Bedzin

... לעם 7־טן מאי 1921 קומט פאר אין לאקאל פון פאריין "הכה" אין בענדין, די אפיציעלע גרינדונגס־פארזאמלונג פון דער "מוזע". אויף דער דאזיקער פארזאמלונג איז צווישן אנדערע געווארן אויסגעוועלט א נייע פארוואלטונג וועלכע איז באשטאנען פון די פאלגב* דע פערזאנען: ה. שטאטלער — אלם פארזיצענדער, א. וויינשטאק, ה. וועקסעלמאן, וו. רעכניץ, ע. בלומענפרוכט, ה. לעבער, ה. וו. קא־ מינסקי, ישראל לאסקער, מ. קאנער און מ. ב. ראטענבערג, די נייע פארוואלטונג פארברייטערט איר טעטיקייט אין לאדענט איי ן א גאב־ צע ריי רעזשיסערן, ווי דוד הערמאן, מרק ארנשטיין א.א. ...

געווען דאן אין בענדי ן ד י אזוי גערופענע "יידישע ליי־און שפאר־קאסע", וועמענס פרעזעס איז געווען ה׳ סערצאזש און לייטער מאקס אראנאוויטש. קיי ן דיסקאנטן האט די צארישע מאכט נישט דערלויבט דער "ליי־און שפאר־קאסע" צו מאכן. אין אזוי ווי יידן האבן דאך געברויכט געלט צו קויפן האלץ און צאלן ארבעטער־לוין, איז טאקע אראנאוויטש געפאלן אויפן געדאנק צו פאראייניקן אלע סטאליארעס, ער האט זיך באראטן מיטן יונגן האלץ סוחר מאטל גאלד (איצט אין ישראל) און טישלער־פאכמאן יאקובאוויטש און געשאפן דעם האלץ־קאאפעראטיוו, ווו עס זענען אריין חוץ די 60 יידישע אויך עטליכע קריסטלעכע סטאלארעס. ...

רע סוחרים, ווייגעלבארד, שווארץ, וויינשטיין, ראזענבלום, און אזוי ווערט בענדי ן דע ר האלץ־צענטע ר פא ר גאנ ץ זאגלעמביע, או ן שפע ־ טער אוי ך פא ר גאנ ץ אויבערשלעזיע. ארו ם ד י האלץ־לאגער ן אנט ־ וויקלט זי ך א ן אינדוסטרי ע פו ן האלץ־אויסארבייטונגען: מעבל, קוך ־ געפעם, דאך־שינדלען, ווא ם מע ן פלעג ט עקספארטיר ן אפיל ו קיי ן דייטשלאנד. אונזע ר האלץ־מעב ל הא ט געהא ט א גוט ן אפזאץ־מארק, נישט נא ר בי י דע ר גרויסע ר ארבעטער־־מאס ע פו ן זאגלעמבי ע נא ד אוי ך ספעציעל בי י ד י פויער ן פו ן אל ע דערפע ר אי ן אונזע ר קרייז, וועל ־ כע פלעג ן קומע ן קיי ן בענדי ן איינקויפ ן ד י ביליק ע "ווישניאווע" " שענק. מי ר געדענק ן נא ד ד י ״טארג ך — ד י מארק־טע ג פו ן בענדי ן און פו ן שעווער, וועלכ ע פלעג ן פארקומע ן איינמא ל אי ן דע ר ווא ך מיט זייע ר גרויסע, צא ל האלץ־אויסארבייטונגען. אוי ך פלעג ן ק ר מען קיי ן בענדי ן פו ן ד י ווייטער ע שטע ט או ן שטעטלע ך סטאלערע ם און דא ן געפונע ן א מקו ר פו ן פרנסה. אינטערעסאנ ט צ ו דערמאנען. א ז שוין אי ן יא ר 1910 האב ן 60 יידיש ע סטאלערע ס געשאפ ן א קאאפע ־ ר ...

די רביצין דבורה גרויבארט עליה השלום, די אלמנה פון גרויסן בענדינער רב זצ״ל, איז געווען א קלוגע און איידעלע פרוי, פון די זעלטענע פרויען־טיפן, וואס בענדי האט פארמאגט אין יענע גוטע צייטן פאר דער פארטיליקונג. ...

... מיר ברענגען דא א אויסצוג פון העבראישן בוך "מעגלות׳/ וואם האט א קשר מיט בענדין, פון וואנטן דער מחבר דוד מאלעץ שטאמט . ...

... א באכמאן — א טרעגער, דער אויסדרוק נעמט זיך פוגם דייטשן ווארט בוכטע — א וואסער, די בענדינער טרעגער פלעגן תמיד שטיין אויף דער וואסער־בריק, אזוי אז מ׳האט זי גערופן בוך־ מאן, באבמאן — וואסערמאן; זעט זיך אויס, אז ווען בענדינער יידן האבן אנגעהויבן זיר דופֿן מיט פאמיליע־נעמען, האבן זיי די טרעגער א נאמען געגעבן באכמאן. געווען אין בענדי א גרויסע משפחה באכמאן, וועלכע זענען געווען טרעגער, און אזוי ווי דאס פאך איז איבערגעגאנגען בירושה, האט מען שתן אין בענדי אלע טרעגער גע־ רופן באכמאנעס. ...

... * עבוירן 1898 אין בענדין, ביי איינעם פון די אנגעזעעגסטע און מיוחס - !* דיקסטע משפחות אין שטאט? דער פאטער, ר׳ ליפא קאמינער, א גרויסער למדן און שארפער קאפ. נישט איינמאל געווארן איינגעלאדן אין בית-דין פון ראבינאט, צו העלפן אדורכפירן א שווערע אין פארוויקלטע דיךתורה. געקעגט גאגץ ש״ס אויסווייניק.

... • עבדירן אין 1594 אין בענדין. דער פאטער יצחק יהושע האט געהאט 1* א געשעפט פון אויבסט. ווער אין גענדין האט נישט געקענט יהושע ראטענבערג׳ס קעלער, ווּ מ׳האט באקומען "רעבעלעך׳ (ארץ־ישראלנים), ביר־העקעלעך, באניעקערן, א. אז. וו.? ...

אין בענדינען איז ער גלייכצייטיק אקטיווו אויפן געזעלשאפטלעכן געביט, געווען א געוויסע צייט ראטמאן אין בענדינער שטאט־ראט מצד די לינקע פועלי״ציץ און פארזיצער פון א גאנצער ריי אינ־ סטיטוציעס, ווי למשל: פון יידישן לאנד־קענטניש־פאריין אין זאג־ לעמביע, פון דער געזעלשאפט "האפנונג" צו ראטעווען דעם געזוגד ...

... געקומען קיין בענדין אין יאר4918 את ווערט געוויילט אלם דירעקטאר פץ דער ,יבנה" גימנאזיע, אויפ׳ן ארט פונ׳ם פריערדיקן, ערשטן דירעקטאר, ד״ר נח בראת (זינט לענגער יאה אין ירושלים), און אמטירט פינף יאר. ...

גרינדער פונדער רעליגיעזער קהילה נאך חורבן בענדי ן יולי 1945 . עם זיצן פון לינקס אויף רעכטס: משה הערשפינקעל, יודל סטופניצקי, י. ל. רודאל, הרב יצחק פאראסאל, פארזיצער מ. ב. קלינמאן, סעקרעטאר וואלדמאן. עס שטייען: ניימאן, יעקב אייזענבערג, ל. מערין . ...

... געווארן מיין קרוב גראס* מאן הי״ד, ווייל ער האט געוואלט באקומעןא קליינעם טייל פון זיין פאטערם פארמעגן. אויפן וועג פון לאדזש קיין קראקא זענען פוןא גייענדיקן צוג ארויסגענומען געווארן3 יידישע לעבנגעבלי־ בענע בחורים, חברים פוןא קיבוץ פון הפועל המזרחי, וועלכע זענען געפארן אויףא צוזאמנעפאר קיין קראקא, און בעסטיאליש דער־ מארדעט געווארן. דער שטאב פון אנדערס ארמיי אין ענגלאנד האט מיטא ברייטער האנט געשטיצט די דאזיקע אנטיסימיטיש־כוליגאנישע באוועגונג מיט דעם אויסרייד, אז זיי קעמפן קעגן דעם לינקן רעזשים אין פוילן און קעגן רוסלאנד. די פולישע רעגירונג איז געוועזן מאכטלאז, ווייל דער רוב פון פוילישן פאלק האט געשטיצט דעם אנטיסעמיטיזם. אהל דער שרייבער פון די שורות, וועלכער האט געוו1ינט ביי די מיליטערישע קאשארן אין בענדין, ווו עם האבן סטאציאנירט טויזנטער פוילשע זעלנער, איז צוויי מאל אפגעווארט געווארן דורל כוליגאנעם מיט רעוואלווערן אין די הענט און איז על פי נס ניצל געווארן פון טויט.

בבנדין נולד מייסד השלשלת סוכצ׳וב בשנות תקצ״ט לאביו רבי נחום־זאב בורנשטין, שכיהן אחר כך ברבנות באולקוש ובביאלה־רבתי, ובבנדים הכין עצמו הרך הנולד לתפקידו הנעלה. ויש אומרים שלא נולד בבנדין גופה, כי־אם בכפר סמוך לבנדין, ושהוא נתייתם בילדותו, ור׳ ליבוש לבקוביץ מזקני חסידי קוצק בבנדין לקחו לביתו ופירנסו כמה שנים ואז למד וספג תורה הרבה, ועוד בהיותו בן שש כבר נודע פעלו מקרוב ומרחוק, ותשובותיו החריפות והשנונות, שכלו החריף ואמרותיו המחוכמות חיבבוהו ...

לידתו של הצדיק נחשבה מאורע חשוב בבניין היהודית בכלל ואצל חסידי קוצק הבנדינאים בפרט, שחגגוהו לפי דרכם ברינה ובצהלה. בספר הנ״ל מסופר, שחסידי קוצק אשר בבנדין, חברי הרב בעל הברית, שמחו בביתו כל שמונת הימים עד אחר הברית־ מילה כאחד החגים ולא פשטו מעליהם בגדי שבת ויו״ט, והרב ערך בשבילם סעודה יום יום ושמחו ברננים וזמרה, בריקודים ומחולות ובהלל ושבח למרום על הטוב ששלח להם ברך הנולד. ...

... קלויז אלכסנדר כבר מילא אז תפקיד חשוב בחיי היהודים בבנדין. שנים מארבעת השו״בים של העיר היו מחסידיו, בהם ר׳ ישראל־משה שוחט (סבו של מיכאל חזני, חבר הכנסת). הוא ניחן בכשרון ספורי גדול ובזכרו ספורי צדיקים לאין שעור. בימי החורף היו החסידים מתכנסים בקלויז בלילות שבת. התנור של פח להט בחום האש, החסידים ישבו סביב לשולחנות על כוס משקה ור׳ ישדאל־משה מספר בלי הרף ספורי חסידים שלפעמים הגיעו עד ימי הבעש״ט. תודות לכשרונו העצום נתמנה לרב־פורים אצל הרבי^מאלכסנדר, ותפקידו זה מילא בהצלחה במשך שנים רבות.

... הואיל ודרכיה החדשות של התנועה לא נראו בעיני הסניף בבנדין, החליטו חבריו לנתק את הקשרים עם המרכז ולהנתק מהתנועה. ...

... א קאמישער פאקט איז געווען, ווען א פרומער יונגערמאן האט באוויזן, אז ער האט אמאל גענעכטיקט אין בענדין דריי נעכט נאכאנאנד און על פי דין הייסט ער א בענדינער. זעלבספאר־ שטענדלעך, האבן מיר נישט בודק געווען די ציצות ביי די נויט־ באדערפטיקע ברידער אונזערע און אלע געהאלפן. ...

לשבח זאלן דא דערמאנ ט ווערן די פעלדשער הארטמאן את ״אבלע׳ פעלדשער", וועלכע האבן אויך דאמאלסט פראקטיצירט. ערשט אין די שפעטערדיקע יארן איז געקומען קיין בעגדין הערמאן שער, א וווילער ייד און א משכיל, ולאם איז געווען אנגענומען ביי די יידישע מאסועלם א גוטער פעלדשער צוליב זיין מבינות און בקיאות. ער האט אליך געשריבן אין די בענדינער צייטונגען. געווען אויך א נישט יידישער פעלדשער, קשימאווסקי, אן אוהב ישראל, א מענטש מיט פראגרעסיווע אנשויאונגען. פון ארעמע קראנקע האט ער נישט גענומען קיין געלד און זיי אפילו געגעבן מעדיקאמענטן אן אפצאל. ...

... עם הכרזת הצהרת־בלפור, צצו בעירנו ארגונים ציוניים שונים וחברינו, אשר היו פעילים "בעבדיה" נצטרפו אליהם והיו הרוח החיה בהם. ...

אחר חיסול הגיטו בוארשה נפסקו משלוחי הנשק משם. שלחנו את חברותינו לוארשה והן קנו נשק בעצמן. צבי הכיר יהודי אחד, טארלו, שהתחפש כ״ארי" ודר בחלק הפולני של העיר. הל ה עזר לו, בשכר, בייצור הנשק. אינה גא ל בארד, ולפעמים גם ראניה קוקאלקה, העבירו את הנשק מוארשה לבגדין. ...