Warsaw Ghetto

... אין 1940 אגטלויפט ער קיין פראנקרייך, ווו ער נעמט אן אקטיוון אנטייל אין דער פראנצויזישער אונטערגרונד־באוועגונג. באזעצט זיך נאכן קריג אין פאריז. אין יאר 1946 האט ער אויסגעשטעלט זיין גרויס בילד, וואס האט מיט זיך פארגעשטעלט דער יידישן קאמף אין ווארשאווער געטא, דער אומגלייכער און אזוי וווגדערפולער געראנגעל פון מענטש קעגן דער בעסטיע, דאס בילד האט דאן געמאכט א גרויסן רושם אין דער קינסטלערישער וועלט, און גאלדקארן ווערט בארימט.

... דער יידישער אויפשטאנד אין ווארשאווער געטא — אייל־בילד פון ...

מיר ברענגען אויך אייניקע קורצע אויסצוגן פוגם "טאגבוך" פון היסטאריקער — מארטירער ד״ר עמנואל רינגעלבלום, וואס איז געפונען געווארן נאך דער באפרייאונג פון פוילן און פארעפענטלעכט געווארן דורך דער יידישער היסטארישער קאמיסיע, אין ווארשע. הגם די פרטים זענען באקאנט, זענען זיי אבער כאראקטעריסטיש פאר די שטימונגען און קלאנגן אין געטא ווארשע, און אין פוילישן יידנטום בכלל אין די אומקום־טעג . ...

די אונטערערדישע באוועגונג איז באשטאנען פון יוגנט פון ציוניסטישע גרופן, וואס האבן זיך אפגעגעבן א חשבון, אז דער איינציקער וועג, וואס פירט צו רעטונג, אויב עס איז איבערהויפט פאראן א רעטונג, איז — קאמף. נאך דעם, ווי מרדכי אנילעוויטש, דער קאמענדאנט פונעם ווארשאווער געטא־אויפשטאנד באזוכט זאגלעמביע, באקומט די דארטיקע אונטערערדישע באוועגונג נייעם שווונג זי אפעלירט צו די יידן, זי אפעלירט צו די פאליאקן. איר טעטיקייט איז אבער באשווערט, דאט קעגן זיך דעם יידענדאטלער מאניעק מערין, וואס זיין שטאב פון פראוואקאטארן און אגענטען פארפאלגן די אונטערערדישע באוועגונג. ווען די יידן ווערן אייגעקלעמט אין געטא, ווערט איר טעטיקייט נאך שווערער. די יוגנט שטעלט זיך נישט אפ פאר קיין שום געפאר. זי דרוקט אויפרופן נישט בלויז צו דער יידישער באפעלקערונג, נאר אפילו צו די דייטשע פראנט זעלנער און די אויפרופן ווערן אריינגעלייגט אין די שיך, וואס זענען באשטימט געשיקט צו ווערן פאר די דייטשע ארמייען אויפן פראנט. ...

... טיצן פו ן ווארשאווע ר געטא :

ניטארע ארדנונ ג — א צופרידענשטעלענדע. דע ר "דזשאינט" דאגה׳ע ט אויף אל ע געביטן, גרינדנדי ק א קינדערהיים, זארגנדי ק פא ר מעדי־ צינישע זזיל ף א. אז. וו. דע ר "דזשאינט" דירעקטא ר ג י ט ע ר מ א ן (אומגעקומען אי ן ווארשאווע ר געטא, ד י רעד.) הא ט אויסגעדריק ט אנערקענונג מחמ ת דעם, ווא ט בענדי ן הא ט ארויסגעוויז ן אז א פאר־ שטענדניש אויפ׳ ן געבי ט פו ן לינדער ן ד י לייד ן פו ן ד י פאריאגט ע פליטים. כ׳בי ן געוואר ן צוקאאפטיר ט צ ו דע ר ווירטשאפטלעכע ר אפ־ טיילונג, ווא ט הא ט געפאדער ט פי ל ארבעט, וו י למשל, צ ו פארשאפ ן פארשידענע פראדוקט ן או ן אנדער ע קעגנשטאנד ן או ן זי י פונאנדער־ טיילן אי ן פאלקס־קיך, קינדער־היי ם או ן צוויש ן פריוואט ע מענטשן. ...

... האדמו״ר ר' נתן־נחום נאלץ לעת זקנתו, עם פרח מלחמת העולם האחרונה, למצוא מפלט לעצמו בגיטו וארשה, ויחד עם אדמו״רים אחרים נרצח בידי הנאצים עם השמדת הגיטו. הי״ד. ...

... ופתאום נחטף פעם ברחוב וצורף ל״משלווד, בלי לדעת את התאריך ואת פרטי מותו הטראגי. לפי עדותו של ד״ר חלל זיידמן נשלח לטרבלינקה בעת הגירוש ההמוני מגיטו וארשה בקיץ 1942. במאמר לואי לספרו האחרון שערך "בתי ספר באש הדורות" (וארשה. 1939), כתב יפת: "אנו מונים את דמעות הקדושים בנאד הגדול של ההיסטוריה היהודית — מנבוכדנצר ועד היטלר" . ...

... עם הכיבוש הנאצי בפולין המשיך יפת בעבודתו העסקנית והחינוכית בחרף נפש בקרב אחיו תוך הכרת צורך השעה. בגיטו וארשה תפש מקום נעלה בחוגי המזרחי שהתלקטו סביב הרב יצחק נסים נבויים, המשיך לגור בגיטו בדירתו עם ספריתו העשירה, פעיל בעזרה סוציאלית ובעבודה חינוכית דתית במחתרת, פעיל ב״תקומה" (מרכז הספרות) ומרצה בה כפעם בפעם.

... מוטב לבלוע כאן, בבונקר, את מנת הציאנקלי, ולהשתחרר מסיוט היאוש נטול־המוצא? אולם אני מתגבר על עצמי ומסלק ממני והלאה את ההרהורים המרים. ברם, הנשימה קשה יותר ויותר באויר הדחוס של הבונקר, במחנק זה אף גפרור אינו דולק, אלא בסמוך לצנורות. רק בלילה אנו פותחים את הכניסה אל הדירה למעלה, כדי לנשום מעט אויר צח. גם מלאי המים אזל. בחשכת הלילה מביאה רעייתי דלי מי־גשמים. ואנו מרווים צמאוגנו, אחרי כן היא מביאה דלי שני ליום המחר. הנאצים ניתקו את זרם המים לגיטאות וטוב, לפחות, שירד גשם. אולם מה יהיה להבא? גם בלילה השני והשלישי לא פסקו יריות רובים ומכונות־יריה, ולעתים גם התפוצצויות דינמיט. בטוח הייתי, שבלילות מוציאים להורג את היהודים הנתפסים בבונק־ רים, ואולי הם מחסלים את הגיטו שלנו כליל ומוחקים אותו מעל פני האדמה דוגמת גיטו וארשה? רק אחר כך נזדמנה לי האפשרות לראות את אשר עוללו הגרמנים. הם השתמשו, בין היתר, גם במין רעשן שהשמיע קולות־יריה, להטלת אימה...

לא נותר לנו שום ברירה לעת־עתה אלא להמשיך בבנין הבונקרים, שהתחלנו בהם עוד לפני הגירושים האחרונים ולצייד אותם בנשק, שהיה כרוך בקשיים גדולים. לאחר שפרץ מרד גיטו וארשה, ב* 19 לאפריל 1943, קשה היה להתקשר עם חברים שם . ...

... בלוס׳ס נאטיצ ן גע ש ריב ן אי ן געטא זוארש ט או ן האב ן א שיכות מי ט אונזע ר שטאט . ניש ט געקוק ט ווא ס ד י ידיעו ת זענען ניש ט גענוי , שטימע ן זי י בכל ל מי ט דע ר ווירקלעכקייט . באזונדערס אינטערעסאנ ט אי ו ד י כאראקטעריסטי ק פו ן מאניע ק מעיין. או ן ד י באמערקונ ג "ע ס הא ט אי ם צוגעשפיל ט דא ס גליק אי ן א ס ן פאלך . יא . מ . מערי ן אי ז אוו י לאנ ג געלונגע ן ווי לאנ ג ע ר הא ט געהא ט צ ו געב ן ד י דייטש ן אל ץ ווא ס וי י האבן פארלאנגט , גאלד . זילבע ר או ן אוי ך מענטש ן קרבנות . ...