטרוליג* טור, םוניה, אברהם בייטנר, יצחק לונדנר (בולם בדמיה ב׳), צבי קוטנר, יהונתן ויסבורד (שניהם מבנדץ — דמיה ב/ נפלו במות גיבורים במלחמת השחרור)! ישראל גרויצר, ואחרים. ...

ההופעה האחרונה לפני הציבור בבנדין היתה ב־1939, ליום השנה ה־17 לפטירתו של א. ד. גורדין, בתיאטרת "נובושצ׳י". פתח אנזלביץ ואחריו השלים יושב־ראש ה״התאחדות" בבנדין. הפרנס משה רוזנקר (ישראל). יעקב אורי מנהל לספר בהרצאתו זכרונות מפגישותיו עם א. ד. גורדין. החלק האמנותי שכלל מערכות: "חניתא", "יהודים בארצם העצמאית", "על קברי חברי גורדוניה בקבוצת מעלה החמישה", דיקלומים וריקודים ריטמיים, עורר תשואות־חן וקורת רוח מרובה. ...

מורי לעברית במשך כל שנות לימודי. כל "גירסא דינקותא", כל מה שלמדתי מפיו, שמור בזכרוני. הוא היה אדם אציל-רוח ובעל סגולות נעלות. ידע את שפתנו וספרותה לעמקן. בשל פיו העדין ויפי־נפשו, נהגו חלק מחניכיו להטרידו, ולא אחת ראיתיו עומד נבוך נוכח תלמידיו, שהקניטוהו, אך הוא סלח להם משובתם. הייתי מבאי־ביתו (אשתו ז״ל, למשפחת פרגר הנודעה, שרק בנה בלבד, יהודה, שרד לפליטה ונמצא בארץ) ויחד עמלנו באגודת "תרבות" להפצת העברית בשכבות העם בבנדין. בתו הנקה, נערת חן, מפעילי גורדוניה, שהעברית היתה שפת־האם שלה — כמה תקוות תלינו בה לרגל כשרונותיה ומידותיה, אולם היא ניספתה מות קדושים עם אנשי המחתרת. ...

•י■ נדי ן עי ר הולדתי, בחלומו ת הליל ה נשאר ת ל י ממשי ת וחי ה 1■■ ע ד היום. רו ב התרחשויו ת הליל ה בסימטאותי ך הצרו ת ובשוקך הנרח ב עדיי ן פוקדו ת אותי. פחד י הלילה, תמיהותי ו וג ם נפלאותיו, ממלאו ת א ת הל ב ג ם אימ ה וג ם טוב ה מעולמו ת שעבר ו — מאוירת הילדו ת שבסימטאותי ך וע ד ידיעוודהאימ ה משם. כ י הנ ה ...

לראשונה ביקר בבנדי ן ב־1917. את רשמי ביקורו זה העלה בזכרונותיו, שפורסמו תחילה ב״ד י לעצט ע נייעס" בשם "אויפן לייטער", אחר כך תורגמו לעברית בספרו "על הסולם". ...

... לעירנו היה בא לעתים קרובות לרגל הרצאותיו, כי הקהל אהב לקראו ולשמעו. היו לו ידידים רבים בבנדין, שארחו לו ואירחוהו בבתיהם, וכרגיל היו מסדרים לכבודו מסיבות. ...

... בבנדין ביקר לעתים קרובות בשליחות מפלגתו, לרגל הרצאותיו המדעיות ובעניני הגימנסיה "יבנה" (ע״ש פירסטנברג), שנמנתה עם איגוד הגימנסיות האוטרקביסטיות מיסודו של ד״ר ב ר ו י ד א מלודז. ...

*ולד בשדלאץ ב־1892, לאבי הרב יששכר בריש גרויברט ז״ל, מנעוריו הצטיין בכשרונותיו המעולים ללימודים ובתפיסה טובה. למד תורה מפי אביו הגאון בבנדין ושנים אחדות למד בישיבת ראדין אצל ה״חפץ חיים״ והוא שהסמיכו לרבנות. לימודים ...

... ן■* היות ר׳ חנוך לוין כבן המשישים נבחר לרב בבנדין. עד אז לא 1■■ כיהן ברבנות, וישב על התורה ועל העבודה.

לפני היודנראט. בפגישה הראשונה לא קיבלו אנשי היודנראט את ההצעה, אבל גם לא דחוה, ובינתיים נמשכה העבודה בהקמת שני הצריפים הגדולים והמבנים הקטנים הסמוכים להם בשטח. לבסוף נתקבלה הצעתנו על דעת היודנראט, והחלטנו להעביר את הנוער לעבודה בשטח הבור המשתרע על 100 מורג, קניין חברת המכרות. משנגמרה הקמת המבנים בשרודלא והובאו המומחים (גנן מהעיריה, אחד בוגר בית ספר חקלאי מצ׳אנסטוכוב וגנן יהודי גרמני, שסבא שלו התגורר בבנדין והוא בא אליו בזמן המלחמה), התחילו חברי הקבוץ והנוער יוצאים לחווה. מנהל העבודה היה חבר הקבוץ, חניך "בלוי־ווייס", צעיר מוכשר ושמו פוהורילה. אף־על־פי־כן, לא היו צעדי הראשונים של החווה מוצלחים, ובעיקר לקה משטר העבודה. חלק קטן מהחברים ישן במקום בחדר שכור אצל פולני, היתר חוזר היה העיר לפנות ערב. הצריפים נמסרו מאוחר יותר לרשות החווה. כל שבת היו באים נציגי היודנראט לערוך תשלום לאכרים מהסביבה שמהם שכרו סוסים וכלי עבודה, ואגב כך עורכים מעין "פיקניק"...

... על גלר לפעול בכיוון זה במחנהו. גלר החליט לחזור לוארשה, אולם ביקשנוהו שישאר בבנדין ואנו נשתדל לאשר את ישיבתו כחוק. גלר לא נעתר לבקשתנו, באמרו, שוארשה עושה הכנות, וכחבר ההנהגה הראשית של גורדוניה בפולין שומה עליו להיות שם בשעה זו. חברים שהיו קשורים בו בלב ובנפש רצו לנסוע עמו, אולם הוא התנגד לכך, בטענו, שעליהם להשאר ולעשות את ההכנות להתגוננות במקום. ...

... אכן, רעיון ההגנה העמיק לחדור לכל שכבות 'האוכלוסיה היהודית, אולם לא היה לנו, לצערנו, במה להתגונן. העובדה הזאת לא נסלח לעולם לשכנינו 'הפולנים, שבימי מסה ומבחן ונוכח מאבקנו האיום והנואש עם כנופיות המרצחים המזוינים, לא עזרו לנו בהשגת נשק. יכולתנו היתה מוגבלת: סכינים ואבנים מול מכוגות־יריה. אין ספק, שאילו היה בידי הנוער החלוצי בבנדין ובסוסנוביץ נשק במידה מספקת, כי אז היתד. ההתגוננות ראויה לשמה. לצערנו, חסרים אנו את הפרטים גם על מקרי ההתגוננות והקרבות הבודדים שהתחוללו. המתים לקחו עמם לקבר את סוד מות־הגבורים שלהם. ...

בבנדין נמצא הקבוצת חברים של גורדוניה מצ׳אנסטוכוב, שסודרו לפני הגירוש בחוות החלוץ. בחווה נבנה בונקר, שהכניסה אליו היתד, דרך החממה, ומנהרה הוליכה לשדה. החווה נמצאה בסביבה פולנית, והפולנים ידעו על הבונקר. נמצאו בו גם חברי גורדוניה המקומיים, ביניהם האנקה בורנשטיין (מראשי "גור־ דוגיה" בבנדין ובפולין. ממקימי המחתרת החלוצית בזגלמביה. ניספתה באקציה האחרונה באוגוסט, 1943), שלמה לרנד (יליד בנדין, חבר "גורדוניה", חבר מפקדת הארגון היהודי הלוחם בבנדין. נפל ב־1 באוגוסט 1943 עם קבוצת חברים, מחמת בגידת פולני, סוכן גסטאפו) ואחרים, כ־30 איש. הבונקר הוסגר על ידי הפולנים, וכל החברים שבו נתפסו. התחלנו, איפוא, לבנות בונקר שני, חפרנו עד לעומק מטר וחצי, אך הגענו לעורק־מים ונאלצנו לשוב ולכסותו.

... * ולד בבנדין, 1913, אולם בגיל חמש היגר עם משפחתו !^לגרמניה. משהגיעו הנאצים לשלטון עלה לארץ־ישראל, והוריו חזרו לבנדין, עם יתר הפליטים שגורשו מגרמניה המנואצת. ...

... ןךיין משה ופסיה. נולד ב* 15 בינואר 1922, בבנדין. ב* 1924 1■■ עלה לארץ עם הוריו, והוא בן שנתיים. למד בבית־הספר "תחב * מוני" בתל־אביב. משסיים את בית־הספר בהצטיינות, נצטרף ל״נוער העובד" והחל לעבוד בבית־מסחר לחמרי־בנין. בימי מלחמת־ העולם השניה, בהיותו כבן 17, מיד לאחר הפצצת תל־אביב, התנדב לצבא הבריטי. נפל בשבי באי כרתים. משם הועבר לגרמניה, והיה חמש שנים בשבי. עבד בחווה חקלאית, בלול וברפת. טוב־לב וחרוץ, וחבריו לשבי מעידים על מסירותו ונאמנותו לעם לארץ. לאחר שחזר מהשבי, עבד בבית־החרושת "וולקן" בחיפה, ומשם עבר לעבודה בכפר טירה במזנון, שהקים יחד עם חברו * היה חבר מסור ל״הגנה". ...

... ן■■ בנם של גילה ויצחק מנחם. נולד בבנדין, 1927. נדרש על־ ■* ידי היודנראט להתייצב כדי להישלח למחנה העבודה בו היו מועסקים בני־נוער. הסתתר, ומפאת אי־התייצבותו נאסרה אמו. מתוך פחד פן תיענש ותיגרש — נתייצב ונשלח ל״דולאג" (מחנה מיון לעבודה). ...

... יא, יידן האבן זיך פונאנדערגעבויט און פונאנדערגעבליט. דורות האבן אריינגעלייגט אין איר זייער ענערגיע א ת פעהיקייט און און נשמה א ת זי איז געווארן א יידישע שטאט, א בינשטאק פון אקטיווקייט א ת שאפונג, פון לעבנסלוסט א ת גוטע מידות, פון דערהויבענע שטרעבונגען און אהבת ציון וישראל. פלעגט א ייד בעטן א באן־בילעט קיין בענדין, פלעגט זיך דער גוישער פארקויפער וויצלען: — קיין ירושלים... ...

... זייט אוגוסט 1914 ביז סוף 1918 געפיבט זי ו בעבדי ן אובטער דער דייטשער (טיילווייז אוי ר אובטער דער עסטרייכישער אקופאציע). וועלכע האט מיט עבט פרייסיש־יובקערישער ברוטאליטעט אובטער־ דריקט די היגע באפעלקערובג. ...

... אין די צייטן פונעם קעניג סטעפאן באטארי באקומען די בענדינער יידן א דערלויבעניש צו וווינען אין צענטער פץ דער שטאט, ווי אויך צו האנדלען אין מארק צוגלייך מיט די קריסטלעכע סוחרים. ...

אין דריטן זונטאג, נאך דער חגא פון הייליקן מיכאל, אין יאר 1579, האט זיך צוגויפגעזאמלט דאס גרויסע מארגראביע־געריכט, מיטן לאנדוואיט אין דער שפיץ און מיט די לאווניקעס בארטלאמיי שטשיגיעל, יאקוב שוואנצער׳ אלבערט לופא׳ בארטלאמיי ■גגיעטשי־ שוויניא, יאן לאגינסקי און לאורענטי ווארמום. דאם געריכט האט אויפן סמך פון פראוואניס א בריוו געזאלט איבערגעבן דער פרוי שיטקאס הויז צו לוקא ש סענדזשיצקי, וועלכער האט עס געקויפט ביים סטאראסטע פאר 32 פוילישע גילדן. ...

... מקבלים עליהם לציית כדין כל ישראל רק עיקר מגמתם שיהי׳ ביניהם אהבה ואחוה בכדי שלא יכשלו... כל אומן שונא את אמונתו ושיהי׳ אחד לחברו מגן ומצלו בכל אשר יבוא עליהם ואויבי ד אחד מהם לעזור כנגדו ועתה כי המה יחדיו קשר אמיץ וחזק לאחיו יאמר חזק ונתחזק ויהי׳ בטח ושאנן מפחד רעה כל זה... החיוטיו וגם שאר בעלי מלאכות וזה תוכן דבריהם ויתר דבריהם אשר בניהם יתוקן עפ״י תקנות אשר יעשו ביניהם עפ״י רוב מנין ורוב בנין אשר הוא לטובתם והנוגע ליראת ד׳ לעבוד עבודת ד׳ בשלמות נעשה היום יום ו׳ עש״ק אסרו חג של פסח תקס״זיי ו לפ״ק בענדיך. (נאך דעם קומט א ריי אונטערשריפטן פון די גרינדער). ...

... אלם באוויי ז האב ן אונטערגעשריב ן כבוד הרב אב״ד אץ די משגיחים, ווי אויך אייניקע יחידי סגולה, יום ד׳ ח׳ שבט תר״ב (1842) לפ״ק בענדיך. ...

ס׳איז אויך אונטערגענומען געווארן אן אקציע לטובת דער גיט־ נאזיע ביים היגן שטאט־ראט און ביי דער קהלה, וועלכע איז געקרוינט געווארן מיט א געהעריקן דערפאלג. ס׳זענען אויך צוקאאפטירט גע־ ווארן נייע מיטגלידער צום אויפזיכט־ראט, צווישן וועלכע ס׳האבן זיך ספעציעל אויסגעצייכנט דער עסקנ שלמה פרענקל און דער ענערגישער כלל־טוער אברהם ליווער, ווי אויך לייביש בוכווייץ, א. לאכמאן, משה גרונדמאן, אברהם פטאשניק, וואלף רעכניץ א״אנד. עס האט זיך אויך פרייוויליק געמאלדן אלס אדמיניסטראטאר דער שול־טוער מאיר פאטאש. און אט פון דעם מאמענט הויבט זיך אן א נייע עפאכע פאר דער שול, די אנטוויקלונג מאכט ריזיקע שריט פאראויס און די פרעק־ ווענץ וואקסט כסדר. אסך מיטגעווירקט צו דעם האט דאס באקומען פון קאעדוקאציע־רעכט. אבער א גרויסע שטערונג צו דער ווייטער־ דיקער אנטוויקלונג פון דער גימנאזיע איז געווען דאס נישט באזיצן קיין עפנטלעכע־רעכט, צוליב וואס די שילער האבן צו די מאטורע־ עקזאמענס געמוזט אנקומען אין די נישט־יידישע שולן, און דער רעזולטאט איז געווען אזעלכער, אז פון 8 שילער, וועלכע זענען צוגעטרעטן צו די עקזאמענ ...

... דידאטן אין דער קאמונאלער פארוואלטונג. א לאנגע צייט איז דער פארזיצער פון סוחרים פאריין ל. רובינליכט געווען וויצע פרעזי* דענט פון אונדזער שטאט און ביים היינטיקן טאג איז ער לאווניק אין היגן מאגיסטראט. ...

... אויך שמעון פירסטענבערג איז געווען איינער פון די פיאנער פון דער פוילישער אינדוסטרי. א פעאיקער סוחר און גוטער ארגאניזא־ טאר. אין 1920 האט ער אפגעקויפט ביי א דייטש אין קעניגסהוטע א קליין פאבריק ל פון צינק־וויאדרעס און עס איבערגעפירט קיין בעב־ דין, ווו ער האט שוין געהאט אפגעקויפט די צינק־פאבריק פון טולנזעס אפנחייט, און אין א קורצע צייט ארום אים אויפגעבויט אלס איינע פון די מאדערנסטע פאבריקן "די פוילישע אנשטאלטן פאר צינק אויס־ ארבעטונגעך איז געווען פון די ערשטע אין פוילן פון דעם סארט, ווו ס׳איז פראדוצידט געווארן: פארצינקטע בלעך, און פארצינקטע וויאדרעם. געהאט א אפזאץ מארק ווייט מחוץ די גרענעצן פון פוילן.

... געווען אונטערנעמונגען, וועלכע זענען אנטשטאנען און זיך אנטוויקלט ביי אונז אין שטאט, נאר א דאנק דעם געברויך און קויפס־ קראפט פון דער באפעלקערונג, באזוגדערם פון ארבעטער און אנגע־ שטעלטע אין אויבערשלעזיען.

ביר ברויערייען זענען געווען אין שטאט דריי: די עלטסטע איז געווען סערצאזשעס ביי די וואסער בריק, ווו ס׳האבן געארבעט כמעט בלויז יידן; די צווייטע גרויסע ברויעריי פון אברהם טראפאווער און שוויצער וואס איז שפעטער געווארן א אקציע־געזעלשאפט, די דרי' טע פון שמשון ראזענבלום, אויפן מאלאכאווסקיגאס. נישט ווייט פון בענדין האבן זיך געפונען די גרויסע ברויערייען פון טיכא און זשיוויעץ מיט זייער גוטן ביר, אבער צוליב דער ביליגייט האט אונזער ביר געהאט א גוטן אפזאץ מארק אץ גאנצן אומגעגנד, ספעציעל ביי דער ארבעטער באפעלקערונג. ...

... מיר האבן דא געשילדערט בקיצור דעם אנטוויקלונגם־וועג פון דעם יידישן האנדל און אינדוסטרי פאר די לעצטע יארן אין בעג־ דין. אוממעגלעך צו דערמאנען די אלע יידן וואס האבן געהאלפן אנט־ וויקלען דעם האנדל אין שטאט און אויסצורעכענען אלע פאבריקלעך; נישט געווען קיין הויז אין בענדין, וואס זאל נישט האבן געהאט א פאבריקל, ווייל אלץ האבן בענדינער יידן אויסגעארבעט: קנעפ, שפיגלען, באקאליט (2 פאבריקלעך) הענטשקעס. דאמעך און מע־

שלמה צמח באשרייבט אין זיין בוך "בראשית", ווי אזוי ער איז אין יאר 1904 אריבער די גרענעץ קיין ארץישראל. אויך נאך ערשטן וועלט קריג, גלייך נאד דער באלפור דעקלאראציע ווען ס׳האט זיך אנגעהויבן די גרויסע ציוניסטישע אויפלעבונג באוועגונג. איז בענ־ דין געווען א באזע פאר די צענדליקער גרופן פון חלוצים פון רום־ לאנד און פוילן, וועלפע זענען געווארן באזארגט ביי אונז אין שטאט מיט עסן, באקליידונג און דאקומענטן, און געשיקט דורך דער גרענעץ ווייטער, קיין ווין און טריעסט. ...

... איך געדענק ווי אזוי דאס רוסישע מיליטער האט אפגעצויגן פון שטאט. עס האט געהערשט א תוהדובוהו. מען איז איבערפאלן רע־ גירונגס־אמטן, שפייכלערם, קאזארמעס, כאפענדיק אלץ, וואס ס׳איז געקומען אונטער דער האנט. איך מיט נאך שכנות׳דיקע יינגלעך זענען ארומגעלאפן איבער די גאסן, אזש ביז צו דער באן־סטאציע, ווו עס זע־ נען געווען אויפגעפראלט די קאסעס אץ באן־בילעטן האבן זיך געוואל־ גערט. כ׳האב אנגעפילט די קעשענעס און אוועק אהיים א פריילעכער, גלויבענדיק מיט תמימות, אז איצט, פארמאגנדיק אזא אוצר, וועל איך קענען ארומרייזן בחנם איבער דער גאנצער וועלט מיט דער "קאלע" (באן).

... אין יענער קאוויארניע האב איך זיך אנגעהערט אסך מעשיות, וועלכע האבן פאר מיר, דעם "עסטרייכער", געקלונגען פשוט ווי מעשיות פון טויזנט און איין נאכט. אבער טאמער האב איך אין א מאמענט געצווייפלט אין וועלכע עס איז פון זיי, האט מיד די שבת׳ דיקע פארזאמלונג איבערצייגט, אז די בענדעער פועלי־ציון מעג מען און מען דארף זיי אלץ גלויבן. ...

... פייערלעפע דערעפענונג פון ספארטסטאדיאן פון "הנח" אין כענדין. ...

... א גרויס ווארעם יידיש הארץ. א רייכער מענטש, פון די נכבדי העיר, פאפולער צוליב זיין געזעלשאפטלעכער ארבעם. געווען דאזאר אין דער קהלה, וואס אין יענע צייטן האט עס געמיינט — א בעל־הבית איבער די שטאט־ענינים. א גרויסער בעל־צדקה, אויסגעהאלטן א חסידיש שטיבל אין זיין הויז, אויף די עלטערע יארן צוגענומען אברהמלע ה ע נ ד ע ל ם, רעם בענדינער עלוי, אלס מלמד וואס איז מיט אים געזעסן יעדן אוונט אין שטיבל און געלערנט א שיעור. געשטיצט ארימע קליינהענדלער. געהאלפן זיי פירן די געשעפטן! דערצויגן זיינע פיר זין און איידעם אלס לומדים און גרויסע סוחרים. בכלל איז מיין זיידע געווען שטענדיק גרייט צו העלפן יחידים און קהל. אין ווען די בענדינער שול האט געברויכט א געמויערטן פארקן, האט עס דער זיידע געלאזט מאכן אויף זיין חשבון. יעדער אין שטאט האט געוווסט, אז אין א עת־צרה דארף מען גיין צום "גרויסן ראובך, ווי מען האט אים גערופן צוליב זיין אטלעטישן וווקס אין שניי־ווייסער בארד. כ׳וויל נאד באמערקן, אז אלע זייגע אייניקלעך ...

... סאסנאמיץ און האנדלס־ריכטער ביים סאמנאוויצער קרייז־געריכט. שווער צו געדענקען די אלע אמטן וואס ער האט פארנומען אין געזעלשאפטלעכן לעבן פון בעגדין. ...

... * עקומע ן קי ץ בעבדי ן פו ן זאוויערטש ע פא ר דע ר ערשטע ר וועלט מלחמה, 1* או ן אי ז באל ד געוואר ן געזעלשאפטלע ך אקטיוו. היו ת וו י פאליטיש ע טעטיקייט אי ז אי ן יענ ע יאר ן געווע ן פארבאטן, הא ט זי ך דא ס געזעלשאפט - לעכע לעב ן קאנצעגטריר ט אי ן דע ם קולטור־פארי ץ "הזמיר", ווא ס הא ט אוי ף ...

... ןי עקומען מיט דער מוטער פון רוסלאנד און זיד באזעצט אין בעניין. נאד 1*אלם שילער אין דער רוסישער גימנאזיע, אריינגעצויגן אין רעוואלוציא־ נערע קרייזן. דערצויגן געווארן אין אסימילאטארישן גייסט, האט ער זיוא א דאנק דער פאליטישע טעטיקייט זיינער אנגעהויבן אינטערעסירן מיט יידישע פראבלעמען, טרעט אריין אין "בונד", ווי ער ווערט אין קורצן איינער פון די טעטיקסטע מיטגלידער. ...

וויסע צא ל ארבעטס־כוחות, צו רייניקן די שטאט; און די פאדערונג איז געוואקסן וואט א מאל גרעסער. אין יאנואר 1940 האט דער יודנ־ ראט געמוזט צושטעלן יעדו טאג 1500 ארבעטער, וועלכע האבן גע־ ארבעט פון 12 ביז 14 שעה אן יעדער באלוינונג. די רייכע האבן זיך באפרייט פון דער ארבעט דורך באצאלן א געוויסע געלט־סומע פארן יודנראט. די ארעמע האבן געמוזט גיין צו דער ארבעט; שפעטע ר האט מען זיך געבעט ן מ׳זאל נעמען צו דער ארבעט, כדי נישט צו שטארבן פון הונגער, ווייל אזוי האבן זיי באקומען יעדן טאג א ווארעמע זופ און א שטיקל ברויט פון דער קיך ביים יודנראט. ...

17.4.1941. געווען די טעג מערין. מען האט אים אויפגענומען ווי א מלך, א ץ טעאטער האבן אים די ארטיסטן באגריסט. אמ ך ר. מנחם מנדל (קירשבויסז) האט אים פארגעשטעלט סא ת עולם. א נייער אויסלייזער פ ץ יידישן פאלק! אין בענדץ, סאסנאוויץ גע־ לונגען אויסצומיידן דאס געטא א דאנק זיינע באמיונגען. די שטערב־ לעכקייט דארט קלענער ווי פאר דער מלחמה, נישט א קיי ן בעטלער אין די גאסן. מערץ האט אין א קצורער צייט ארגאניזירט דאס איבערזידלען 6 טויזנט יידן פ ץ אשוויענצים א ץ םביבה, די יידן האבן אלץ מיסגעברענגט מיט זיך אפילו מעבל. די דירות פראגע איז געלעזט געווארן אויף אזא אופן, אז אין יעדן שטוב זענען ארייגגעזעצט געווארן פליטים.

... ן■■ נדין, כעיר־התעשי ה ומסחר, מאוכלס ת הית ה רוב ה יהודים, 1■■! שעסק ו במסחר, בתיוו ך ובמלאכ ה כגו ן — חייטות, תפרות, נגרות, צבעו ת׳ וכר. רוב ם נאמנ י ד ת ומסורת, חסידי ם ומתנגדים. החסידים התפלל ו ב״שטיבלעך׳ שקרויי ם הי ו ע ל שמו ת הרביים, כמ ו חסידי גור, קוצק, קרימולוב, רדומסק, סוכצ׳ב, ועוד. לקרא ת החגי ם הי ו הם מניחי ם א ת בני־משפחותיה ם ונוסעי ם לחצרו ת הרביים, ליהנו ת מזיוום; לזכו ת בברכת ם ולבלו ת במחיצתם. משחזר ו לבתיה ם הי ו מספרים נסי ם ונפלאו ת ע ל הרבי, ממ ש ספור י אגדה, ובהשרא ה ז ו נתונים הי ו ע ד לנסיע ה הבאה. ...

... עם תקופת חיבת־ציון נראו בקלויזים הבנדינאים אברכים חסידיים האוספים כספים למען ארץ־ישראל. לא היה זה מן הדברים הקלים. היו קלויזים שדבר זה עורר בהם סערות, חסידים היו שוברים את הקערות, קורעים את הקו״קים, חוטפים את הכספים. אך לא היד. מזה מפלט. הפעולה היחידה של חובבי־ציון אז היתה איסוף כספים. אך מאורעות גדולים אירעו בשנת 6—1905. מן "הצפירה" ו״המליץ" נודע על "מדינת היהודים" של ד״ר הרצל. מלבד זה חדר רעיון חיבת־ציון יותר בערי זגלמביה לאחר האספה הגדולה של חובבי־ציון בקאטוביץ הקרובה שמעבר לגבול שלזיה, שבה השתתפו רבנים הרב שמואל מוהילבר מביאליסטוק, הרב יצחק־יעקב ריינס מלידא ורבנים נודעים אחרים.

... ן■• םייסוד הסתדרות המזרחי על־ידי הרב ריינם זצ״ל, הוקם 13 כעבור זמן־מה סניף של תנועה זו בבניין, שריכז בתוכו משמנה וסולתה של היהדות הדתית בעיר. ...

... לציון עשר שנים לקיום אגודת הספורט "שטערך", ב־1938, נערכה חגיגה בעיר, ועל כך קראתי: "הננו מתכוננים לחגיגה רבתי, בה תשתתף גם הפעם תזמורתנו ש״התאוששד." לאחר שניזוקה בתהלוכת אחד במאי 1935״.״ ...

... אחר פטירתו נבחר רבה של בגדים בנו של המנוח, ר׳ יקותיאל זלמן זצ״ל, שאחר כמה שנות כהונתו עזב את העיר, בנסעו לאמריקה, מקום שם כיהן כרב עד מותו בשנת תש״ב (1940). ...

... לאחר שנשא אשה מבגדין, השתקע בעיר ופתח חנות לצבעים ולתוצרת כימיקאלית, בעודו סמוך על שולחן חתנו, מהסוחרים ...

מהמשתתפים הרבים במרד ידועים לנו בין היתר הבגדינאים האלה: ...

... התחלנו מארגנים את ההגנה. מן הנמנע היה להשיג נשק בזגלמביה, החלטנו, איפוא, להתקשר עם חברינו בוארשה. לשם כך נשלחה לשם אדזיה פסחזון. לאחר כמה ימים חזרה בלווית חברה אחרת — אסטריד (היא זושה מילר) ועמהן אקדחים ורימונים; הן הגיעו לצ׳אנסטוכוב, ובתחנת הרכבת נעצרו על ידי איש־הגסטאפו. אסטריד התחמקה והגיעה לבגדין. אדזיה נאסרה ובידיה שלושה אקדחים ורימונים. עונתה באכזריות כדי שתגלה, ממי קיבלה את הנשק ואל מי היא מובילה אותו. לא גילתה דבר — ונורתה. ...