Place · ghetto
Będzin Ghetto
געטא
The ghetto described as the place where Jews lived and rebuilt houses and streets.
Page 191HIGH confidence
Learn more about this
A memorial book holds what one community could gather about itself. The assistant reads this record's own source passages and the people and places connected to it, then searches trusted archives — Yad Vashem, USHMM, Arolsen, JewishGen, Virtual Shtetl, YIVO — and shows what it found, with its sources.
Source passages
Each passage remains attached to its exact scan and opens in the standalone evidence reader.
Primary source passage
Source OCR · scan 195 · printed page 191
פיר חדשים האט געדויערט דאס איבערגיין אין געטא. םון? אפריל האט שוין קיין ייד נישט געוווינט אויסערן געטא. שנעל האט דער טייל שטאט ווו ס׳האט זיך געפונען דער געטא באקומען אן אנדערן אויסזען. יידן האבן געמאכט וועגן און טראטוארן, וועלבע זענען בי! דאן נישט געווען דארט בנמצא, מ׳האט איבערגעבויט הייזער, צוגעבויט נייע פליגלען צו די אלטע. די געטא האט געארבעט איןא טעמפא, אזוי ווי מ׳וואלט געגרייט זיד באזעצן דא אויף אייביק... ...Source passage 2
OCR · respaced for reading · scan 196 · printed page 192
דעם ערשטן אויגוסט 1943 האט זיך אפגעשפילט דער לעצטער
אקט — די טאטאלע אויסזידלונג פון אלע בענדינער יידן. א זייגער
צוויי ביי נאכט איז דער געטא ארומגערינגלט געווארן דורך גרויסע
דייטשע מיליטער־־גרופן, און ווי נאר ס׳האט אנגעהויבן צו טאגן,
זענען זיי מיט געשרייען און שיסערייען באפאלן די יידישע הייזער,
טירן, פענסטער זענען מיט כח אויפגעבראכן געווארן און די יידן
זענען ארויסגעטריבן געווארן פון די הייזער. מיט דינאמיט האט
מען אויפגעריסן די בונקערס. די לעצטע בענדינער יידן זענען גע־
שלעפט געווארן צו די וואגאנען, אין די גאז־קאמערן פון אוישוויץ. ...Source passage 3
OCR · respaced for reading · scan 250 · printed page 246
... ו"ליפא קאנאל, ראש חסידי חנצ׳ין ומייסד הקלויז הראשון
בבנדין, זכה עוד להקבר בבית העלמין בבנדין, נפטר בגיטו בכ״ו
מרחשׁת תש״ב מרוב צער ועוני, לאחר שהנאצים תפסו את חתנו
הצעיר אברהם־יעקב מייזלם למחנה־בפיה, בהניחו אחריו את רעיתו
עם שלשה ילדים קטנים, שהבכור שבהם היה בן ארבע, והוא
ששאל את סבו: למה לקחו הרשעים את אבי? ...Source passage 4
OCR · respaced for reading · scan 345 · printed page 341
... מת בגיטו, פורים 1942. הי״ד. ...Source passage 5
OCR · respaced for reading · scan 345 · printed page 341
... אף בימי המלחמה, ובגיטו, פעל לטובת נצרכים וחולים זקוקים
במחלקה הסוציאלית של הגיטו.
ניספה עם כל יהודי בנדין. הי״ד.
ארבעת בניו ובתו עם משפחותיהם — בישראל. ...Source passage 6
OCR · respaced for reading · scan 347 · printed page 343
בשעה ארבע לפנות בוקר הגיעו לאזנינו הד היריות הראשונות.
בודאי ניסה מישהו למלט נפשו בבריחה, לפחץ את שרשרת המצור.
כל עוד נמשך הלילה פחדו המרצחים הגרמנים להכנם לתוך תחומי
הגיטו, ורק עם שחר שמענו את קריאותיהם: "יודען העראום!"
מלוות ביריות. קרדומות ומוטות ברזל בידיהם הסתערו הגרמנים
על הבתים ופרצו דלתות וחלונות. צעקות הנשים והגברים המוכים
ובבי הילדים מגיעים עד לב השמים, מתמזגים ברעש זכוכית ...Source passage 7
OCR · respaced for reading · scan 347 · printed page 343
... לפנות ערב נשתררה דומית־מות בגיטו. נשמע רק הד צעדי
המשמרות הגרמניים המשוטטים ברחובות הנשמים. אין אנו יודעים
כמה זמן עוד נהיה אנוסים להשאר במקום־מחבואנו. חיה לנו דלי
מים. שלוש פעמים ביום קיבל כל אחד פת לחם וכוס מים. היריות
וההתפוצצויות בלילה אינן פוסקות, כאילו ביקשו לפוצץ את
ביתנו בדינמיט. בטוחים היינו שהגיע סופנו. ודאי יגיע גם תור
ביתנו.Source passage 8
OCR · respaced for reading · scan 349 · printed page 345
... זו, לפתוח במו ידיהם את הקברים בגיטו, להוציא את גופות ...Source passage 9
OCR · respaced for reading · scan 357 · printed page 353
בפברואר 1943 עברתי לגור בגיטו אב ל המשכתי לנהל את
ענייני החווה ו״לקרב" עד שנעצרתי ב־21 באפריל 1943. באותו
זמן היו בחווה כשלושים חברים־ות שנשארו שם עד לחיסול. ...Source passage 10
OCR · respaced for reading · scan 362 · printed page 358
יש וראינו עצמנו כאן, בגיטו, אחרוני היהודים באירופה ובעולם,
מחוסרי כל עזרה וסעד, מבודדים ומנותקים, ואין לנו על מי
לסמוך אלא על כוחנו אנו בלבד, על עצמנו, קומץ יהודים חלושים
בגוף ושבורים ברוח לאחר ארבע שנות עינויים ודיכוי, הרעבה
והשפלה תחת המגף הנאצי, מוקפים המוני רוצחים מזויינים במיטב
הנשק, ועל אף כל אלה החליט הנוער היהודי ששרד להתגונן. ...Source passage 11
OCR · respaced for reading · scan 369 · printed page 365
... כל הגיטו עלה בלהבות. מפעם לפעם נורו ראקטות, והאור כאור היום. היה עלינו להשתטח כל פעם, כדי שהגרמנים לא ישגיחו בנו. אנו מוצאים בונקר ריק, שיהודיו כבר הוצאו על־ידי הרוצחים, ובו חצי דלי מים. כך הולכים אנו מבית לבית, עד שאנו אוספים דליים. ...Source passage 12
OCR · respaced for reading · scan 375 · printed page 371
... •יי■ לווית מהנדס שום־המברשתנים יוצאת אני דרך שער הגיטו.
!■■כאן ממתינה לי עגלה. העגלון הפולני שואל אותי למעשי
בגיטו, שהרי אינני יהודיה. אני עונה לו, כי צריכה הייתי לקנות
דכר־מה מאת אחד היהודים. הגוי לא הכירני. ליד אחד השערים
אני יורדת, ובהסתלק העגלה אני יוצאת מן השער ונמלכת בדעתי:
לאן? השעה — אחת אחה״צ, והרכבת לצ׳אנסטוכוב יוצאת בשבע.
אמנם, לא נתנה לי כתובתה של משפחת פולנים — מכיריה הטובים
— רחוב יאליצקה 21, אך איני יודעת היכן הרחוב ואף איני נותנת
אמון במכרים פולנים. מעדיפה אני לטייל ברחובות. כאן, חיילים
גרמנים רבים. נראה, שנשאתי חן בעיני אחד מהם, כי על |3 ן
הייתי "בלונדינית מקסימה". ...Source passage 13
OCR · respaced for reading · scan 13 · printed page 9
דאס לעצטע מאל האב איך זיך געטראפן מיט שמעלע ראטעבבערג דעם 30״טן יולי 1943, אין געטא אויפן שטח פארן הויז פון יודענראט. מיר
זענען געזעסען, דער שרייבער פון די שורות, ישראל גערטלער און ש. ראטענבערג, און געטראכט ווי-אזוי צו ראטעווען דאס ווערק פון אונטערגאנג.
מיר האבן שוין דעמאלט זיך אפגעגעבן א רעכענונג, אז די טעג פון געטא זעען געציילטע, אז מיר שטייען פאר טאטאלער אויסזידלונג — מיר האבן
דאן געטראכט — אפשר בלייבט וועד פון אונז ביים לעבן, איז זאל ער וויסן ווו דאס בוך געפינט זיך. מיר האבן דאן באשלאסן, אז ישראל
גערטלער זאל ברענגען דעם נעכטן טאג א מילכיקאן, אין וועלכן מיר וועלן אריינלייגן דעם "אלמאנאך" און אריך דאס טאגבוך וואס ש. ראטעבבערג
האט געשריבן אין געטא. ליידער אבער, איז אונז נישט געלונגען צו פארווירקליכן דעם פלאן, ווייל צומארגנס איז פארגעקומען די אויסזידלונג, און
די לעצטע רעשטלעך פון בעבדינער יידן זענען פארשלעפט געווארן אין די גאז-קאמערן פון אוישוויץ. ...Source passage 14
OCR · respaced for reading · scan 196 · printed page 192
דעם 22 יוני 1943 זענען די דייטשן 5 פארטאג ווידער באפאלן
דעם געטא, און אלע יידן צוזאמענגעשלעפט אויף איין זאמלפוגקט.
אלע גאסן זענען פול מיט די ס. ס. לייט, וועלכע שלעפן די יידן
פון די הייזער. דאן קומט דער גרעסטער פערברעכער, דער פאקטי־
שער פאראנטווארטליכער פארן אומברענגען דאס גאנצע זאגלעמ־
ביער יידנטום קאמיסאר דרייער. אנגעטון אין ווייסע הענטשקעס, א
שטעקעלע אין האנט, מוז יעדער צוגיין צו אי* און ער טיילט די
באפעלקערונג — איינעם רעכטס איינעם לינקס. די דייטשע פאליציי
טרייבט אונטן — שנעל, שנעל. איינעם רעכטם, איינעם לינקס.
א מאן רעכטס, די פרוי לינקס, א קינד רעכטס די עלטערן לינקס
א. אז. וו. דאן ווערט די גרופע פון לינקס געטריבן שנעל צו דער באן,
און גלייך אין די וואגאנען קיין אוישוויץ. פיר טויזנט יידן זענען
דאן מיט דער אקציע פארשלעפט געווארן, נישט געבליבן קיין גאנצע
משפחה נאד דעם גירוש. דא פעלט א פאטער. דארט א מאן, דא א
זון, דארט א טאכטער. געבליבן קינדער אן עלטערן, עלטערן אן
קינדער... אסך זענען דאן געשפרונגען פח צוג, אבער נאר אייג־
צעלנע איז געלונגען זיך צו ראטעו ...Source passage 15
OCR · respaced for reading · scan 364 · printed page 360
... להשאר בהנהגת התנועה במחתרת, ושם נתנה את מלוא חלק בהכנות
לקראת המר דהמזייי 4 עם חיסול אחרוני היהודים בגיטו, הצליחה חייקה
למצוא מחסה בבונקר ומשם אורגנה בריחתה לסלובקיח. בתחילת 1944 ...Connected nodes
Organization
German military groups
Appears in same passage
Place
Auschwitz
Appears in same passage
Community
Jerusalem of Zaglembie
Appears in same passage
Person
Lippa Kanal
Died In
Event
Death of Lippa Kanal
Occurred At
Person
Lippa Kanal
Appears in same passage
Community
Hasidim of Chęciny
Appears in same passage
Institution
First kloiz in Bendin
Appears in same passage
Place
Bendin cemetery
Appears in same passage
Person
Abraham-Jacob Meizelm
Appears in same passage
Person
Mendil Shpizer
Appears in same passage
Person
Chaim-Itshe Kanal
Appears in same passage
Person
Abraham Spiegel
Appears in same passage
Person
Yeshayahu Rotter
Appears in same passage
Person
Wolf-Hirsch Mitzenmacher
Appears in same passage
Community
Będzin Jewish community
Appears in same passage
Place
Będzin
Appears in same passage
Event
Death in the ghetto
Occurred At
Person
Chaim Lyor
Appears in same passage
Organization
Agudat Israel
Appears in same passage
Place
Malkowski Street
Appears in same passage
Community
Bendin Jewish community
Appears in same passage
Person
Abraham Lyor
Appears in same passage
Organization
Zionist Federation
Appears in same passage
Person
Samuel Lyor
Appears in same passage
Organization
Workers of the Land of Israel
Appears in same passage
Person
Itzik Gold
Appears in same passage
Person
S. Prawer
Appears in same passage
Person
Rechnitz
Appears in same passage
Person
Meshullam Lyor
Appears in same passage
Institution
Linat Holim
Appears in same passage
Institution
Jewish Discount Bank
Appears in same passage
Organization
Merchants' Association
Appears in same passage
Institution
Tax Office
Appears in same passage
Institution
Ghetto Social Department
Appears in same passage
Organization
Mizrahi
Appears in same passage
Organization
Editorial staff
Appears in same passage
Community
Germans
Appears in same passage
Person
Abraham Zilberstein
Appears in same passage
Organization
Gestapo
Appears in same passage
Place
Oświęcim
Appears in same passage
Event
Move into the ghetto
Occurred At · Participant
Place
Vilna
Appears in same passage
Place
Constantinople
Appears in same passage
Place
Switzerland
Appears in same passage
Place
Warsaw
Appears in same passage
Community
Jewish community
Appears in same passage
Place
Zagłębie
Appears in same passage
Organization
the kibbutz
Appears in same passage
Person
Shimon Gutman
Appears in same passage
Person
Zvi
Appears in same passage
Person
Abraham
Appears in same passage
Person
Pasya
Appears in same passage
Place
Częstochowa
Appears in same passage
Place
21 Yalitska Street
Appears in same passage
Person
Leah
Appears in same passage
Place
Railway station
Appears in same passage
Place
Square outside the station
Appears in same passage
Event
Meeting in the ghetto
Occurred At
Person
Shimele Ratenberg
Appears in same passage
Person
Sh. Ratenberg
Appears in same passage
Work
Almanac
Appears in same passage
Institution
Judenrat
Appears in same passage
Event
Ghetto attack and roundup
Occurred At
Event
June 22, 1943 ghetto roundup and deportation
Appears in same passage
Place
Będzin
Appears in same passage
Person
Commissioner Dreyer
Appears in same passage
Community
Zaglembier Jewry
Appears in same passage
Person
Hayka
Appears in same passage
Organization
Hashomer Hatzair
Appears in same passage
Place
Slovakia
Appears in same passage
Place
Hungary
Appears in same passage
Community
Kibbutz HaOgen
Appears in same passage
Place
Bunker
Appears in same passage
Extracted claims
Every claim remains attached to its own quoted evidence.
Associated events
Death · 1942
Death of Lippa Kanal
Lippa Kanal died in the ghetto amid grief and poverty.
Death · 1942
Death in the ghetto
Unnamed businessman died in the ghetto during Purim 1942.
Migration · 1943-02
Move into the ghetto
The first-person narrator moved into the ghetto in February 1943.
Migration · 1943-07-30
Meeting in the ghetto
Shimele Ratenberg, Israel Gertler, and the narrator met to discuss preserving the work.
Aktion Or Raid · 1943-06-22
Ghetto attack and roundup
German forces attacked the ghetto, gathered Jews, and separated families during the roundup.