Talmud Torah

... "הבחורים המשכילי ם היקובי ם בשמות ם למט ה התנדב ו לבובם לייס ד החבר ה ש ל מלבי ש מרומי ם דהיינ ו להלבי ש את ילד י עניי ם מת״ ת מעירנ ו פע ם אח ת בכ ל שנ ה ושנ ה בר״ח מרחשו ן וקימ ו וקבל ו עליה ם בקוש ר אומ ץ וחז ק א ת כל התקנו ת הנכתבי ם להל ן בהפינק ס הל ז ובזכו ת ז ה יחד ל אביון מקרבינ ו ויב א משיחנ ו במהר ה בימינ ו אמך. ...

... תקנה ב) מיר זענען זיך מתחייב צו באקליידן די תלמוד תורה קינדער איין מאל אין יאר, און אויב גאט וועט העלפן און מיר וועלן זיך קענען דערלויבן, פארפליכטן מיר זיך צו באקליידן די קינדער 2 מאל יערלעך. דער אנהויב פון דער באקליידונג דארף זיין א ראש חודש מרחשון פונעם יאר תרנ״ה (1895). ...

יעדערע יאר זאלן מען מאכן די ממונים דורך וואלן אין ביז חוהמ״ם האט מען דורך וואלן אויסגעוועלט ר׳ וואלף רוסס און ר׳ יעקב סאפעיר און אי״ה אי״ה חוהמ״ם הייריקע ס יאר וועלן מיר זעהען ווי אזוי די וואלן זאלן געמאכט ווערן יעטץ מיזן מיר ערינערין דם דיזעס יאר איז געווארען 100 יאר זייט די חברה נושאי המטה האט זיך געגרינדעט האבען מיר אײן יובל געפייערט מיט אײן גרעסטן פאראד אין דעם נייעם בית המדרש וועלכן מיר האבן אויפ געשטעלט אויפ אין תלמוד תורה פלאץ שנת תרפ״ח פ ר אונזער אייגן געלד ווי אויך אלע בילים וואס געפינט זיך אין דעם בית המדרש דער בעלעמער דער שטיין לזכר עולם אין דעם געהמעליכץ דעם אללעס איז פערטיג געווארען צום יובל שנת תרצ״ב אלץ פיר אייגן געלד וועלכס שדייט ווייטער אויס גערעכענט ווי א פיהל איינעם האט געקאסט אין וועד די אנפירער זענען געווען פין דעם אלעמען" . ...

... עס דארף אויך דערמאנט ווערן וועגן דער הילף, וואס דאם בענדינער יידנטום האט באקומען פון די דייטשע יידן בעת דער וועלט מלחמה. הרב גרויבארט האט זיך פערזענלעך משתדל געוועזן ביים ד״ר פאול נאטהאן, דעם פירער פון "הילפס פעריין דער דויטשן יודען" אין בערלין, און אדאנק די 3 חשובע יידן פון אויבערשלעזיע: דעם בויטנער ראבינער ד״ר קאפפשטיין, סאלאמאן ווינער (קאטאוויץ) און יוליום בערגער (קעניגסהוטע), האבן פאלגנדיקע בענדינער אינסטיטוציעם: "וווילטעטיקייט פאריין" ("דאבראטשיננאשטש" / "לינת החולים", "תלמוד תורה", "פרויען פאריין א״אנד" באקומען א מא- נאטלעכע אונטערשטיצונג. ...

... ביזן יאר 1900 האט די "תלמוד תורה" נישט פארמאגט קיין אייג־ גענעם בנין און איז ביז דעמאלט געווען איינגעדונגען אין פריוואטע הייזער. ערשט לויט דער איניציאטיוו פון הרב ר׳ ישכר בעריש גרוי־ בארט ז״ל איז מען צוגעטרעטן צו שאפן אן אייגענעם זיצארט פאר די ת״ת. לטובת דעם צוועק האבן די דעמאלסטיקע שטאט־גבירי ם מנדב געווען עטליכע טויזנט רובל, מיט גרעסערע נדבות האבן זיך אויסגעצייכנט פאלגנדיקע פערזאנען: יוסף ערליך 2000 רובל, יעקב הערש פישער 2000 ר / וואלף ווערדיגער 1000 ר", בערל ראזענבלאט 500 ר / הלל פאכטער 300 ר׳ און בערל בלייכער 200 ר / אחח דעם זענען געפאלן א סך נדבות צו 100 און ג> 5 ר / ...

ביזן יאר 1927 מאכט די ת״ת אדורך פארשידענע טעטיקייט־פעריאדן, די צאל תלמידים וואקלט זיך דעמאלט צווישן 300—400. די לימודים נעמען ארום פון אלף־בית ביז גמרא, תוספות, און ווערן געפירט דורך דעם מנהל ר אברהמל שאפיר, דער שטענדיקער פאטראן פון דער ת״ת איז געווען וואלף ווערדיגער, וועלכער האט אויך במשך פון 40 יאר פארנומען דעם קאסירער־אמט און איז אי- ...

... די יארן 1928—1932 זענען זייער גינסטיקע פאר דער ת״ת. אין דער פארוואלטונג זענען דעמאלסט טעטיק, צווישן אנדערע, אויך ווערדיגער, דאפנער, גיימארק, יאנאווסקי מיט הר״ר צבי חנוך לעווין ז״ל בראש. אבער מיטן יאר 1932 הויבט אן די מאטעריעלע לאגע כסדר צו ווערן קריטישער" אזוי, אז די ת״ת פארוואנדלט זיך מיט דער צייט, סיי אויסערלעך און סיי אינערלעך, אין א פשוטער חורבה. און אויב די אינסטיטוציע איז דאך נישט ליקווידירט געווארן, איז עס נאך צו פארדאנקען די אויסדויער־קראפט פון לאנגיעריקן סעקרעטאר, יצחק דרעקסלער, וועמענס הילפס־רופן האבן ווידער דערגרייכט צום פרעזעס פירסטענבערג.

אין יאר 1906 איז דער לינת־הצדק אריבער צו יחיאל לווינערן אין הויז, איז א גרויסן לאקאל פון 12 צימערן, וווּעם האבן זיך שוין געפונען 30 יתומים און 10 זקנים. די יתומים האבן געטראגן א ספע־ ציעלן אוניפארם, צייגענע חאלאטלעך אין פירקאנטיקע היטלעך. דער שמש פלעגט די קינדער פירן יעדן טאג אין תלמוד־תורה, וווּ זיי האבן באקומען זייער דערציונג און "בילדונג". די גבאים מינץ, ר׳ איציק גאלד, אליעזר באזשיקאווסקי און מאיר בערי, ...

... עט ווערן ארגאניזירט קאמאשן־שניידער, שוטטער־ארבעטער ווי אויד דינסט־מיידלעד. דער ערשטער שטרייק קומט פאר אין 1905, און נעמט ארום די אלע דערמאנטע ארבעטער. די הויפט־פאדערונג איז געווען:א 12־שעהדיקער ארבעטס־טאג... עט זענען פארגעקומען געהיימע פארזאמלונגען, ווו ס׳האט זיך נאר געלאזט, אפילו אין גע־ רער שטיבל. ווען די פאליציי האט זיו אמאל דערוווטט דורךא מסירה וועגן אזא פארזאמלונג אין גערער שטיבל, איז זי באפאלן די פארזאמלטע און אנגעהויבן שיסן. עם איז אנטשטאנעןא גרויסע בהלה, דער עולם איז זיך צעלאפן. מען איז געשפרונגען איבער צוי־ מען, גום זיד צעקאליעטשעט און עטלעכע זענען דערשאטן געווארן. דאם האט נישט אפגעהאלטן די ארבעטער ווייטער זיך צענויפקומען אויף קאנטפיראטיווע פארזאמלונגען אין בית המדרש און אין תלמוד־ תורה, וואט האט ארויסגערופן ווייניקער חשד. ווען די פאליציי האט ...

... עס איז ווידער פארגעקומען אן אלגעמיינע פארזאמלונג פון תלמוד תורה, אבער דאס מאל איז דער פארלויף געווען א רואיקער. בעת דער דיסקוסיע איז מער נישט געווארפן געווארן קיין קעגנזייטיקע חטאים, נאר עם איז געקומען צום אויסדרוק דער ווילן, אז די ת״ת זאל אוועקגעשטעלט ווערן אויף א געזונטער באזע. ...

... "תלמוד־תורה". ...

פירסטענבערג האט גישט נאר געטראכט וועגן עולם הזה, נייער אויך וועגן עולם הבא. ער איז געווען א פילאנטראם און כלל-טוער בה״א הידיעה. זיינע דערגרייכונגען זענען געווען וואגיקע. פיל צייט, פיל געלד האט ער אוועקגעגעבן פאר דער יידישער געזעלשאפט און פאר ארץ-ישראל. נישט געווען אין אונזער שטאט א געזעלשאפט — נישט רעדענדיק שוין וועגן פילאנטראפישע אינסטיטוציעס — ווו ער זאל נישט זיין פארטרעטן: עטליכע יאר פארזיצער פון ספארט-פאריין "הכה", אנפירער פון "תלמוד תורה", און עסקן(אויך זיין פדוי) אין "דאבראטשיננאשץ׳", א געוועזענער פארזיצער פון שטאט-ראט אין די יארן 1927/30, ווו ער האט זיך אויסגעצייכנט אלס פאר- וואלטער מיט די שטאטישע ענינים, געוועזענער פארזיצער פון דער יידישער קהילה, פארזיצער פון "אגודת שוחרי האוניברסיטה בירושלים", א מיטגליד פון ראט פון יידישער אגענטץ, און נאד און נאד.

עם אב ן יידיש ע דיכטע ר אי ן פויל ן געזונגע ן א ז ד י ווייס ל רעד ט יידיש או ן ראמאנטיש ע בענדינע ר יוגנ ט הא ט געחלומט , א ז ד י פשעמש א רעדט אוי ך יידיש , אבע ר ד י ייד ן זענע ן אווע ק או ן מי ט זי י אי ז אי ן פלאמען אווע ק זייע ר שול , זייע ר בי ת המדרש , זייע ר תלמו ד תורה , מקואות, שטיבלע ך או ן אל ע וווילטעטיק ע אינסטיטוציע ס ; אבע ר ד י פשעמשא אי ז געבליב ן או ן ניש ט איינגעטריקנ ט פא ר פראטעסט , וויי ל די פשעמש א אי ז געוועז ן פוילי ש או ן געבליב ן פויליש , וויי ל ד י ער ד איז געווע ן פוילי ש או ן אלע ס ווא ם אי ז געשטאנע ן או ן געבוי ט געוואר ן אויף א ט דע ר ער ד אי ז געווע ן או ן געבליב ן פויליש , נא ר נזיר , אונוערע עלטער ן או ן זיידע ס האב ן זי ך טראגי ש טוע ה געווען.. .

... חיי היהודים בבנדין התרכזו סביב בית־הכנסת. בראש הקהילה עמד הרב וארבעה דיינים, שתפקידם היה לפקח על מוסדות הקהי - לה: חברה קדישא, תלמוד־תורה, ביקור־חולים, "מעוז לדל" (מוסד לכלכלת עניים), הכנסת־כלה, מלביש ערומים והלואות חן (כעין מוסד גמילות חסדים).

... בתור רב של עיר ואם בישראל כבנדי ן מוטל היה עליו כל משא הקהילה הקדושה עם כל המוסדות שבעיר, כמו ביה״ס, "תלמוד תורה" שרבנו עמד בראשו, לינת־הצדק, בקור־חולים ועוד. ולא היה מפעל תורני־חינוכי ומוסדות ציבור שונים, והם היו רבים בעירנו, שרבנו ז״ל לא לקח חלק פעיל בהם, השתתף בכל הדיונים וההתיעצו־ יות עם פרנסי הקהילה ונכבדי העיר. ...

ר׳ חנוך דוד, למרות היותו חסיד גדול, לא התייחס בקנאות מופרזת לחוגים הלאומיים, בניגוד למקובל בחוגים החרדיים בימי קום התנועה הציונית. בן אחד היה ממייסדי "צעירי המזרחי" בעיר ובת אחת פעילה בתנועת "צעירי ציון". הוא היה גם מקדיש מזמנו למוסדות צדקה ותורה בעיר כמו קופת גמילת חסד, תלמוד תורה ועוד. ...

אמללאך דע רבפעלקערונג, לאם עקאנאמישע לעבן איז צעשטעלט געווארן, און הונגער האט געהערשט לאן אין שטאט, — איז משה אלויס מיט א לוף צו העלפן לינלעלן ל י נויט. לויט זיין איניציאטיוו האט זי ל געגרינלעט א געזעלשאפט "עזלה", וואס האט אוגטערגעגומען א זאמעל" אקציע אין שטאט און אויך געעפענט א פאלקס״קיל, ווו מ׳האט טעגלעך אויסגעטיילט אומזיסטע מיטאגן. באזונלעלס איז ווערט צו לערמאנען זיין אלבעט אלם גרינלער פון לע לעלשטע ל יילישע פאלקס״שולע ביי לע ל תלמול״תורה אין בענלין. ...