Łódź

שפעטער האט זיך אונז איינגעגעבן ארויפצושטעלן א פרייז אויף דער צייטונג און זייט דעמאלט הויבט זי אן שפילן די ראל פון א זעלבסטשטענדיקן ארגאן, וועלכער איז געווען פארשפרייט פון סאם־ נאוויץ ביז פיעטריקאוו און איז געווען, אחוץ לאדזש, די איינציקע יידישע פראווינץ־אויטגאבע אין געוו. קאנגרעם־פוילן. ...

... מיר זענען גלייך אפגעשניטן געווארן פון ווארשע און לאדזש און האבן קיין שום פארבינדונגען נישט געהאט, אזוי, אז מיר האבן זיך געפונען ווי אין א קאסטן, ענג, נישט דעם אטעם צו כאפן. דעמאלט האבן מיי זיך ווידער געפונען אין א פארצווייפלטער לאגע. ...

... דעם 1־טן פעברואר 1914 ארדנט אין דער לאדזשער "מכבי" א טורן־פעסט, צו וועלכן ס׳ווערט דעלעגירט א באנדינער גרופע מיט יאקוב ערליך, ארטור ווינער, ברוקנער, קליינמאן און פאסטערנאק. אויפן טורן*מעסט האט זיך די גרופע זייער שיין אויסגעצייכנט און קומט צוריק מיט א פרישן חשק צו א ווייטערדיקער ענערגישער אר־ בעט. די מיטגלידער שטעלן זיך די אויפגאבע צו פראפאגאנדירן און ארגאניזירן די גאנצע יידישע יוגנט פאר דער פיזישער דערציונג. אלם רעזולטאט פון דער אקציע וואקסט דער דראנג צו פיזישע קול־ טור צווישן דער יידישער יונגט פון טאג צו טאג און די ארבעט לאזט זיך מער נישט פירן אין געהיים. צוליב דעם ווערן די איני־ ציאטארן געצווונגען צו זוכן מעגלעכקייטן צו ווערן לעגאל.

ווען די צארישע מאכט האט מיט די שרעקלעכטע רעפרעסיעס אומעגלעך געמאכט יעדע פאליטיש־געזעלשאפטלעכע ארבעט, האט א גרופע יוגנט, וואט איז פריער טעטיק געווען אין פארשידענע פא* ליטישע גרופירונגען, געזיכט א וועג ווי אזוי עפעס צו שאפן כאטש אויפן ריינעם קולטור־געביט. צו חג ם צוועק האבן פאלגנדיקע יונגע* לייט: יעקב קריגשטיין, הערשל שטראכליז, קאפלאפענהיים, ראובן סאנטשעוו, איזידאר לעווינטקי א״אנד געגרינדעט אין יאר 1907, א מוזיקאליש־ליטעראריש־דראמאטישע געזעלשאפט א. נ. "הזמיר", לויטן מוטטער פון די ענלעכע געזעלשאפטן אין ווארשע און לאדזש. אפיציעל איז דער ציל פון "הזמיר" געווען צו וועקן דעם חשק פון דער יידישער יוגנט צו מוזיק, ליטעראטור און טעאטער, פאקטיש אבער, איז ער אויסער דעם אויך געווען דער גייטטיקער צענטער, אדום וועלכן ס׳האט זיך קאנצענטרירט די גאנצע יידיש נאציאנאלע און ארבעטנדיקע אינטעליגענץ אין דעמאלטטיקן בענדין. ...

... אויף דער האנטווערקער־קאנפערענץ , וואס איז פארגעקומען אין לאדזש דעם 24־טן און 25־טן פעברואר 1918 , זענען פון היגן פא־ ריין געווען פארטרעטן : ה . ל . גאלדשטיין און ה . יאקובאוויטש . ...

... אין יאר 1930 ווערט לעווענשטיין אנגזשירט אין דער באריגטער "ווילנער טרופע", ווו ער שפילט די הויפטראלן אין לייוויקס "גולם", אניעלס "שווארצע געטא" און אין קאברינס דארפם־יונג". אין יאר 1933 שפילט ער אין לאדזשער גרויסן סקאלא־טעאטער, אונטער דער קינסטלערישער לייטונג פון מארעק ארנשטיין (אב־דזשעי מארעק). ...

... זייט דע ם יא ר 1918 אי ז ע ר דירעקטא ר פונ ם לאדזשע ר פילהארמאניע * ארקעסטער, פראפעסא ר פו ן דע ר דארטיקע ר קאנטערוואטאריע , די ־ ריגענט פו ן פארשידענ ע באר ן או ן אי ז אוי ר טעטי ק אל ס אקאמפא ־ ניאטאר. ...

... דורך די דריי חדשים וואס מיר האבן געווארט אין טריעסט, האבן זיד דא צונויפגעזאמלט א 60 חלוצים פון בענדין, סאסאנאוויץ, מאג־ זשעוו, לאדזש, ראדאם און פיאטרקאוו.

ןךיי ענדין האט געאגראפיש געהערט צו קאנגרעס־פוילן, אויר די 1^■ שפראך פון די יידן איז מיט קליינע ענדערונגען געווען ענלעך צום רעדנס־ארט פץ ווארשע און לאדזש. אויך די נאענטקייט פון דער דייטשער גרענעץ, האט געהאטא געוויסן איינפלום. חוץ דעם האט בענדין, אלם איינע פון די עלטעסטע שטעט אין פוילן, געהאט אויך איר אייגעגעם יידישן דיאלעקט וואס איז איבערגעגאנגען בירושה פון דור צו דור. שפראכלעך האט זיך די שטאט געטיילט, פאקטיש, אין צוויי טיילן: דאם אלטע בענדין.— אדום דער שול און דעם "אונטערן־ בערג", גראבלעס און בוקאווינא, ס׳הייסט כמעט דער גאנצער טייל שטאט וואם איז געלעגן ארום דעו פשעמשא. דארטן האבן געוו1נט די אלטאיינגעזעסענע, ווי אויך די ארעמע באפעלקערונג, אין קליינע אייג־ געפאלענע הייזלעך און גערעדט האבן זיי אן אנדערן יידיש ווי אין דער נייער טייל שטאט, וואם האט זיך קאנצענטרירט אדום די גאסן: קאלאנטאיא, מאלאכאווסקא, מאנדזשעווער א. אנדערע. די אלטע שטאט האט גערעדטא יידיש וואס איז געווען ענלעך צום ווינער דייטש, וואס כאראקטעריסטיש פאר אים איז געווען צווישן אנדערע דער האר־ טער פתח: ...

איז באגליקט געמאכט אינעם מסחר. דערשלאגן זיך צו א סאלמענן מאט ער פארלייגט אן אייגענע ברויעריי. אויב דא האט אים דער באשערטער מזל צוגעדינט, אזוי אז אין א קארצער צייט האט ער געבויט א צווייטע גרעסערע ביר-פאבריק אין זדונסקאוואלא, ביי לאדזש. נאך דעם ערשטן וועלט קריג האט ער געקויפט אין קעניגס-הוטע (אויבערשלעזיען) א פאבריק פון מעטאל-פראדוקציע, וואס האט גאר שטארק סראספערירט. דא הויבט אן צו שטייגן זיין פארנעם, און א דאנק זיין אונערמידלעכער עגערגיע, ארגאגיזאציאנעלע פעאיקייטן און איניציאטיוו, האט ער זיך דערשלאגן צו א גאר גרעסער מדרגה אין דער פוילישער אינ ~ דוסמרי, אלס אינהאבער פון די גרויסע ציגקאווניעס אין בענדי ן (שעלעצקא גאס) וועמענס אויסארבעטונגען (צינקמוייס, בלעכן, עמערס, א. ז. וו.) זעען געווארן עקספארטירט קיין אויסלאבד. ...

... * עבוירן אין טשעלאדזשי ביי בענדין אין 1898, ביי א באלעבאסישער 1■ סאפיליע. געלערנט אין חדר, ווו געשמט פאר א גוטן קאם. געבליבן קינדווייז א יתום פון פאטער, און צו 13 יאר געסוזט ארבעטן, כדי צו פארדינען אויף היונה. אלם זייענדיק 15 יאר פארט ער קיין לאדזש, געווען אן אנגעשטעלטער, דאן א לערער פון העברעאיש. געפרוווט זיך פארנעמען מיט מטהר. ...

... טוס, צולי ב דע ם אי ז ע ר געווע ן אי ן ווארש ע או ן לאדזש , קאנ ־ ...

אבער באנייטער אנטיסעמיטישער כוליגאניזם האט אנגעהויבן בושעווען אין פוילן. יידן זענען געמארדעט געווארן אויף די באנען און אין זייערע ערשט צוריק־געבויטע שטובן, אין דעם דערבייאיקן שטעטל טשעלאדז, איז טראגיש דערשאסן געווארן מיין קרוב גראס* מאן הי״ד, ווייל ער האט געוואלט באקומעןא קליינעם טייל פון זיין פאטערם פארמעגן. אויפן וועג פון לאדזש קיין קראקא זענען פוןא גייענדיקן צוג ארויסגענומען געווארן3 יידישע לעבנגעבלי־ בענע בחורים, חברים פוןא קיבוץ פון הפועל המזרחי, וועלכע זענען געפארן אויףא צוזאמנעפאר קיין קראקא, און בעסטיאליש דער־ מארדעט געווארן. דער שטאב פון אנדערס ארמיי אין ענגלאנד האט מיטא ברייטער האנט געשטיצט די דאזיקע אנטיסימיטיש־כוליגאנישע באוועגונג מיט דעם אויסרייד, אז זיי קעמפן קעגן דעם לינקן רעזשים אין פוילן און קעגן רוסלאנד. די פולישע רעגירונג איז געוועזן מאכטלאז, ווייל דער רוב פון פוילישן פאלק האט געשטיצט דעם אנטיסעמיטיזם. אהל דער שרייבער פון די שורות, וועלכער האט געוו1ינט ביי די מיליטערישע קאשארן אין בענדין, ווו עם האבן סטאציאנירט טויזנטער פוילשע זעלנער, איז צוויי מאל אפגעווארט געווארן דורל כוליגאנעם מיט רעוואלווערן אין די הענט און איז על פי נס ניצל געווארן פון טויט.

... דעם 8.28 1940 פון לאדזש באקומען א ידיעה אז מערץ זאל ווערן דער אויבערהאר איבער דער לאחשער געטא. ...