Vilna

... לויט דער אנווייזונג פון די ציוניסטישע עסקנים: יאנאווסקי (פעטערבורג) און גאלדבערג (ווילנע), איז אין קאטאוויץ אפגע־ האלטן געווארן א באראטונג צווישן די דארטיקע ציוניסטן: ד״ר ווייסמאן און ארנאלד ווינער מיט די זאגלעמביער ציוניסטישע ...

... בענדינער פאליטישע און געזעלשאפטלעכע טוער. / ״אוצר ישראל״, נויארק, תרע״ב. / "יעוורעיסקאיא ענציק־ לאפעדיא״, פעטערבורג. / ״ענציקלאפעדיע יודאיקא׳ / בערלין 1929. / משה פיינקינד, "די געשיכטע פון דער בענדינער קהילה אין דער צווייטער העלפט פון 19־טן י״ה, א סעריע ארטיקלען געדרוקט אין דער ״זאגלעמביער צייטונג״, 1934 נומער 1—4. / ד״ר ר. מאהלער און ד״ר ע. רינגעלבלום, "געקליבענע מקורות פון די יידן אין פוילן און מזרח אייראפע, ווארשע 1930. / ד״ר י. שיפער, "די ווירטשאפטס־ געשיכטע פון די יידן אין פוילן בעתן מיטלאלטער״, ווארשע 1926. / ..היסטארישע שריפטן ״1 באנד, ווארשע 1929. / גרשם באדער, ״דרייסיק דורות יידן אין פוילן, ניו־יארק 1927. / נ. א. בוכבינדער, "די געשיכטע פון דער יידישער ארבעטער באוועגונג אין רוסלאנד", ווילנע 1931. / יצחק ניסנבוים ״עלי חלדי״, וורשה, תרפ״ט. / ...

דיקע אקטועל ע טעמעס . שפעטע ר באהאנדלט ע ר ד י פארשידנסטע צייט־פראבלעמען אונטערן אלגעמיינעם קעפל : "באמערקונגען . אוי ־ סער דעם , גי ט ע ר אויספירלעכ ע או ן זאכלעכ ע אפהאנדלונגען איבע ר קונסט, שרייבט רעצענזיעס איבע ר בילדער־אויסשטעלונגען , מוזיק או ן טעאטער־פארשטעלונגען. ווען ראטענבערג קומט צוריק פו ן ווילנע , וו ו ר׳איז געווע ן צולי ב שטודיע־צוועקן אי ן ד י יאר ן 33/1932 , פארעפנט ־ לעכט ע ר אוי ף ד י שפאלטן פו ן אונזער צייטונג א סעריע ארטיקלע ן אונטערן גאמען : "דאס ליטווישע ירושלים" , וו ו ס׳איז געקומען צום אויסדרוק דא ם אלגעמיינע לעב ן פו ן יידישן ווילנע או ן באזונדער ס ד י טעטיקייט פו ן ד י ווילנע ר וויכטיקסטע יידישע קולטור ן או ן געזעל ־ שאפטלעכע אינסטיטוציעס . פא ר זיי ן ארבעט אי ז ראטענבער ג בא ־ שאנקן געוואר ן דור ך ד י פרעזידיומ ם פו ן ד י דאזיק ע אינסטיטוציעס מיט א קאלעקטיוונ ד דאנק־בריוו , וועלכע ר אי ז אונ ז צוגעשיקט געוואר ן צו פארעפענטלעכן , או ן אי ז אפגעדרוק ט געוואר ן אי ן דע ר "זאגלעמביע ר צייטונג״ פו ן 1־ט ן סעפטעמבע ר 1933 . ...

פון די גרויסע אייזן סוחרים וואס האבן געשפילט א ראלע אין דער ברייטער סוחרישער וועלט, האט דעם ערשטן ארט פארנומען די פירמע פון יעקב גוטמאן, איינע פון די גרעסטע אייזן־לאגערס אין פוילן, ספעציעל אין קורץ־לאנג־אייזן און בלעך. עס שיינט, אז עס איז נישט געווען קיין שטאט אין פוילן וואס זאל נישט האבן געקויפט ביי אים סחורה. פון ווארשע, לעמבערג, ווילנע, פויזן און פון גאנץ פוילן, פלעגן קומען גרויסע סוחרים און קויפן אייזן אין זיין פירמע. אין די גרויסע מאגאזינען אויף דער קאלאב־ טאיא און קאשטשושקא גאס איז אלעמאל געווען א גרויסע באווע־ גונג: באנען מיט וואגאנען סחורות, לאסט־אויטאס, פערד און וועגע־ נעראן א שיעור. כמעט אלע אנגעשטעלטע און ארבעטער זענען געווען יידן. דאן קומען די אנדערע הורט סוחרים: העשקא מעוין, אלפרעד שווארצבוים, פון די געציילטע בענדינער סוחרים וואס האבן פארקויפט סחורו ת דעם אנטיסעמיטישן פויזן. ווייטער קומען א. ק. ליווער, י. מ. קורלאנד, י. ב. גרונדמאן, מ. ל. גרונדמאן, לאנדנער, ש. י. מעוין, שמואל ליווער, אחוץ א רייע קלענערע אייזן־סוחרים. ...

למדתורהבישיבות, וגם חזנות, בעל טנור צלילי מעודן. בשנת 1915 בא לאודיסה, כיהן בחזנות בבית־הכנסת הגדול בוילנה, היה בביאליסטוק, ואחריכן נתקבל בשנת 1925 בבריסק כחזן לבית־הכנסת הגדול והופיע בלווית מקהלה. בית־הכנסת היה מלא מתפללים שעה שעבר לפני התיבה. באחד החגים ניסה זופוביץ לחבוש לראשו לכבוד החג כיפה חזנית לבנה וגדולה, כמנהג החזנים החדישים מבית מדרשו של זולצר הוינאי. אך הרב זאב סולוביצ׳יק ציווה עליו להסיר את הכיפה מראשו, משום שראה בה "הליכה בחוקות הגויים", ורק אחר שציית לדרישת הרב הותר לו להתחיל בתפילה. מאז היתה עמידתו בבריסק כעל גחלים לוחשות, והוא השתדל להחליף את מקומו באחר. ...

... קשרינו עם חוץ־לארץ — וילנה, קושטא, שווייץ — קיימים היו מאז 1940 (מלבד הקשרים עם וארשה). המכתבים (גלויות) נכתבו גרמנית, בסגנון משפחתי, ברמזים. מאחר שחברי תנועה שונים התחילו מקבלים אגרות "משפחתיות" נתברר לנו, שזוהי דרך של

... תחילת 1941 הצליח אליעזר גלר, חבר ההנהגה הראשית של גורדוניה, להגיע מוארשה לבנדין. באסיפה של הנוער מסר דין וחשבון על .המתרחש בבירה ועל החלטת החברים במרכז לארגון הגנה עצמית, על אף הקשיים המרובים ברכישת נשק — המחתרת הפולנית על שתי אגפיה עומדת מן הצד, ואינה מושיטה עזרה. גם בביאליסטוק ובוילנה עסוקים החברים בהכנות לארגון ההתגו- ננות היהודית, ומחכים לעזרה בנשק ולהוראות מוארשה. במצב הדכאון ששרר בקרב הנוער נוכח הגירושים למחנות עבודה, הכנים ביקורו של גלר עידוד והלהיב את הרוחות. ...

ועוד: "בין הלוחמים שנפלו בקרב היה המפקד מרדכי אנילביץ (שהה בעירנו — המלקט). למרד וארשה נענה הדר בקרב השרידים המעטים בגיטאות פולין. הד המר ד הגיע לבנדין, לביאליסטוק, לווילנה ולמקומות אחרים, והוא הפיח רוח חדשה בקרב העם. בכל אחד מהגיטאות האלה הוקמו יחידות הארגון היהודי הלוחם, אולם לא בכל מקום הצליחו הקבוצות הלוחמות לפעול. נגדם פעלו אנשי "מועצות יהודים", שסבורים היו, שיבטיחו את חייהם על־ידי נאמנות לשלטון, ולא היה לאירגון נשק מספיק ומתאים. הפעולות בקראקא ובבנדין נכשלו וחבריהם נאסרו, אולם כשלונות אלה אינם מקטינים את חשיבותו של מרד הגיטאות, שהרי המורדים החזירו את כבודם של כל אלה, שהובלו אילמים לכבשני ההשמדה..." ...

מחמת התפרצות המלחמה ניתק מבית הוריו, נדד לשטח הכיבוש הרוסי והגיע ללבוב. נאבק קשה על קיומו, ועבר גבולות רבים עד הגיעו למרכז הציונות בימים ההם — לוילנה. בינתיים הדביקה חרב ההשמדה את בני משפחתו. באפריל 1940 עלה לארץ באוירון דרך וילנה, קובנה, שטוקהולם עד למארסיי, ומשם באניה צבאית צרפתית לארץ. הצטרף לקבוצת "אברהם", שישבה במחנה־עבודה בכפר פינס על יד כרכור. היה בין העולים הראשונים לכפר־עציון. סיים קורסים לנוטרות, וביולי 1943 שירת כנוטר בכפר־עציון. ב־1945 עבד בעתוני ההגנה "בטרם" ו״אשנב". אחר כך חזר לכפר - עציון. בפרוץ מלחמת־השחרור השתתף בשמירה ובהגנה המקום. בליל 12 במאי, בהתלקח המערכה הכבדה על כפד־עציון, עזר להעביר את הפצועים מבית־החולים בכפר־עציון למשואות־יצחק . ...

... עם פרוץ מלחמת העולם השניה הלך לוילנה ובהגיעו לשטח הכיבוש הסובייטי נתפס ונכלא בבית־סוהר. מששוחרר, נתגייס לצבא הפולני, ובשובו בשנת 1945 לפולין, עסק באירגון קבוצות עליה לארץ־ישראל. ...

ער קומט ווידער קיין פיגסק, ווילנע און ווען זיינער ערשטער פרוי איז געשטארבן, איבערלאזנדיק איר מאן און זון, קומט ער אין יאר 1909 קיץ בענדין, ווו ער האט אפגעלעבט 35 יאר ביז צום אומקום. ...