Czeladź

... צו בענדי ן זענען געווארן צוגעטיילט: טשעלאדז, שעוועראון א גאנצע רי דארפישע געמיינדעם, ווי אויך האלב זאמבקאוודץ. דאמבראווע און די אנדערע העלפט זאמבקאוויץ זענען אפגעפאלן פון בענדי ן צוליב דעם, וואט זיי האבן געהערט צום עסטרייכישן אקופאציע־געביט. ...

נאך אנגעהויבן ארויסצוטרייבן יידן מיט דער הילף פון פאגראמען, ווען אין קעלן, מיינץ, אויגסבורג, ערפורט, ווירצבורג און מאגדעבורג איז מען זיך אומברחמנותדיק באגאנגען מיט יידן, באזייטנדיק זיי פון דארט, און שפעטער, ווען אין דייטשלאנדס דרכים זענען נאכ־ געגאנגען אונגארן, די אלפישע מדינות, שפאניע און פארטוגאל — האבן זיך אין זאגלעמביע געפוגעגרעסערע גרופעס יידן, דער עיקר אין בענדין, ווו זיי זענען אנגעקומען פון טשעלאדזש, שעווערא און קאזשעגלווו, ווערנדיק פון דארט באזייטיקט לויט א באפעל פון די קראקעווער ביסקופן. אין דערזעלביקער צייט באזעצן זיך יידן אין וואלבראם און אביסל שפעטעראויך אין אלקוש, ווו זיי זענען בקרוב דערגאנגען צו באדייטנדיקע איינפלוסן, ווייל אפילו אין זאלץ־אמט האבן זיי געהאט אן אייגענעם פארטרעטער, אין דער פערזאן פוגם אונטעד זאלץ־באאמטן הערמאן זעליק (אין יאר 1437).

... אן אנדערע גרופע יידן קומט אויפן שטח פון זאגלעמביע נאכן יאר 1226, ה ה. נאך די צווייטע פארפאלגונגען אין טשעכיע. איע־ צעלנע פאמיליעס באזעצן זיך אין בענדין, טשעלאדזש, שעווער, קאזשעגלווו זשאריק און פילץ. אויפן סמך פון קאזשימיעזש דעם גרויסנס א פריווילעגיע, אין יאר 1368׳ באזעצן זיך א פאר משפחות אין בענדי ן און אייגע אין שיעלצע1. ...

אבער באנייטער אנטיסעמיטישער כוליגאניזם האט אנגעהויבן בושעווען אין פוילן. יידן זענען געמארדעט געווארן אויף די באנען און אין זייערע ערשט צוריק־געבויטע שטובן, אין דעם דערבייאיקן שטעטל טשעלאדז, איז טראגיש דערשאסן געווארן מיין קרוב גראס* מאן הי״ד, ווייל ער האט געוואלט באקומעןא קליינעם טייל פון זיין פאטערם פארמעגן. אויפן וועג פון לאדזש קיין קראקא זענען פוןא גייענדיקן צוג ארויסגענומען געווארן3 יידישע לעבנגעבלי־ בענע בחורים, חברים פוןא קיבוץ פון הפועל המזרחי, וועלכע זענען געפארן אויףא צוזאמנעפאר קיין קראקא, און בעסטיאליש דער־ מארדעט געווארן. דער שטאב פון אנדערס ארמיי אין ענגלאנד האט מיטא ברייטער האנט געשטיצט די דאזיקע אנטיסימיטיש־כוליגאנישע באוועגונג מיט דעם אויסרייד, אז זיי קעמפן קעגן דעם לינקן רעזשים אין פוילן און קעגן רוסלאנד. די פולישע רעגירונג איז געוועזן מאכטלאז, ווייל דער רוב פון פוילישן פאלק האט געשטיצט דעם אנטיסעמיטיזם. אהל דער שרייבער פון די שורות, וועלכער האט געוו1ינט ביי די מיליטערישע קאשארן אין בענדין, ווו עם האבן סטאציאנירט טויזנטער פוילשע זעלנער, איז צוויי מאל אפגעווארט געווארן דורל כוליגאנעם מיט רעוואלווערן אין די הענט און איז על פי נס ניצל געווארן פון טויט.

בנדין, סוסנוביץ, דומברובה, זומבקוביץ, סטז׳מישיץ, מונדזשאב, צ׳אלאדז / לגישה, גולונוג, גרויצה, ניבקה, דאנדובקה. ...

... אויף דער ליבקער זייט וועג, וואס פירט פון בעבדי ן קיין טשע־ לאדזש, האט מען באך מיט א צייט צוריק געקאב ט זען די חורבות פון אן אלטער געביידע, וועלכע די ארטיקע באפעלקערובג האט אבגערופן "סיבערקע".

איןיאר 1914 איז אויף דער גרענעץ אין טשעלאדזש אנטדעקט געווארן א טראנספארט מיט אזעלכע פארטיקע פאקעטן. אזוי ווי אויף די פאקעטלעך האט פיגורירט אלס אפזענדיר א. ק. ליווער, האט די רוסישע זשאנדארמעריע אנגעהויבן צו זוכן ליווערן, וועלכער האט זיך אינצווישן אויסבאהאלטן. צוליב דעם, וואס אין א קורצער צייט נאד דעם פארפאל איז אויסגעבראכן די וועלט־מלחמה, איז צו קיין פראצעם נישט דערגאנגען. ...

... א צווייטע לעגענדע דערציילט, אז ווען דער קעניג קאזשימיעזש דער גרויסער מיט זיין סוויטע איז אמאל געפארן קיין ברעסלע, האט ער זיך אויפגעהאלטן אין דער היגער געגנט. דעם קעניגס באאמטע זעענדיק, אז ס׳וועט זיין ווייניק וווינונגען פארן קעניג מיט זיינע הויפלייט, האבן אים געראטן צו טוישן דאס אפרו־ארט . אויף דעם האט דער קעניג געענטפערט : "מ יסטאטש בעדנזשעם טאם אלבא טאם, יאקט ו מיעיסצא מאל א בענדזשע — טוניעך סטאניע טשעלאדזש" (אויב ס׳איז פאראן ווייניק פלאץ וועלן מיר זיך אוועקשטעלן ווו ס׳זאל נישט זיין ׳דא אבער זאל בלייבן שטיין די דינערשאפט) . ...

און ווי נאר ס׳האט אנגעהויבן טאגן, פלעגן קומען די ערשטע מת- פללים — דאס זענען געווען די יידישע פורמאנעס פון די "רוסארעס" וועלכע פלעגן פארן מיט פאסאזשירן קיין טשעלאדז / גרויצע, שע- וועד און אנדערע שטעטלעך. אויך די גרענעץ־פארער פלעגן קו- מען פרי און אריינכאפן שנעל א דאווענען. דאן פלעגן קומען די בעלי מלאכות, הענדלער, און אזוי האט זי געשטעלט איין מנין נאכן אנדערן, ביז שפעט אין טאג אריין, א זייגער איינם אדער צוויי. ...

... * עבוירן אין טשעלאדזשי ביי בענדין אין 1898, ביי א באלעבאסישער 1■ סאפיליע. געלערנט אין חדר, ווו געשמט פאר א גוטן קאם. געבליבן קינדווייז א יתום פון פאטער, און צו 13 יאר געסוזט ארבעטן, כדי צו פארדינען אויף היונה. אלם זייענדיק 15 יאר פארט ער קיין לאדזש, געווען אן אנגעשטעלטער, דאן א לערער פון העברעאיש. געפרוווט זיך פארנעמען מיט מטהר. ...

... לאנג הא ט ע ם ניש ט געדויער ט או ן מי ר האב ן געפיל ס ד י רע - זולטאטן פו ן דע ר דאזיקע ר שנאה, או ן זי י האב ן אונ ז געדינ ט פא ר אן התרא ה: צווי י יידישע בחורי ם פו ן טשעלאדז / וועלכ ע האב ן זי ך בדרך נ ס געראטעווע ט פו ן ד י נאציש ע פארטיליקונגס־לאגערן, שטייענדיק ממ ש אויפ ן ראנ ד פונ ם טויט, דע ר זו ן פו ן יאסעל ע גראם ־ מאן או ן דע ר זו ן פוגע ם בעקע ר געלבהארט, זענע ן דערמארדע ט גע ־ ווארן דור ך פאליאקן. ...

... הרב ר׳ אריה־צבי פרומר נולד בתרמ״ד בעיירה צ׳אלאדז׳ ...

... חסידות רדומסק, על אף המרחק הרב בינה לבין ערי זגלמביה, היתה מקובלת מאד בסביבתנו. לא מעטים היו הקלויזים של רדומסק בבנדין ובסוסנוביץ, במונדז׳יוב ובדומברובה, בצ׳אלאדז׳ ובניבקה וכיוצא בזה, והשמחה בלווי צלילי ניגוני רדומסק היתה במעונם. ניגוני רדומסק היו לשם־דבר. הצליל שלהם משך לבבות שומעיהם, גם של חסידים מדינסטיות אחרות. ואמנם, אפשר לציין בשמחה, כי ניגוני רדומסק נשמעו בכל קלויז חסידי, וידם היתה, על העליונה בשדה הנגינה החסידית. כל בעל־תפילה, שנגש אל העמוד היה בטוח בהצלחת תפילתו, אם ישיר את הסיוטים והתפילות המושרים בנגון, דוקא בניגוני רדומסק. ראשית כל — מפאת יופיים של הניגונים. ושנית — בעקב הפופולריות שלהם עזרו כל בני הקהל, ומרחוק נשמעה כעין מקהלת חסידים השופכת את נפשה בשירה ובזמרה.

חברי "בונד" מתכנסים היו לאסיפות חשאיות בבתים פרטיים וברחובות השקטים בעיר, ליד תחנת־הרכבת, בסימטאות המוליכות ל״גורא זאמקובא", מקום שם נשתמרו שרידי המבצר העתיק, בשדות מאלובונד ז ובשבילים המובילים לצ׳אלאדז / שנחשבו "בורסות" (בערזעס), ושם היו מנהלים תעמולה ועבודת הסברה לרעיונם ואף מנהלים ויכוחים עם חברי מפלגות אחרות. ...