Russia

... באבן אויפשטאב ד אין 1831 איז די שטאט ארייבגעפאלן אי ך אפאטיע. די רוסישע מאכט האט בישט צוגעלאזט צו וועלכער ס׳איז איביציאטיוו צו פארבעסערן די לאגע אין שטאט. ערשט אין יאר 1858 ווען ע ם זעבע ן געקומען די פארשטייע ר פון דער ווארשע־וויבע ר אייזעבבאן דירעקציע, וועלכע האט אבגעהויבן בויען די ליביע זאמ ־ קאוויץ־סאסבאוויץ — האט די שטאט ווידער אויפגעלעבט. אבער בא ך דעם איז די שטאט ווידער ארייבגעפאלן אין א גלייכגילטיקייט, פון וועלכער זי האט זיך ערשט ארויסגעריסן בע ת די היסטארישע געשעעבישן אין יאר 1863.

... דעם 5־טן מאי 1864 איז ביש ט וויי ט פון דער שטאט פארגעקומען א צוזאמעבשטוי ם פון פוילישע אויפשטעבדיקע מיט רוסן. אויף דער זייט פון די אויפשטעבדיקע האט געבומע ן א לעבהאפטיקן אבטייל א גרויסע צאל אייבווויבער. דער פארביסענער קאמף האט זיך געעבדיקט מיט א מפל ה פון די רוסן. ...

עסקנים: ישראל משה וויינריב, בערי שטענצער (סאסנאוויץ), א. ק. ליווער און טעוו ל קליינמאן (בענדין). ס׳איז באשלאסן געווארן, אז קליינמאן זאל זיך שטעלן אין קאנטאקט מיט די שמוגלער, וועלכע זאלן׳ פאר א באשטימטן פרייז, באזארגן די ליטעראטור קיין בענדין. א. ק. ליווער ס אויפגאבע איז געווען צו באזארגן די טראנספארטן קיין רוסלאנד, לויט די אנגעגעבענע אדרעסן פון קעלן . ...

... לויט א באפעל פון צארישן אינערן־מיניסטער, איז שטאטלער פארמשפט געווארן אויף א דרייאעריקער פארשיקונג אין דער ארכאנגעלסקער גובערגיע. די דערמאנטע שטראף איז אים שפעטע ר פארביטן געווארן אויף צו פארלאזן די גרענעצן פון רוסלאנד. ...

אין יאר 1824 איז די פארוואלטונג איבערן בארגבוי מאס האט זיך געפונען אין דעם געוועזענעם קאנגרעס־פוילן, אריבער אין די הענט פונעם בארימטן פינאנס־מיניסטער, פירשט לובעצקי. דער דאזיקער מיניסטער׳ ווילנדיק זיך באקענען מיטן מצב פונעם פוילישן בארגבוי, מיט זיינע באדערפענישן און נויטן׳ האט זיך גלייך געלאזט אין וועג. אומעטום ווו ער איז געקומען האט ער אפגעהאלטן א בארא־סונג מיט די אינזשיניערן און די פארוואלטער. צווישן די פארשידענע פראגן׳ אויף וועלכע ער האט זיך אנגעשטויסן׳ איז אויך געווען די פראגע פון יידישע ארבעטער אין פוילישן בארגבוי. עס איז א באקאנטע זאך, אז די נאפאלעאנישע מלחמות האבן חרוב געמאכט דאס ווארשאווער פירשטנטום, מאם דער גרעסטער טייל פון אים איז דאן אריבער צו רוסלאנד אלס קאנגרעס־פוילן. די יידישע מאסע זענען שטארק רואינירט געווארן צוליב די מלחמות׳ שטייערן און קאנטריבוציעם פון די קעמפנדיקע חיילות. די ארימע פארהונגערטע מאסן האבן געזוכט אן אויסוועג אויף פארשידענע אופנים. מען האט זיך געריסן צו לאנדווירטשאפט׳ הגם עס האבן געפעלט טראדיציעס אויף דעם געביט, אנדערע האבן זיך געריסן צו דער ארבעט אין דער דעמאלט זיך אנטוויקלנדיקער בארגבוי־אינדוסטריע. ...

וידינו תרפינה. הירא האי ששוט מכות עליו ן נגדו ועמודי לבבו לא תמוטינה: הילך איש על גחלי אש עליו ן ורגליו לא תכווינה: היאכל איש מרורת ראש ולענה מסוכה עם חמת פתנים ולא נודע כי באו אל קרבנה: לכן אחי ורעי חקקו זאת על לבכם בעט ברזל ועופרת. ותהי זאת לכם למזכרת: למען האמת לא יהי' נעדרת.... הצרות רבות ורעות: ויגון ואנחות: משנה זו: קצת אלפ״ק קצנו בחיינו.... כוס התרעילה ושתינו מי המאררים המרים.... ותרועת מלחמה מהתנגדות המדינה לבין הקייזר מרוסיא אויב דבר וחרב ורעב ויגון תכפו עלינו. תלאות רבות עברו על ראשינו. ויום ליום יביע אומר יום צרה ותוכחה: יום בכי ומספד גדול ואבל ליהודים. כי גדע בחרי אף את קח ישראל ועברתו כי קשה מחוץ שכלה החרב ובבית כמו תרעב כי יהי׳: דבר כי יהי/ ...

די טעטיקייטן פון סוחרים פאריין זענען לעגאליזירט געווארן דורך דער רוסישער מאכט אין יוני 1913. אלס גרינדער האבן פיגורירט: טאלאמאן גוטמאן, שלמה אבראמסאן און ל. רובינליכט. אין סעפטעמבער פון זעלבן יאר איז פארגעקומען די גרינדונג־פארזאמלונג, אויף וועלכע ס׳איז אויסגעוועלט געווארן די ערשטע פארוואלטונג, פת פאלגנדיקן צוזאמענשטעל: ח. ד. ראזענבלום (פארזיצער), ל. ר בינליכט (וויצע פארזיצער), נחום צוקערמאן, שלמה אבראמסאן, י. וויינריב, ד"ר ווינציהער א״אנד. היות ד״ר ווינציהער האט נישט אנגענומען דעם מאנדאט, איז אויף זיין ארט אריין אין דער פאר־ וואלטונג מענדל בלומענפרוכט. אין די ערשטע זיצונגען האבן אויך גענומען א לעבהאפטיקן אנטייל: סאלאמאן גוטמאן, י. גאלדפעלד, ישעיה הענדל ערליך, מ. קראנענטאל, ש. ראטנער א״אנד. ...

... ע. נאך מיט הונדערט יאר צוריק, פלעגט גיין דער יונגער ראובן ליווער, א הויכער ייד מיט ברייטע פלייצעס, גארנישט ענדלעך צו די דאמאלסטיקע יידן מיט זייער פיזישן כוח, אין די ארומיקע דערפער אין אויפקויפן דא א קתיגל, (א מין פעל) דארט א קאזע אדער האזן־פעל, אין אזוי משבת לשבת, יאר איין יאר אויס, ביז ער איז געווארן דער הויפט־אפנעמער פון רויע פעל פון אלע ארומיקע שטעטלעך. שפעטער איז ער געפארן אויך איבער דער גרענעץ קיין דייטשלאנד אין געבראכט רויע פעל קיין בענדין* צו דעם צוועק האט ער אויפגעשטעלט אויף די "ווארפיעם", דע־ מאלט ווייט פון דער שטאט אבער נאנט צו דער באן־ליניע, די "סד שארגיע": א גרויסע געביידע מיט אפענע פענצטער, ווו די לעדער זענען געווארן געזאלצן און געטריקנט, און דאן ווייטער געשיקט קיין ווארשע און רוסלאנד אין די לעדער־פאבריקן, צום אויסאר־ בעטן.

... לייב טראצקי, וועלכער איז אנטלאפן פון רוסלאנד, איז א גע־ ...

... די יידישע באפעלקערונג האט זיך צוטיילט אויף צוויי לאגערן: איינער האט געהאלטן פאר ץ דייטשן קייזער ווילהעלם, און דער צוויי־ טער צ ד איז געווען פאר "פאניעך (רוסלאנד).

די העברעאישע לערער ראיזעניק/וויט, זילבערבערג, יאנאווסקי און חורגעל האבן געשאפן א דראמאטישע סעקציע, אין וועלכער עם האבן זיך באטייליקט עברית־רעדנדיקע יוגנטלעכע, איך בתוכם, פון וועלכע כ׳דערמאן נאר אייניקע: יהושע וויגאדזקי, איצט אין פוילן, דיכטער אין דער פוילישער שפראך, זיין ברודער לייבעק ויגאדזקי (זיין גורל אומבאקאנט, נאך זייענדיק יונג האט ער זיך געלאזן קיין רוסלאנד, און זינט דאן אנטשוויגן געווארן), שלאמעק ערליד (געענדיקט דעם חיפה׳ער טעכניקום, זיך אומגעקערט קיין בענדין, דארט אומגעקומען), אבראמעק ערליד (אויד אן אבסאלווענט פון חיפה׳ער טעכניקום, שטאט־אינזשינער אין חיפה), יעקב ווינער, וואס האט זיך אויסגעצייכנט מיט זיין שיינעם זינגען (אומגעקומען מיט דער גאנצער משפחה). ...

... באקומענדיג דע ם פאסירשיי ן בי ן אי ך געווע ן איבעראש ט פו ן דע ם געדאנק, א ז אט־א ט ווע ל אי ך באל ד זיי ן אי ן רוסלאנד.. . אי ך ווע ל פארזוכן דע ם טע ם פו ן אומלעגאל ע פארזאמלונגען , או ן אי ך ווע ל זי ך נאך דערצ ו באנוצ ן מי ט אפרעמד ן פאס.. . אי ך הא ב דע ם פאסירשיי ן אפילו ניש ט אנגעקוקט , נא ר בי ן גליי ך געלאפ ן צו ם צוג.. . ...

געבוירן אין רוסלאנד, אין שקלאוו ביי ם דניעפר, אין יאר 1876. באקר מען א רעליגיעזע דערציונג אין פאטערם הויז, און גישט קוקענדיק אויף דעם וואס ער שטאמט פון א רבנישן יחוס און אויסגעוואקסן אין פרומקייט, איז ער גאר יונג פארכאפ ט געווארן פון ראדיקאלע שטרעמונגען. ...

... ןי עקומען מיט דער מוטער פון רוסלאנד און זיד באזעצט אין בעניין. נאד 1*אלם שילער אין דער רוסישער גימנאזיע, אריינגעצויגן אין רעוואלוציא־ נערע קרייזן. דערצויגן געווארן אין אסימילאטארישן גייסט, האט ער זיוא א דאנק דער פאליטישע טעטיקייט זיינער אנגעהויבן אינטערעסירן מיט יידישע פראבלעמען, טרעט אריין אין "בונד", ווי ער ווערט אין קורצן איינער פון די טעטיקסטע מיטגלידער. ...

-ו- . . . אפריל 1946 . אונזער טראנספארט שלעפט זיך פון ווייטן רוסלאנד. ענדלעך א דורך די פוילישע גרענעץ. מיר זענען אין מיסלאוויץ. דער טראנטפארט בלייבט שטיין עטליכע שעה. איך בא- שליט באזוכן מיין היים, מיין געסל. דורך שאפעניץ—טאטנאוויץ פאר איך מיטן טראמוואי קיין בענדין. איך גיי איבער דער שטאט, איך זוך א ייד — לויטער קריסטן — מאלאבאווסקי—קאלאנטאיא, — דער אלטער מארק, היימישע גאסן, אבער דאך פרעמד. איך זוך דעם גרויסן בית־המדרש, די שול, אלץ חורבות. דער קאפ איז שווער, עס שווינדלט פאר די אויגן — ווייטער, שנעלער! דא ביים בערג האט געזאלט שטיין ראובן ליווערם הויז. אלץ חורבות, קיין סימן פון אלע געסלעך ארום דער שול. אט איז די פלאמפ, וואט האט גע* האט א שם מיט אירע ריינעם קרישטאל־וואטער, דא האבן חסידים גענומען וואסער אויף מצה־שמורה. איצט שטייט זי איינזאם, דאכט זיר ווי דאם וואסער וואלט דארט אויסגעטריקנט... אט איז דער לינת־חולים — וואט פאר א שטילקייט הערשט דא 1 איך דערנענטער זיך צו אונזער הויז פאדזאמטשע 34, דא האבן מיינע עלטערן פאר- בראכט די לעצטע נאכט. איך עפען אויף די שוו ...

האדמו״רים הראשונים בפולין הקונגרסאית היו: רבי יעקב־יצחק הורביץ "החוזה מלובלין", רבי ישראל ה״מגיד" מקוזניץ ורבי אברהם־יהושע־השיל מאפטא בעל "אוהב ישראל". כל שלש הערים הללו נמצאות הרחק מזגלמביה, שהיתה עד לאחר מלחמת העולם הראשונה ליד גבולות גרמניה ואוסטריה, ממש "סוף העולם הפולני־רוסי". על העיירה מונדזיוב שעל גבול שלש המדינות היו אומרים, כי משקורא בה תרנגול שומעים אותו בגרמניה, אוסטריה ורוסיה... ועם זאת אין ספק, שנמצאו חסידים לצדיקים האמורים גם בחבל זגלמביה, אלא שבגלל המרחק הרב היו ביקורי החסידים בחצרות הצדיקים נדירים יותר, בגלל ההוצאות הרבות וטלטולי הדרך. הצדיק העממי רבי דוד׳ל מלילוב קיצר את המרחק הרב לחסידיו בחבל זגלמביה, ובא רבי שלמה רבינוביץ בעל "תפארת שלמה" מראדומסק, תלמידו של רבי יששכר־בר מראדושיץ ורבי שמחה־בונם מפשיסחה, וקיצר עוד יותר את הדרך אליו. הוא היה מפורסם בחסידותו, בפקחותו ובמופתיו. גורם שני למשיכת הצדיק הרדומסקאי היה: הניגון שהצליח למשוך חסידים רבים. ואכן, עובדה היא שראדומסק שימשה אז מיתר ראשי בחסידות זגלמביה, ובקלויזים של השושלת בבנדין ובסביבה היו מרבים לשיר מניגוני רדומסק, והיו שדאגו לאספקה קבועה ומסודרת של ניגונים חדשים לעתים קרובות "למען לא יחסר המזג".

בשנים ההן הצטיינו ציוני בנדין בהברחת ספרות ציונית מגרמניה והפצתה בכל רחבי רוסיה ופולין. בראש האירגון הזה עמד א. ק. ליוד, שהעביר את הספרות הציונית מגרמניה לבנדין בדרכים נסתרות, ומכאן — למרכזים הציוניים הגדולים ברוסיה. אירע, שבשנת 1914 גילתה הבולשת הרוסית על הגבול הגרמני, בצ׳אלאדז׳ הגובלת בבנדין, משלוח של ספרות ציונית בלתי ליגאלית... הז׳נדרמריה הרוסית עקבה אחר המבריחים והתחקתה על עקבותיו של א. ק. ליאור שהספיק להתחמק מידיה. מי יודע כיצד היה מסתיים הענין, אלמלא פרצה בינתיים מלחמת העולם הראשונה, והרוסים נטשו את העיר מפני צבאות גרמניה שכבשוה. ...

... ■ ■ לא ף התפתחותו של ״בונד״ ברוסיה ובפולין — לא היתד. #*השפעתו, בראשיתו, ניכרת בעירנו, אם כי מפלגות סוציאליס- טיות אחרות פעלו רבות בה בחוגי העובדים היהודיים. ...

... "מוזע" שאפה להיות תיאטרון טוב ולא חסכה מאמץ להשגת שאיפותיה. הרמן העלה בה את המחזה "המשפחה" של נומברג, שמתוארת בו המבוכה וההתפוררות בחיי המעמד הבינוני לאחר המהפכה הרוסית ב־1905. ההצגה שעלתה יפה, הוצגה גם בערים השכנות, והיא שיא הישגיו של התיאטרון הבנדינאי. ...

... ציוני לא היה, אף שביקר בארץ־ישראל, ב־1921, והתרשם ממנה. לכתחילה גילה יחס של הבנה לציונות כאילו רעיון החותר לפתור את בעיית היהודים, אולם במרוצת הזמן התכחש ונתפס לקומוניזם, עקר לרוסיה, אולם נאמנותו לה לא עמדה לו ונתן נפשו באורח טראגי. ...

... יליד פולטובה, עמד ליד ערישתה של פועלי־ציון יחד עם בר בורוכוב, דוד בן־גוריון ואחרים. עלייתו לארץ ישראל ב־1907, קשורה בבנדין, ששימשה לו, כמו לרבים אחרים, דרך מעבר מרוסיה לגרמניה. משם המשיך מסעו עם ראשוני העליה השניה.

... 1) תודות לשליטתו בשפה הרוסית ייצג את עניני קהילתו וגם את עניני הציבור כולו במשלחות שונות לפני מושלים ושרים. ידועה המלצתו לשלטונות הרוסיים, בל יאשרו רבנים אלא בעלי השכלה כללית מינימאלית. ...

... אולם עם פרוץ השואה בשנת 1939, כאשר התחילו מגיעות הידיעות המחרידות הראשונות על פליטי בנדי ן שנמלטו לרוסיה, התארגנו הבנדינאים בתל־אביב לשם הגשת עזרה לפליטים האומ - ללים בערבות סיביר. נסיונות דומים נעשו גם ביתר ערי הארץ בחיפה ובירושלים, מקום שם נמצאים בני־עירנו במספר לא מבוטל, אך כל פעולת הארגון נכשלה שם, באין אנשים שירצו להתמסר לה. ...

* עבוירן1884 אין בענדין. זיין פאטער הערש־שמעלקע האט זיו באמיט 1■ צו געבן איםא דערציונג וואט איז נישט געווען אנגענומען אין יענע צייטן. געגאנגען אין חדר ביז12 יאר, און גלייכצייטיק האט אים דער פאטער געלאזט לערגען בייא פריוואטן לערער פויליש און דייטש. ביי 16 יאר האט ער שוין געארבעט אין מעכאנישן ווארשטאט פון הער גאלד־ בערג, שפעטער ביי אפאטשינטקי, און אין די גרויטע שלאסער־ווארשטאטן פון הארטפאן אין סאטנאוויץ. אין1906 ווערט ער מאביליזירט אין רוטישן פיליטער. דריי יאר געפינט ער זיו אין קאווקאז. באפרייט פון מיליטער ווערט ערא מייטטער אין דער אייזן־פאבריק פון סאלאמאן גוטמן. ...

... * ייענדיק קרוב זיבן יאר פארוואגלט אין רוסלאגד, פארשיקט 1 אין די ארכאנגעלסקער וועלדער, האבן מיר נישט געהאט קיין שום קלארע ידיעות וועגן דער לאגע פון פוילישן יידנטום. און ווען ט׳זענען דערגאנגן צו אונז פארשידענע קלאנגען, האבן מיר אויך נישט געוואלט גלויבן אץ דעם גרויסן חורבן. פון בוכארא האב איך געשריבן צום בענדינער מאגיסטראט, אנפרעגנדיק וועגן יידישן בענדין. נאך דריי חדשים האב איך באקומען א ענטפער פון יידישן קאמיטעט, אין וועלכן מען האט מיר מודיע געווען, אז מיין יינגערער ברודער יחיאל מ . געפינט זיך אין אויבערשלעזיען. מער איז מיר נישט געלונגען אנצובינדן א קאנטאקט מיט בענדץ. דאן האב איך באשלאסן צוריקצופארן קיץ פוילן מיט מיין פרוי און זון.

... ד י עליה גיי ט א ן בי ז היינ ט צ ו טא ג — א ת ה ל וא י אוי ר ווייטער. צולי ב דע ם ווא ט דע ר באדאר ף אי ן גרויס ע געלד־מיטל ן איז אל ץ געשטיגן , האב ן מי ר געפרווו ט זי ך צ ו פארבינד ן מי ט דער בענדינער־סאסנאוויצע ר "טאטייעטי " אי ן אמעריקע , אבע ר אלע אונזער ע בקשו ת או ן רעקאמאנדירט ע בריו ו צ ו זי י זענע ן געבליבן אפיל ו א ן א ן ענטפער , אזו י א ז מי ר האב ן ניש ט באקומע ן פארן אירגו ן קיי ן שו ם מאטעריעל ע שטיצע , וו י אל ע אנדער ע לאנדס ־ מאנשאפטן אי ן אר ץ ישראל . מע ן מו ז דע ם טרויעריק ן פאק ט פעטט * שטעלן למע ן האמת , או ן אפש ר וועל ן אונזער ע אמעריקאנע ר ברידע ר פון יעצ ט א ן ענדער ן זייע ר באציונ ג או ן אויסשטרעק ן היל ף ד י לעצטנם שטראמענדיק ע בענדינע ר עולי ם קיי ן אר ץ ישרא ל פו ן רוטלאנד או ן פוילן .