Great Synagogue

... די גרויסע שול אין יאר1910 בית הכנסת הגדול בשנת1910 ...

ערשט דאן האבן מיר זיך געקענט פרי באוועגן. באקומענדיק א באגלייט־בריוו פון טריעסטער ראבינער פארן מיר ווייטער קיין גענוא, און מיר ווענדן זיך צום דארטיקן ראבינער וועלכער נעמט אונז אויף זייער קאלט, ווייל ער האט מורא געהאט אז מיר זענען קאמוניסטן. באין ברירה פארן מיר ווייטער קיין רוים. פרייטאג נאכמיטאג זענען מיר אנגעקומען קיין רוים, נישט געקענט די שפראך, נישט געהאט קיין אדרעס צו וועמען זיך צו ווענדען. צוויי איטאליענישע יידן האבן אונז דערקענט אלס יידן, אבער די איינציקע ווערטער וואס זיי האבן געקענט מיט אונז רעדן זענען געווען "שלום", "שבת" און "כשר". מיר האבן זיך דערשלעפט ביז דער גרויסער שול, און זיך אוועקגעזעצט אויף די איינגאנגס־טרעפ. דאס איז געווען פאר קבלת שבת. באלד האבן אנגעהויבן קומען די מתפללים וועלכע האבן נישט פארשטאנען וואס דא קומט פאר, און ווער מיר זענען. מיר האבן זיי אויפגעקלערט אונזער ציל און פארלאנגט רעדן מיטן הויפט־ראבינער, וועלכער האט אונז אבער נישט געוואלט אויפנעמען, נאר פארלאנגט מיר זאלן אים שריפטלעך איבערגעבן וואס מיר פארלאנגען. נאד פיל מי האט דער ראבינער מסכים געווען צו רעדן מיט אונז טעלעפאניש. עדש ט זונטיק טרי האט אונזער חבר ספיר, וועלכער האט געקענט פראג־ צויזיש, גערעדט מיטן ראבינער דורכן טעלעפאן און געבעטן הילף פאר דער גרופע חלוצים צו פארן ווייטער קיין ארץ־ישראל.

בית המדרש זיצער לאמיר נישט פארגעסן דעם ישיש ר׳ יהודה לייב סופך, דעם גייסטיקע שיינדל פוגם בית־המדרש, פון די פרימסטע יידן אין שטאט, פלעגט תמיד זיין אריינגעטון אין טובל זיין זיך אין דער מקוה, און דאווענען און שרייבן ספר־תורה׳ס, געווען דער שטענדיקער כל־נדרי זאגער אין דער גרויסער שול. דער לעצטער שחרית אין בית־המדרש האט זיך נאך נישט פארענדיקט, און שוין איז מען געקומען מנחה דאוונען, און ווידער איין מנין נאך צווייטן. בענדינער יידן האבן נישט געהאט קיין ציים, אריינגעכאפט א מנחה און געלאפן ווייטער, ווער צו דער ארבעט צוריק, ווער צום מסחר. יידן זענען געגאנגען ארום און אריץ; האט איינער נאך נישט גע־ האט געענדיקט דעם "עלינו" און דער צווייטער האט שוין אנגע־ הויגן "אשר יושבי" און אזוי ביז מעריב, ...

-ו- . . . אפריל 1946 . אונזער טראנספארט שלעפט זיך פון ווייטן רוסלאנד. ענדלעך א דורך די פוילישע גרענעץ. מיר זענען אין מיסלאוויץ. דער טראנטפארט בלייבט שטיין עטליכע שעה. איך בא- שליט באזוכן מיין היים, מיין געסל. דורך שאפעניץ—טאטנאוויץ פאר איך מיטן טראמוואי קיין בענדין. איך גיי איבער דער שטאט, איך זוך א ייד — לויטער קריסטן — מאלאבאווסקי—קאלאנטאיא, — דער אלטער מארק, היימישע גאסן, אבער דאך פרעמד. איך זוך דעם גרויסן בית־המדרש, די שול, אלץ חורבות. דער קאפ איז שווער, עס שווינדלט פאר די אויגן — ווייטער, שנעלער! דא ביים בערג האט געזאלט שטיין ראובן ליווערם הויז. אלץ חורבות, קיין סימן פון אלע געסלעך ארום דער שול. אט איז די פלאמפ, וואט האט גע* האט א שם מיט אירע ריינעם קרישטאל־וואטער, דא האבן חסידים גענומען וואסער אויף מצה־שמורה. איצט שטייט זי איינזאם, דאכט זיר ווי דאם וואסער וואלט דארט אויסגעטריקנט... אט איז דער לינת־חולים — וואט פאר א שטילקייט הערשט דא 1 איך דערנענטער זיך צו אונזער הויז פאדזאמטשע 34, דא האבן מיינע עלטערן פאר- בראכט די לעצטע נאכט. איך עפען אויף די שווערע טיר פון הויז אין בלייב שטיין — גארנישט געבליבן, אפילו קיין פענטטער, אפילו די ברעטער פון דער פאדלאגע, די קאפלעס פ ת אויוון, אלץ ארוים* געשלעפט. דא האבן די שכנים גערויבט... א שווייס באגיסט מיך...

... קהילת בנדין המפוארה מונה מאות שנים לקיומה והיא נחשבת אחת הקהילות הוותיקות בפולין. מאז הקימה את בית־הכנסת הגדול ואת בית־המדרש — כיהנו בהם חזנים שונים ורבים ובעלי־תפילה. ...

... אחרי שעזב את בנדין, נשאר בית־הכנסת הגדול בלי חזן במשך שנים אחדות. מפעם לפעם היו באים חזנים מועמדים ועברו לפני התיבה לנסיון, בלי שהגיעו הגבאים להחלטה כלשהי. ...

... מעסקני "המזרחי" הראשונים ומטובי מטיפיו. ב־1899 ביקר בבנדין ודרש בבית־הכנסת הגדול על הרעיון הציוני ועל שיבת ציון. דבריו עוררו את חרון־אפו של החוגים הדתיים האנטי־ציוניים, שהיו אז רוב מנין בעירנו. ...

... למחרת היום ביקר בכמה מוסדות ציבור והתרשם במיוחד מיצירות האמנות בבית־הכנסת הגדול. את התפעלותורושמי ביקורו ביטא במאמר בעתונו (שלא הצלחנו למצאו). ...

... הילדים שלמדו ב״חדרים" שוחררו מלימודיהם לאות יום־טוב וחג ואנו, תלמידי בתי־הספר היהודיים, עברנו בסך בחוצות העיר וצעדנו לבית־הכנסת הגדול, המלא מפה לפה, בו נערכה תפילה

... ה״מתנגדים" הי ו נמני ם ע ם החוגי ם המשכילים, מגולח י זקן, לבוש י בגדים קצרי ם וכותנו ת ע ם צוארו ן ועניב ה ענודה, דוגמ ת הגויים, רחמנ א לצלן. אמנם, ג ם ה ם הי ו שומר י מצוות, א ך ל א האמינ ו בפולח ן הרביים. הללו התפלל ו בביודהכנס ת הגדול, א ו בבית־התפיל ה הנקר א "דייטש ע שול". ...