America

מיר האלטן פאר א חוב צו דאנקען אלע וואט האבן אונז געהאלפו אויף פארשידענע אופנים: דעם שרייבער און רעדאקטאר א. ש. שטיין פארן אויטפוריםן דאם בוך און זארגן פאר זיין ניוואז דעם מחבר און פארשער פץ חטידישער נגינה, אונזער געטרייען פריינד מ. ש. גשורי (ברוקנער) פון ירושלים, וואט האט בייגעטראגן צום בוך א גרעסערע, גלענצענדיקע פארשונגם־ ארבעט וועגן חסידות, בתי־תפילות, רבנים און חזנים פץ בענדי! דעם טייערן פריינד יוסף ראזענזאפף (שווייץ), וואט האט זיך תמיד ווארעם אפגערופן אויף אונזער רוף מיט באדייטנדיקער מאטעריעלער הילף; דעם פריינד שלמה ליווער (מגדיאל) און אלע בני־עיר אין ישראל, אייראפע, אמעריקע און אויסטראליע, וועלכע האבן צוגעטראגן זייער ביישטייער פארן בוך אין וועמענס בלעטער עס לעבט די נשמה פון אונזער פארשניטענעם בענדין. ...

... הרב גרויבארט האט פארנומען דאס בענדינער כסא־הרבנות ביז סעפטעמבער 1920. שפעטע ר איז ער אפגעפארן קיין אמעריקע און ביים היינטיקן טאג איז ער רב אין ברוקלין". ...

... פאראלעל מיט דער פארשטארקונג פון דער רעאקציע האט זיך פארגרעסערט די עמיגראציע. אויך פון זאגלעמביע, און באזונדערס פון בענדין, איז געגאנגען א שטארקע עמיגראציע אין די פארשידענע מדינות, דער עיקר אבער קיין אמעריקע. אזוי, אז ביים היינטיקן טאג געפינען זיך אין א סך לענדער שטארק ארגאניזירטע זאגלענד ביער־לאנדסמאנשאפטן, וועלכע ציילן טויזנטער מיטגלידער. ...

אבער גלייך נאך דעם רב׳ס פטירה האט זיך צעפלאקערט דער קאמף ארום כסא רבנות. דער קאמף, וועלכער האט זיך געצויגן שיינע יארן האט זיך געענדיקט מיט דעם, וואס דער אויסגעוויילטער רב ר׳ יקותיאל זלמן גרויבארט — נישט קאנענדיק מער פארטראגן דעם אינערלעכן קאמף — האט פרייוויליק פארלאזט זיין כסא רבנות אין בענדין און עמיגרירט קיין אמעריקע, ווו׳איז היינט אן אנגעזעענער רב אין ברוקלין. ...

... אז אונזערע לעזער זענע ן צוגעבונדן צו דער צייטונג, נישט בלויז אין זאגלעמביע, נאר אויך מעבי ר לים, סיי אין ארץ ישראל, סיי אין פארשידענע טיילן פון אמעריקע, ווי אויך אין דער גארער וועלט, ווו אונזערע זאגלעמביער ברידער געפינען זיך, אומעטום מוזן זיי האבן זייער גייסטיקע היונה, וואס זיי געפינען אין דער "זאגלעמביער צייטונג״, דורך וועלכער זיי באקומען — לויט זיי דריקן זיך אויס — "דעם היימישן, ווארעמען גרוס פון ד&ר אלטער היים",

... (ארץ ישראל). אונזער שליח איבער אמעריקע, אפריקע און אנדערע לענדער, איז ד״ר פ ר א מ א ן. ...

... די דערפאלגן פון יונגן ווירטואזן זענען נישט געבליבן אן אפ־ קלאנג. ו״אי ז אנגאזשירט געווארן אויף א גאנצער רייע ארויסטרע־ טריטן קיין אמעריקא, ווו ר׳האט קאנצענטרירט מיט א גרויסן סוקצעס, פאפולאריזירנדי ק איבעראל די פוילישע מוזיק. בעת זיין אויפהאלט אין נידיארק טרעט בארענבלאט אריין אלס סאליסט אין גרויסן "זיגפיעלד פאליעס״־טעאטער אויף בראדוויי. אין א געווי־ סע צייט ארום איז קראנק געווארן דער דיריגענט פון טעאטער־אר* קעסטער און בארענבלאט ווערט באאויפטראגט אים צו פארטרעטן. עם ווייזט זיך באלד ארויס, אז ער באזיצט אויך א נישט דורכשניט־ לעכע באגאבונג אלס דיריגענט און ווען דער קאנטראקט מיט דעם "זיעגפיעלד פאליעס״־טעאטער ענדיקט זיך. ווערט בארענבלאט אנג גאזשירט אלס דיריגענט פון ניו־יארקער "ווינטערגארדעך ווו ער איז טעטיק ביז צום אנהויב פון יאר 1938. ...

... אברהם גאלדבער ג שטודיר טמאלערי יאי ןאמעריק עאו ןשפע *

... נאך א געוויסע צייט שטודירן, פארט ווינער קיין אמעריקע, ווו ער געפינט זיך, מיט איבעררייסן, ביזן היינטיקן טאג, אנטייל־ נעמנדיק אין פארשידענע בילדער אויסשטעלונגען. ...

... ביי דער ברייטער "בועך ׳(וואסער), און זענען באשטאנען פון קריסטן און פון אייניקע יידן: דער דענטיסט זעליג פעלזנשטיין, ה ע נ ד * לער, פלעסנער, יצחק מושינסקי (אין ישראל), מאטעק ווינער, וועלכער איז אומגעקומען טראגיש אין א קאנאליזאציע ' גרוב, וועלנדיק ראטעווען א יידיש יינגל וואס איז דארט דערטרונקען געווארן און ו ו ר א צ ל א ו ו ם ק י (באקאנ ט מיטן נאמען "יאדזשקא", (איצט אין אמעריקע).

... איר האט דעמזעלבן טאג פארלאזט בענדין, און נאך א לאנגן שווערם וועג דערגרייכט דאס גרויסע פרייע אסעריקע. ...

... זיין אונטערנעמונג האט באשעפטיקט איבער טויזנט מענטשן, פון זיי פיל יידן און ספעציעל די אנפירערשאפט, די בעאמטע, פון וועלכע אייניקע האבן זיך געראטעוועט: דער טעכניקער ג א ל ד מ י נ ץ, בעביעק פ א ג ע- ל ע וו י ס ש (ביידע אין ישראל), הענדל ראטנער (אמעריקע), העל א שמעון פירסטעבבערג.

... ער פאר ט קיי ן אמעריק ע זי ך לערנען. ד א ערש ט אנטפלעק ט זי ך בי י אים אי ן ד י שפעטערדיק ע לעבענכדיאר ן ד י גייגונ ג צ ו מאלן. ס׳ווייז ט אויס, אז דע ר קינסמלערישע ד פונ ק אי ז שוי ן געווע ן פארבארג ן בי י אי ם פו ן קינדוויי ז אן, או ן איצ ט אי ז ע ר געקומע ן צו ם אויסדרוק. ...

... אויף אן אספה וואט איז פארגעקומען אין בענדי מוצאי־שבת, 29.10.1938, צו וועלכער ט׳איז געקומען אן יעדער אגיטאציע א גרוי־ סערע עולם פון אלע שיכטן, זענען געווארן ברייט באהאנדלט די וועגן און מעטאדן פון אונזער הילפס־אקציע. ט׳איז געוויילט געווארן א סטאבילער קאמיטעט מיט ה׳ פירטטענבערג אלט פרעזעס, יצחק ו ו י ג א ד ז ק י (וויצע־פרעזעס), מארקוס ג ע ר ט נ ע ר (סעק־ רעטאר), ישראל גאטהייל (קאטירער), בנימין ג ר ויב א רד, פדוי פאראדיטטאל (אלע טראגיש אומגעקומען), אברהם ל י־ ו וער (איצט אין אמעריקע) און מאטל ג א ל ד (צווייטער וויצע־ פדעזעס), וועלכער איז לעצטנס געקומען מיט זיין משפחה פון רוט־ לאגד קיין ישראל. ...

... הספר נקלע גם לאמריקה, מקום שם ניסה בעלו להדפיסו, אך המו״לים נמנעו מכך, בידעם שכל הזכויות שמורות ליורשי המחבר ולשארי-בשרו הנמצאים בישראל ובצרפת. לאחר מאמץ לא מועט הצלחנו לרכוש את הספר, אולם מה רבה היתה תדהמתנו משנוכחנו לדעת, שנמסר לנו רק חלק אחד מן ה״אלמאנאך״ — וגם הוא אינו מושלם — החלק המספר על קורות בנדין ואילו יתר החלקים על סוסנוביץ, דומברובה והקהילות הסמוכות, חסרים ואינם.

... הוא היה מבקר לעתים קרובות בזגלמבי הובבנדי ן והגדיל את מספר חסידיו, עד שיסדו להם קלויז משלהם, ובו היה נשמע קול תורה, כי האמשינובאים היו גאים בצדיקיהם שכולם היו גדולי תורה, ואף הם השתדלו לדעת את לימוד התורה ולעסוק בה לשמה. נפטר באוטבוצק בשבט תרצ״ו, והובא למנוחת עולמים בוארשה באד,לושל אביו הצדיק. הניח אחריו בנים צדיקים. עם חתניו נמנו הצדיק רבי שמואל־שלמה ליינר מרדזין הי״ד, רבי אלימלך האלשטוק אב״ד נאשלסק בן הצדיק מאוסטרובצה. בנו רבי יצחק קליש, שנמלט לשנחאי יחד עם דודו הצדיק רבי שמעון־שלום, נמצא באמריקה.

הקלויז של חסידי וולבורש בבנדין נמצא בבית ראובן ליוד, ברחוב זאמקובא, שהיה קיים מאז כמה שנה. לא היו בו מתפללים רבים. עם עסקניו נמנו רבי בריש טורנהיים, מנכדי הצדיק מוולבורש, שהיה סוחר, ר' שמואל־אהרן סושעק ואחיו לייביש וזיסמן, מהם בעלי תורה. אחד מהם, שעסק ביציקת נחושת, התחתן עם משפחת הרבי. בתו של ר׳ זיסמן סושעק נישאה לר׳ חיים־יחיאל בן הרבי, אך הנשואין לא היו בני־קיימא, ואחרי הגירושין נסע בן הרב י לאמריקה. חסידי וולבורש בבנדין היו מעורים בחיי העיר, ורובם אומנים וסוחרים מהמעמד הבינוני. לבעל־חפילה בקלויז נמנה ר׳ לייביש סושעק. ...

אברהם ליור (כינויו — "דער ווייסער") שיחק לו מזלו ונחלץ מהתופת הנאצית בהשתקעו עם כל משפחתו באמריקה, שם הוא ממשיך עסקנותו הציונית. הוא התבלט בקרב עסקני בנדין בכושר הדיבור והשכנוע שלו. המוני העם נהרו תמיד לאסיפות בהן הופיע, והאזינו לו בקשב רב לנאומיו המרתקים. הוא ייצג את ציוני בנדין במוסדות ציוניים מרכזיים ובכמה קונגרסים. פרט לפעלתנותו ...

... ערב מלחמת העולם הראשונה עמדו בראש הציונים: אברהם ליור (כעת באמריקה), יצחק ויגודזקי, נטע לוגדגר, א. ק. ליור, אלימלך רו ט נ ר, טעוו ל קלייגמן, מאיר שורץ, ב. ינובסקי, אברהם פטשניק, (כעת בברזיל), יחזקאל לסקר, משה פרגר, יהודה שניאור (יוש־ראש ועד הדר הכרמל לשעבר), מרדכי ו י ג רי ב וא. ב. קוקוטק.

... משמרת צעירה של ההתאחדות, 1936, עם ישראל גרטלר, יו״ר המפלגה יוגנט פון דער התאחדות—פארטיי, מיטן פארזיצער י. גערטלער שורה ראשונה: דנציגר (ישראל) סטבסקי, גרוסמן, נוימן, (ברזיל) גולנזר, א. ליאור (אמריקה) שורץ, ...

... הוזמנו מורים מקומיים, לאו־דוקא מדופלמים ומוסמכים, וברצוני להזכירם לטובה, שהם הנחילו לי את השכלת הבראשית שלי למן כתה א/ הלא הם מרת דורה שוארץ (לבית ארליך, כעת בחיפה), מרת רוזנצויג, מרים טננבוים, י. ל. טרויב, פולי־ בודד., טלנר, הניק (נוצרי, מורה לציור), והחזן שרמן (כעת באמריקה). כמנהל נתמנה ד״ר נח בראון, יליד גליציה, מעובדי המכון למדעי המזרח באוניברסיטה בירושלים. ...

... לאחר ההופעה באותו הנשף, לא עזב רייזין את בנדין, ונשאר אתנו פרק־זמן, הואיל וברצונו היה לנסוע לאמריקה. אנשי "הזמיר" דאגו להשיג בשבילו תעודות ואשרת־כניסה לארצות־הברית. ...

... אחר פטירתו נבחר רבה של בגדים בנו של המנוח, ר׳ יקותיאל זלמן זצ״ל, שאחר כמה שנות כהונתו עזב את העיר, בנסעו לאמריקה, מקום שם כיהן כרב עד מותו בשנת תש״ב (1940). ...

אמנם רבים מתושבי בנדין נמלטו ולא חזרו * אמנם הגיעו בשורות איוב מהסביבה, — אולם, הלא המדינות האדירות — אנגליה ואמריקה — ודאי יצאו עוד מעט למלחמה ויכו בפולש... על כן, יש להחזיק מעמד, להסתגל ככל האפשר, לבלות את האויב... אמנם, כבר נתנסינו באימים ובזוועות, אולם איש לא פילל ולא שיער את הצפוי. ...

בסוף אוקטובר הובלו לאושוויץ מוארשה יהודים, שצוידו בתעודות מזוייפות כאזרחי אמריקה. תחילה הושיבו הגרמנים ב״האטעל פאלסקי" והיו בטוחים שיחליפום בגרמנים אזרחי ארצות האויב. אולם תקוותם היתה לשוא, כי גורשו למחנות השמדה, וביחוד לאושוויץ. ...

... מיר האבן זי ו אוי ד פארבוגד מיט די בענדינער לאנדסלייט אין אמעריקע, וועלכע האבן אונז געשיקט שפייז־און קליידער־פעקלעך ווי אתך געלד, אבער עס האט אלץ נישט געקלעקט, ותי ל די בא־ ...

... יך■ערסארבאנדאיזגעגרינדעטגעווארןאין1908, וועןס׳זענען 1אנגעקומעןקייןאמעריקעדיערשטעעמיגראנטןפון בענדין. מיט50יארצוריקהאבןזירצונויפגעטראפנעטלעכענבע־ דינער־סאסנאוויצערלאנדסלייטאיןהויזפוןאונזערןבן־עיר, רעסעלעפרימארגןז״ל, אוןביידעםצוזאמענקונפטאיזגע־ לייגטגעווארןדערגרונדשטייןפוןדערסאסייטיאוןדערפאר־ שטארבענערפרימארגןאיזדערוויילטגעווארןאלםטשערמאן (פארזיצער). נח קאהן ז״ל—וויצע־פארזיצער; א1ן פינאנץ־ סעקרעטארמאריספרידמאןאוןאייזיקשיין—פראטאקאל* סעקרעטאר. ...

... אמעריקע ארליך מאיר, יעקב און וואלף: ...

... די ערשטע טורן גרופע פון ״הכדו״. עס שטייען פון רעכטס צו לינקס: באזשיקאווסקי, שטיינבערג, מעלאך 1, גוטמאן, (אלע ביידע אין ישראל) מעלאך 2, אלטוש, ווינער (אמעריקע), שטיינבערגער, פלעסנער, באזשיקאווסקי און גוטמאן (ישראל). עס קניען: ט. קאקאטעק, צוקערמאן און פולטאראק.

ר׳ יהושע איז נישט געווען אבי ווער, פון די פארטגעשריטענע מלמדים און א ציוניסט־מזרחיסט. ער איז כל־ימיו געווען פעדאנטיש ריין, און זיין שווארצע בארד איז געווען גוט געפלעגט און פארקעמט. גייענדיק אין דער גאס מיטן שטעקן אין דער האנט, האט ער פאריסן הויך דעם קאפ מחמת אנזען און חשיבות אין לייטנס אויגן. ביי אים האבן געלערנט די זין פון די נגידים און באלעבאטישע ) יידן. כ׳דערמאן נאר אייניקע הדר־חברים: מארעק שיין, אלימלך דיאמענט, דוד פעלדבוים (די דריי אין ישראל), זלמן שטראַכליץ (אין אמע* ריקע), מנדל מאלערמאן(לאנדאן), קאפעל הערצבערג(פאריז). די ברידער רעמבישעווסקי, יצחק פעלדבוים, די ברידער לעווקאויטש, משה׳ל פראווער, לעמל ראטנער, יואל שווייצער, דוד׳טש כאמער זכרונם לברכה, און נאך. ...

... החזן הנודע מצ׳אנסטוחוב אברהם בר בירנבוים ייסד בית־ספר לחזנות והקים דור חזנים בפולין, מהם רבים המכהנים עד היום בבתי־כנסת שונים באמריקה, קנדה וארצות אחרות. הוא לימד את תורת המוסיקה גם במכתבים, הוציא את הירחון הראשון של החזנים בעברית יחד עם החזן הנודע מאודיסה פנחס מינקובסקי, ...

... שורה נ׳: וינטר, בלום, קיזר (אמריקה) טוכמאיר, סאונה, גולדקורן, גרינגרז, מ. ח. קמינר (עוד ד"דאס ...

די ערשטע חלוצים פון ״גורדוניה״ ערב זייער עליה קיין ארץ ישראל אין 1930 עומדים מימין לשמאל: שושנה צימברקנוף (אמריקה), שמעון רום, בלה ויסויז (שניהם בישראל), יעקב שורצבוים (נפטר בישראל), בתיה פרשטנפלד (ישראל). ...

את האורח הנכבד קידם בברכה חמה החבר משה לייב קוז־ לובסקי (עתה באמריקה), היה פעיל לפני המלחמה במרכז מפלגת פועלי ציון צ.ס., שהפליג בשבחו של מנהיג פועלי ארץ־ ישראל והביע את משאלת כולם, שבמהרה יזכה העם היהודי בארץ חפשית בארץ ישראל. ...

... דער שרייבער פון די שורות האט אלס סעקרעטאר געשטאנען אין שטענדיקן קאנטאקט מיט אונזערע לאנדסמאנשאפט ן אין חוץ * לארץ, אץ מיט די שרידים אין פוילן. ווען ס׳האבן באזוכט ישראל אונזערע עסקנים און פילאנטראפן פון אויסלאנד, זעגן איינגע * ארדענט געווארן לכבוד זיי פייערלעכע אסיפות און א "גלעזעל טיי", ווו מיר האבן געמיטלעך פארבראכט, דערמאנענדיק זיך אין די אמאליקע גוטע צייטן, ווען דאם יידישע בענדי ן האט נאך עקזיסטירט. אזעלכע אויפנאמע ס זענען פארגעקומען לכבוד די געסט פון פראנקרייך, אמעריקע, שווייץ און ענגלאנד: יחיאל קא - טינסקי, מאטל גאלד, ה. העלער, מ. שווימער, אברהם לייווער, שלמה פעלדמאן און יאסל ראזענזאפט, וועלכער האט תמיד געשטיצט אונזער פארבאנד מיט גרעסערע שפענדונגען, ווי־אויך נויטבאדערפטיקע יחידים.