Hazamir

... אין בענדין האבן זיך די פריערדיקע פארטיי־טוערס און יוגנט גרופירט ארום דעם מוזיק און געזאנג־פאריין "הזמיר", וועלכער איז געשטאנען אויף א גאר הויכן קולטורעלן ניווא. ...

... שוין אין דער צייט פון דער אקופאציע דערוועקט זיך ביי די אמאטארן דער געדאנק צו שאפן א פעסטן דראמאטישן פאריין, וואם זאל פארייניקן אלע כוחות פון פארשידענע סעקציעס און קרייזן. ס׳איז דעמאלט אויסגעארבעט געווארן א סטאטוט פארן דאזיקן פא־ ריין, וועלכער איז אריינגעטראגן געווארן צו דער אקופאציע־מאכט מיט דער ווענדונג וועגן א לעגאליזאציע. די אקופאציע־מאכט האט אבער די דאזיקע ווענדונג אפגעווארפן מיטן אויסרייד, אז ס׳עקזי־ סטירט שוין אזא פאריין אין בענדי ן אונטערן נאמען "הזמיר". די איניציאטארן האבן זיך אבער פון דעם געדאנק נישט מייאש געווען און האבן ווייטער אלץ געטון, כדי צו פארווירקלעכן די אויסגע־ טרוימטע אידעע — נישט קוקנדיק אויף אלע מניעות און שטערוג־ גען, וואס זיי האבן אין יענער צייט געהאט צו באקעמפן.

... אין יאר 1909 ארגאניזירט זיך אויפסניי א דראמאטישע סעקציע ביים דעמלסטיקן "הזמיר", וועלכע פירט אויף צווישן אנדערע: "מזל טוב", "נאר א דאקטאר", "צעזייט און צעשפרייט" פון שלום עליכם, ווי אויך גארדינס "דער יידישער קעניג ליד", "די אמתע קראפט" און שלום אש׳ם "מיטן שטראם". ...

היות ביים אדורכפירן די לעגאליזאציע־פארמאליטעטן זענען נויטיק געווען פוליעריקע און פאראנטווארטלעכע מענטשן, האט זיך די יוגנט באמיט אריינצוציען אין חדר ארבעט חנם עלטערן דור אינטעליגענטן. טראץ די אטימילאטארישע טענדענצן פון חדר דעמאלטיקער בירגערלעכער יידישער אינטעליגענץ, איז דאך געלונגען צו געווינען פאר דעם ענץ די מער נאציאנאל געשטימטע יחידים׳ צווישן וועלכע ס׳האבן זיך געפונען: דער פאפולערער העברע*ישער לערער יעבץ, מאיר שווארץ, יעקב שטאטלער, אלעזר רר בינליכט, י. רעגירער, ש. שעפטל א״אנד. די דאזיקע פערזאנען האבן פיגורירט אלט די "פארמעלע" גרינדער פון "הזמיר" לגבי דער רוטישער מאכט ...

ווען די צארישע מאכט האט מיט די שרעקלעכטע רעפרעסיעס אומעגלעך געמאכט יעדע פאליטיש־געזעלשאפטלעכע ארבעט, האט א גרופע יוגנט, וואט איז פריער טעטיק געווען אין פארשידענע פא* ליטישע גרופירונגען, געזיכט א וועג ווי אזוי עפעס צו שאפן כאטש אויפן ריינעם קולטור־געביט. צו חג ם צוועק האבן פאלגנדיקע יונגע* לייט: יעקב קריגשטיין, הערשל שטראכליז, קאפלאפענהיים, ראובן סאנטשעוו, איזידאר לעווינטקי א״אנד געגרינדעט אין יאר 1907, א מוזיקאליש־ליטעראריש־דראמאטישע געזעלשאפט א. נ. "הזמיר", לויטן מוטטער פון די ענלעכע געזעלשאפטן אין ווארשע און לאדזש. אפיציעל איז דער ציל פון "הזמיר" געווען צו וועקן דעם חשק פון דער יידישער יוגנט צו מוזיק, ליטעראטור און טעאטער, פאקטיש אבער, איז ער אויסער דעם אויך געווען דער גייטטיקער צענטער, אדום וועלכן ס׳האט זיך קאנצענטרירט די גאנצע יידיש נאציאנאלע און ארבעטנדיקע אינטעליגענץ אין דעמאלטטיקן בענדין. ...

... איצט אי ז ד י הויפ ט אויפגאב ע פו ן "הזמיר " געווע ן צ ו פארייניק ן אלע יוגנטלעכ ע או ן עלטער ע עלעמענט ן ארו ס דע ר אויפלעבונ ג פו ן דער יידישע ר קולטור־יאציאנאלע ר ארבעט . צולי ב דע ם האב ן ד י גרינדער זי ד באמיט , א ז דע ר ערשטע ר קאנצער ט זא ל פארוואנדל ט ווערן אי ן א אמת ן יידיש ן יו ם טוב , ווא ם אי ז אבסאלו ט געלונגען . דער קאנצער ט אי ז פארגעקומע ן אי ן צוזאמענהאנ ג מי ט א פורים ־ באל. אי ן פראגרא ם האב ן זי ד געפונע ן העברעאיש ע או ן יידיש ע נא ־ ציאנאלע לידע ר פאר ן כא ד מי ט ארקעסטע ר באגלייטונג , סאלא־גע ־

א גרופע גרינדער און אקטיווע ״הזמיר״ טוער. עם זיצן פון רעכטס: בוכמאן, י. לעווינסקי, דיריגענט לעאן קאמף, ל. גאלדשטיין, י. קריגשטיין. שטייען פון רעכטס: ק. האמבורגער, ק. אפענהיים, ש. וואידיסלאווסקי, ...

... די צייט פון לעאן קאפף געהערט צו די גלאנץ־עפאכע פון,,הזמיר", דעמאלט האט די אינסטיטוציע דערגרייכט דעם גרעסטן אויפשוואונג און איז מוזיקאליש געשטאנען אויפן העכסטן ניווא. דער "הזמיר" האט אין יענעם פעריאד געהערט צו די ערשטע מוזיק־געזעל- שאפטן אין פוילן.

... צום סוף פונעם יאר 1910 האט, אלס גאסט פון "הזמיר", געוויילט אין בענדי דער דיכטער אברהם רייזין, וועלכער האט אנטייל גע־ נומען אין א קינסטלער אוונט, געווידמעט לכבוד אים. רייזן האט רעציטירם א רייע אייגענע שאפונגען, און אחוץ דעם איז אויסגעפירט געווארן דורך דער דראם.־0עקציע "מיטן שטראם" פון שלום אש. סאיז כדאי צו באמערקן, אז אייניקע "הזמיר״־מיטגלידער האבן פאר־ שאפט רייזינען א פאס. א דאנק וואם ס׳איז אים געלונגען גלייך פון דאנען אפצופארן קיין אמעריקע. ...

... דעם 20־טן דעצעמבער 1913 איז פארגעקומען די פייערלעכע דע־ רעפענונג פון דער "הזמיר״־ביבליאטעק, צו וועלכער ס׳איז ספע־ ציעל איינגעלאדנט געווארן י. ל. פרץ. דער גרויסער דיכטער האט דאן געהאלטן א רעפעראט, און אין אוונט איז לכבוד דעם בא־ רימטן גאסט איינגעארדנט געווארן א פייערליכער באנקעט, וואס איז פארוואנדלט געווארן אין א דעמאנסטראציע פאר דער יידישער ליטעראטור. ...

... פאטאגרא ף אי ן בענדין, או ן ווע ן ס׳אנטשטיי ט אין שטא ט דע ר "קינאמאטאגראף" — אי ז ע ר דע ר ערשטע ר קינאיאפערא- טאר. אבע ר דא ס זענע ן געווע ן בי י אי ם נעבךפאכן. זיי ן הויפט״ארבע ט אי ז געווען — וואסע ר אינסטאלאציע. בע ת זיי ן באזעצ ן זי ך אי ן בענדי ן אי ז נא ך גישט געווע ן קיי ן וואסער״לייטונ ג אי ן שטאט, או ן חיי ם דו ד הא ט זי ך פארנומען מי ט פאריכט ן ד י ברונע ס אי ן שטאט, פו ן וואנע ן ד י בענדינע ר וואסער״טרעגער האב ן פארזארג ט ד י הייזע ר מי ט וואסער. ערש ט שפעטער, ווען ד י שטא ט הויב ט זי ך א ן בויען, או ן ע ס אנטשטייע ן ניי ע גאס ן מי ט מאדערגע הייזער, ווער ט חיי ם דו ד דע ר ערשטע ר וואסער״אינסטאלאטאר. ער אי ז אוי ך געווע ן טעטי ק געזעלשאפטלעך, מיטגרינדע ר פו ן דע ר "דייטשער" שול, ערשטע ר קאמיטעט״מיטגלי ד אי ן "הזמיר". באזונדער ם אי ז ווער ט אונ ~ טערצושטדיכן זיי ן ארבע ט פא ר דע ם האנטווערקער״פאריין, או ן ווא ס ע ר איז געווע ן פו ן זיינ ע גרינדע ר או ן טעטיק ע מיטגלידע ר בי ז זיי ן לעצט ן לעבנכדטאג. אי ן 1919 אי ז ע ר אויסגעווייל ט געוואר ן אל ס האנטווערקער" ראטמאן אי ן בענדינע ר שטאט״ראט.

... * עקומען פון מארשע און געמארן א בענדינער איידעם. נעמט אן אקטימן !■אנטייל אין פאליטיש־געזעלשאפטלעכן לעבן פון דער שטאט. פון די ערשטע כיטגרינדער פון "הזמיר" ווו ע ם האבן זיך קאנצעטרירט די קולטור טוער נאד פאר דער ערשטער וועלט-מלחמה. ...

ד״ר פערל האט גענומען אן אקטיוון אנטייל אין פאליטישן און געזעל* שאפטלעכן לעבן אין שטאט, ווערט דורכן "בונד" אויסגעוויילט אלם ראטמאן. געווען פון די טעטיקסטע "הזמיר״־טוערס ביז דער לעצטער מינוט. ...

בן־ציון קליינמן ולונדנר. פעולתנו הראשונה היא — הפצת שקל הפועלים הראשון לקונגרס ("דעם ערשטן ארבייט שקל צום קאנ־ גרעס") ואיסוף כספים למען המרכז. "אגודת הציונים" פנתה אלינו בקטרוגים ובמכתבי־איומים שנעזבו את האולם, ולא — ינקטו אמצעים חריפים נגדנו. אליבא דאמת, קבלנו את הדירה לא מ״אגודת הציונים" אלא מאגודת "הזמיר" ו״החלח" ומ״גן הילדים", ששכנו בו קודם, וכל הזמן קיימנוהו על חשבוננו". ...

עם פטירתו של הרשלטאטל ב־1938, הופיעה ב״זאגלעמביער לעבך רשימה מפורטת והערכה על אישיותו, בה צויין: "נסתלקה דמות מרכזית, מעמודי התווך של מפלגת פועלי ציון שמאל בבנדין. תמיד עמד בשורות הקדמיות של הלוחמים לחרות. עוד בשנת 1905 נלחם, נאסר ונתענה בבתי־סוהר ובגירושים. כחייל נאמן במלחמה כן עמד כל שנות חייו בחזית למען שחרור מעמד הפועלים ממשעבדיו. בעירית בנדין הראשונה, 1916, נתפרסם כנציג פועלי ציון בהופעותיו המוצלחות לטובת עניני הפועלים והעיר היהודית כולה. הננו פוגשים אותו תמיד ב״ארבעטערהיים", ב״הזמיר" ב״געזעלשאפט פאר אווענט קורסן" ובלהקת "מוזע", שהוא היה הבמאי הקבוע שלה. לא נרתע אף ליום משליחותו הציבורית שעשה באמונה ובמסירות. תנועת הפועלים היהודית איבדה במותו דמות אידיאלית, לוחם אמיץ, חלוץ הבמה היהודית וחובב נלהב של יידיש ותרבותה". ...