Będzin Chevra Kadisha

... אין דער שפיץ פון דער קהלה האט זיך געפוגען א רב מיט 4 דיינים׳ וועלכע זענען, אין דער ערשטער ריי, מחויב געווען צו שטיין אויף דער וואך פון די קהלשע אינסטיטוציעס, וואס זענען באשטאנען פון פארשידענע חברות. אין 16־טן י.ה. זענען ביי דער בענדינער שול געווען פאלגנדיקע 7 חברות: חברה קדישא, תלמוד תורה, ביקור חולים, מעוז לדל (וועלעכע האט פארזארגט ארימע מיט עסו), הכנסת כלה, מלביש ערומים און הלואת חן (א מין גמילת חסדים־קאסע). אין דער שפיץ פון יעדער חברה איז געשטאנען א גבאי .

... אין פנקס פון דער "חברה קדישא" איז פארשריבן, אז אין יאר תקכ״ה (1765) איז דורך דער דאזיקער חברה אויסגעוויילט געווארן אלם על גביהם (אויבער־־גבאי) דער רב ר׳ משה. אין זעלבן פנקס פיגורירט, אין יאר תקמ״ג (1783), אלם על גביהם׳ דער רב ר׳ טוביה און אין די יארן תקמ״ד—תקנ״ו, זיין זון ר׳ דוד. ...

... א ברעסלע ראיד, מיטן נאמען יעקב רייכמאן, האט זיך אין אויגוסט 1853 געבאדן אין גזשיכאווער טייער און איז דערטרונקען געווארן. ווען מ׳האט געברענגט דעם מת קיין בענדין האט אים די "חברה קדישא" געלאזט ליגן ביז זי האט באקומען פונם דערטרונק־ קענעמס איידעם 130 רייכסטאלער. דאס געלד האט צוגענומען הענדל ערליך און דער בר מינן איז געבראכט געווארן צו קבר־ישראל. ...

... דעם 28־טן יאנואר 1855 איז פארגעקומען דער פראצעס קעגן די אויבן דערמאנטע גבאים פון דער "חברה קדישא", אינעם אזוי ...

... ארכיוון פון דער שטאט בענדין. / פנקס פון דער "חברה קדישא".

... אין לעדער, נומערירט פון 1—178, אויף אלטע, מאטע בלעטער׳ וואס זענען טיילווייז פאר־ געלט און טיילווייז גרין־גרוי פץ אלטקייט. די ווייטערדיקע בלעטער זענען שוין סאטיגירטן, שווער ן און גלאט־ווייסן פאפיר. די ערשטע בלעטער, וואס האבן די נומעראציע, שטעלן מיט זיך פאר א קנקן ישן מלאישן נושן׳ דאקעגן די ווייטערדיקע נייע בלעטער זענען זייער ווייניק באשריבן און בילדן א חד ש שאפילו חד ש אין בו. דער פארמאט פץ פנק ס איז 14x18 צענטימעטער, די דיק — צוזאמען מיט די איולעדער און ברוינע לייוונט איינגעבונדענע טאוולען — האלט 11 צ״מ, קי ץשער־בלאט איז נישט פאראן. אויפן בלאט׳ וואס געפינט זיר פארן נומער 1 איז פארצייכנט, מיט א שפעטערדיקע האנטשריפט, פאלגנדיקע ס: "פנק ס דח״ק מ״ק בענדי ן מימים קדמונים", ד״ה "דער פנק ס פון דער חברה קדישא פון דער קהילה בענדין זייט אלטע צייטן". אחוץ דעם׳ איז פאראן אויפן דאזיקן בלאט פאלגנדיקע נאטיץ: "בזה הפנק ס נמצא כמה אנשים שנכתבו בפנקס הח״ק בשנת תמ״ז לפ״ק כמו שנמצא בדף 16 וגם 17 וגם

העבר שנת תקכ״ז לפ״ק פער פיו לבלי חוק בדברים אשר •לא כדת אשר אין להעלותן על הכתב גלל כן עלה במוסכם המשגיחים בח״ק והגבאים ושאר בח״ק לענוש אותו תחלה בגופו שיהיו נדחה מן הח״ק פגול הוא לא ירצה לעולם חוץ שאר עונשים לעונשו כשיהיה שעת הכושר ולמען תהיו זאת למשמרת כתבנו את המאורע". איבערזעצונג: ...

יאר תנ״א (1691) געפירט געווארן א קהלה פנקס. אויפן זעלביקן ארט געפינט מען א גענויע אפשריפט פונעם אפמאך צווישן דער קהלה מיט דער ח״ק, לויט וועלכן די קהלה האט — אלס דעקונג פון איר חוב פון 100 גל. וואס זי איז שולדיק געווען דער חברה קדישא — איר געגעבן א טייערע ספר תורה, וואס איז געשריבן געווארן אויף הערשן־פארמעט, די עמודים האבן זיך אנגעהויבן מיט וואוון (אות ואו) און די אזכרות (ד״ה די שמות הקדושים) זענען געווען געשריבן מיט א ספעציעלער פעדער און טינט. ...

... דעם אפצאל פאר דעם דארפן זיי נעמען לויט דעם פארמעגן־ צושטאנד פונם פארשטארבענעמס קרובים און לויט די באשטימונג פון די משגיחים אדער גבאים פון דער חברה קדישא. אן ארימאן איז פטור פון אפצאל. ...

וואס עקזיסטירט שוין איבער צוויי הונדערט יאר. די דאזיקע חברה האט איר פנקס, וועלכער באווייזט די וויכטיקייט און גרויסע פארדינסטן פון דער ח״ק. ס׳האט דעריבער קיינער נישט קיין שום רעכט צו גרינדן אנדערע חברות, וואס זאלן ח״ו ושלו ם מיט עפעס שאדן דער ח״ק. אינ ם יאר תקצ״א איז אבער אין דער שטאט אויסגעבראכן א מגפה (באשריבן גענוי אינ ם פנקס פון דער ח״ק, וועלכן מיר האבן דא באארבעט), און ווייל די מיעשטשאנעם האבן נישט דערלויבט ווייטער קובר צו זיין אויפן בית־עלמין, וואס עקזיסטירט שוין איבער צוויי הונדערט יאר — האט מען אין יאר תקצ״א געמוזט קויפן פאר א ס ך געלט א נייעם פלאץ אויף א בית עלמין. אבער צוליב דעם, וואם דער בית עולם געפיגט.זיך ווייט פון דער שטאט (געמיינט דעם בית עולם הינטערן בארג) און ס׳איז א גרויסע טרחה דארט אהין איבערצופירן די ב ר מיננ ס ר״ל, האבן זיך דעריבער די גרינדער פון דער חברה נושאי המטה געווענדעט צום קהל, בד״ץ און צו דער ח״ק, אז זיי זאלן זיי דערלויבן זיך צו פארנעמען מיט דער מצוה. די גרינדער פארזיכערן, אז זיי וועלן אין אלע ענינים געהארכזאם זיין דער קהילה או ...

... "אמת איז, אז אין דער שטאט געפינט זיך שוין א חברה קדישא,

קונג פון די ח״ק גבאים און בוררים, געשריבן אין יאר תקצ״ד, (1835), ווי ס׳ווערט אויסגעדריקט אנערקענונג די מיטגלידער פון דער חברה נושאי המטה פאר זייער גוטער אויפפירונג. די אנערקענונג האט זיך אויסגעדריקט מיט דעם, וואס די גבאים פון דער ח״ק האבן באשלאסן צו פארלייכטערן די מיטגלידער פון נושאי המטה דאם אריינטרעטן אין דער גרויסער חברה קדישא 1 דורך פארקלע־ נערן דאס אפצאל־געלט, וואס ווערט דערביי פארלאנגט. די פריווילע־ גיע איז גילטיק נאר פאר די איצטיקע מיטגלידער, אבער נישט פאר די שפעטערדיקע. ...

... לייט דאס נישט שטערן. אויב דער קראנקער וועט נישט איבערלאזן קיין צוואה וועגן דעם, נאר זיינע קינדער און קרובים וועלן פארלאנגען, אז די גרויסע חברה קדישא אדער אנשים חשובים זאלן נושאי המטה זיין — דעמאלט דארפן די יורשים געבן לטובת דער חברה נושאי המטה 2 מאל ח״י גדולים, מיט קיין גרעסערע סומע טאר זי נישט די חברה באלאסטן.׳ אויב די יורשים וועלן אליין נושאי זיין, טאר די חברה אומבאדינגט נישט שטערן, ווייל אזוי דארף טאקע זיין, ...

... באלד אויפן פאלגנדיקן בלאט 84 געפינט מען א נאטיץ, דאטירט, יום ד׳ ג׳ דחוה״ט של פסח תרי״ג (1853), ווו ס׳ווערט געזאגט, אז דער דערמאנטער ר׳ ניסן ווייסלער האט מפיים גע־ ווען די חברה קדישא, וועלכע האט אים מוחל געווען במחילה גמורה און אים אנגענומען אלס מיטגליד פון דער חברה מיט פולע רעכט. ס׳איז די חברים שטרענג פארבאטן געווארן צו בא־ ליידיקן אדער שיקאנירן ווייסלערן. ...

... חיי היהודים בבנדין התרכזו סביב בית־הכנסת. בראש הקהילה עמד הרב וארבעה דיינים, שתפקידם היה לפקח על מוסדות הקהי - לה: חברה קדישא, תלמוד־תורה, ביקור־חולים, "מעוז לדל" (מוסד לכלכלת עניים), הכנסת־כלה, מלביש ערומים והלואות חן (כעין מוסד גמילות חסדים).

... בשלהי המאה הי״ה נמנו עם 'נכבדי היהודים בעיר: הרש"ל ודוד אהרונוביץ, יעקב לבקוביץ. מאיר שפירא, הרש"ל רובין, יעקב ארליך, יצחק גיטלר, שמעון לונדנר, לייב זונדלוביץ. וולף ודוד ברוינר. • מתוך שאלות ותשובות .נודע ביהודה " (מהדורה קמא, אבן העזר, שאלה ס״ב) מתברר, שבשנת תקל״ה (1775) פעל בבנדין רב בשם ר׳ מאיר. ממקורות אחרים נודע, ששם משפחתו היה אורבאך. בפנקס של .חברה קדישא״ רשום, שבשנת 1765 נבחר כגבאי ראשי הנקרא .על גביהם" הרב ר׳ משה. באותו הפנקס אמור, שבשנת 1783 נבחר ר׳ טוביה ואחריו בנו ר׳ דוד. ...

"לזכרון זאת רשום בספר בעט סופר שבגמול הטוב והחסד שעשו הניתריחברי ה״ה היקר כ״ה צבי הירש נ״י פוטרמן וחברו ה״ה. היקר כ״ה משה יוסף נ״י פירשט לבקר את החולים בעת יצא הזעם ר״ל בשנת תר״ט ושמו נפשם בכפם להציל נפשות עמנו ב״י בכל כוחם, וגם היקר ר' משח יוסף הנ״ל משמש את החברא כמה שנים באמונה׳ לכן הסכימו כל בני הח״ק לרשום זאת למזכרת, ובעת התאסף הח״ק אל המשתה כמנהגם יבואו האנשים האלה אתם בהקהל בלא מחיר כסף, ויאכלו את פירותיהם בעוה״ז והקרן קימת לעוה״ב". ...

... אץ יאר תרכ״ח (1868) איז איינגעשריבן געווארן אויפן בלאט 141, זייט 1, א תקנה, דאס קיינער פון די ממונים אדער גבאים, וועלכע באטייליקן זיך אויף א זיצונג פון ועד, טאר קיינעם נישט דארט אהין מיטברענגען, אפילו נישט קיין חבר פון דער חברה קדישא. אונטער א שטרענגע שטראף׳ וואס איז דערגאנגען ביז צום דערווייטערן דעם שולדיקן פץ דער חברה׳ איז פארבאט געווארן צו דערציילן וועגן די פארהאנדלונגען, וואס זענען פארגעקומען אויף דער זיצונג. א נייער חבר איז מחויב געווארן צו באדינען די ח״ק אויף די סעודות במשך פץ 3 ימים טובים (שלוש רגלים). ער האט זיך געקענט אויסקויפן דערפון, אויב ער האט איינגעצאלט אין דער חברה 18 ר״כ (רובל כסף) אדער מינדסטנס 10 ר״כ, לויטן איינזען פון די גבאים. ...

... ט׳איז כאראקטעריטטיש׳ אז טיי ביי די רשימות פון די אוים־ געוויילטע גבאים אץ מיי ביי די איינשרייבונגען פון די מיטגלידער איז נישט פאראן קיין מוקדם ומאוחר (כראנאלאגישער סדר). די איינשרייבונגען זענען אפט איןא שטארק פארגרייזטן העברעיש. די טיבה דערפון איז, וואט אין קעגנזאץ צום פנקס פון דער חברה קדישא, איז דער פנקס פון דער חברה חייטים געפירט געווארן דורד געוויינלעכע פאלקם־מענטשן, נישט קיין תלמידי חכמים׳ און ממילא איז די שפראךא שטארק פארגרייזטע. ...