Białystok Jewish community

TANT TPN‏ געדאַוונט TIN‏ געלערנט. עס זיינען געווען פיל ישיבות און תלמוד-תורות, וואו די נייע דורות זיינען דער- צויגן געװאָרן PNR‏ רעליגיעזן גײסט. PNR‏ ביאַליסטאָק פלעגן אויך קומען פיל בחורים פון די אַרומיקע שטעטלעך, וועמען די אידן PR‏ ביאַליסטאַק TANT‏ געגעבן אַ מעגלעכקייט צו לערנען אין די דאַרטיקע ישיבות, און וועלכע זיינען אויך אויסגעהאַלטן געװואָרן מיט TIN TOY‏ אַנדערע נויטיקע זאַכן, לאָמיר דערמאָנען, אַז די אידישע ביאַליסטאַק PNR‏ שטענדיק אויך געווען NM‏ טרייע מאַמע צו די אידן פון די אַרומיקע שטעטלעך, וועמען מען פלעגט A‏ יעדער געלעגנהייט העלפן מיט אַלעם מעגלעכן,

ביאַליסטאַָקער IPN‏ זיינען PIN‏ געווען ברײיטהאַרציק מיט פילאַנטראָפּיע, DM‏ העלפן די נױיטבאַדערפטיקע PN‏ דער שטאָט. PR‏ פאַרלויף TH‏ צענדליקער יאָרן PR‏ ביי די PRUD MND PN TPN‏ געווען טעטיק מיט אַ ברייטן פאַרנעם דער דאַרטיקער אידישער שפּיטאָל, דער NP?‏ הצדק, מושב זקנים, די יתומים:הייזער, פאַרשיידענע הילפס:אינסטי- טוציעס, ליי-קאַסעס FI TX‏ פיל אַנדערע אינסטיטוציעס, PON ONT‏ האָט געטראָגן הילף PIN‏ פֿאַרשיידענע אופנים ANS‏ ביאַליסטאָקער אידן, APN‏ אַ ברײטהאַרציקן IVAN‏ גלייכצייטיק PIN‏ שיינעם AVN‏ עס דערמאַנט PRM PT‏ שטאָט זיינען געווען צענדליקער צדקה-:קלייבערס TN‏ צדקה-קלייבערינס, וועלכע פלעגן צוזאַמעננעמען נדבות ביי באַלעבאַטים TIN‏ באַלעבאָסטעס ONT TIN‏ פאַרטײילן וועמען מען ONT‏ געדאַרפט. TIN‏ געהאַלפן האָט מען מיט דעם נויט- באַדערפטיקע PT‏ איינשאַפן אַ ביסל האָלץ PIN TPP DX‏ ווינטער, שפּײז אויף יום-טוב, צאָלן דירה-געלט, און PIN‏ אַ נדן IN IND‏ אָרעם אידיש כלה-מיידל, ONT‏ אַלץ PN‏ אָבער געטאָן געװואָרן PR‏ דער שטיל, PIN‏ זייטיקע מענטשן האָבן געוואוסט וועגן דעם וועמען מען העלפט. PN ONT‏ געטאַן TANYA‏ אויף אַ שטילן און באַשײדענעם אופן, מיט אידיש PINT‏ און טריישאַפט, PN ONT ON‏ געווען דער שטייגער ביי ביאַליסטאָקער TDN‏

אונזער חשוב'ער לאַנדסמאַן צבי (גרישא) קלעמענטינאָווסקי, וועלכער וואוינט PR‏ מדינת ישראל וואו ער איז אַ פּראָמינענטער אַדװאָקאַט, VIA PNR‏ באַקאַנט OPN‏ ציוניסטישער TR‏ אַלגעמײנער אידישער פירער, ביי אידן אומעטום. גאָר באַזונדערס איז ער באַ- וואוסט ביי די ביאַליסטאָקער אידן. איינער TD‏ די “WIN‏ מידלעכע פירער פון דער NYY PAIN,‏ ביאַליסטאָק" PR‏ מדינת ישראל, PN‏ געווען פאַרזיצער TD‏ דער לעצטער אידישער קהילה אין ביאַליסטאָק, ביז'ן אויסברוך פון דער צווייטער וועלט-מלחמה. ער PAN PR‏ געװאָרן אויסגעוויילט אַלס ראַטמאַן TD‏ דעם לעצטן ביאַליסטאַקער שטאָט-ראַט, AND PUP‏ דער מלחמה. ווען די סאָוועטן האָבן ביים אויסברוך פון דער מלחמה אַקופּירט ביאַלי סטאָק, PN‏ פריינט קל עמענטינאָווסקי אַנטלאָפן PP‏ ליטע. שפּעטער ON PR‏ געלונגען, WI‏ פאַרשיידענע װאָגלענישן און “YTINV‏ רונגען, IS Pr‏ דערשלאָגן PP‏ ארץ-ישראל אין יאָר 1941, ...

... די ציוניסטישע פאַרשטייער, די פאָרשטייער פון די “NPY‏ נאָמישע אָרגאַניזאָציעס וי אויך פון דער פּועלי-ציון. איך pa‏ דאַמאָלט אויסגעוויילט געװאָרן OPW‏ פאָרזיצער ND‏ קהילה-ראָט פון דער ביאַליסטאַקער אידישער:קהילה. ONT‏ האָט אויף מיר אַרויפגעלײגט אַ גרויסע פאַראַנטװאָרט: לעכקייט. TR‏ האָב געדאַרפט כסדר אינטערווענירן PR‏ פאַרשייד ענע ענינים ביי די פאָרשטייער פון דער פּוױלישער מאַכט, קעמפן AND‏ די רעכט פון אידן, אָפּשרײען גזירות קעגן WAND TPN‏ און פאָדערן גערעכטיקייט IND‏ אידישע אינטערעסן און TOD‏ װי PNR ONT‏ געווען מיט יעדן אידישן פירער PR‏ דער פאַר מלחמהידיקן פּױלן. ...

די אידישע ביאַליסטאָק TAN ONT‏ מיט PR‏ שטענדי" IP‏ גװאַלטיקער דינאַמישקייט, מיט איר אומגעהויערער ענערגיע און װילנקראַפט PIN‏ אין די דאָזיקע שווערע צייטן ניט פאַרלאָרן דעם מוט, PN TN‏ װירטשאַפטלעכן געראַנגל געזוכט PR‏ געפונען וועגן און מיטלען, וי אַזױ זיך צו העלפן. די אידן PN‏ ביאַליסטאָק TANT‏ געבויט נייע אינסטי- טוציעס, געגרינדעט נייע אָרגאַניזאַציעס TIN‏ געזעלשאַפטן IND‏ קעגנזייטיקער הילף, און TINT 1927 PR‏ זיי געשאפן אַ TID UNA‏ אַלע ירטשאַפטלעכע אָרגאַניזאַציעס. דערמיט האָבן זיי ניט INI‏ אָפּגעשטעלט דעם פאַרביטערטן קאַנקו- רענץ-קאַמף ws‏ זיך, נאָר PIN‏ קאַנסאַלידירט די װירטשאַפטלעכע כוחות. דער UNI‏ האָט אויסגעגליכן “NPY‏ נאָמישע שטרייט-פראַגן; דורכגעפירט אַ פּאַטענט-אַקציע; אױיסגע'פּועל'ט ביי דער קהילה פאַרשיידענע סובסידיעס IND‏ געליטענע פון דער דעפּרעסיע. ...

די אידן PNR‏ ביאַליסטאָק האָבן PR‏ די יאָרן IND‏ דער צווייטער וועלט:מלחמה, געהאַָט פאַרשיידענע ויכטיקע געזעלשאַפטלעכע TN‏ הילפס-אינסטיטוציעס. PN ONT‏ געווען פון גרויסער באַדייטונג IND‏ גרויסע טיילן פון דאָרטיקן ישוב. TW‏ די דאַזיקע אינסטיטוציעס זיינען געווען: , אָרט", וועמענס פאַך-ישולן TINT‏ געלערנט נוצ. לעכע פאַכן דער אידישער יוגנט, PIN‏ דערװואַקסענע; "YIN,‏ — , טאַז", ONT OND‏ געהאַט די מעדיצינישע השגחה איבער אידישע קינדער און אָפּגעהיט דאָס געזונט און היגיענע פון אַזעלכע: nad,‏ הצדק", די מיטגלידער פון דער חברה פלעגן נעכטיקן ביי קראַנקע TN TON‏ אַרױסגעוויזן אַנדערע הילף; ,לינת חולים", האָט געהאָלפן שטיצן YON‏ קראַנקע אידישע משפּחות, PT TANT OND‏ געניטיקט PR‏ הילף; ,צענטאָס", די אינסטיטוציע האָט זיך פאַרנומען מיט זאָרגן TIN‏ פאַרזאָרגן אידישע יתומים: ,, פרויען שוץ-פאַראיין", ONT‏ pr‏ פאַרנומען מיט געבן הילף PIN TN‏ סאַציאַלע “YA PW‏ פאַלענע אידישע פרויען, געשאַפן אַרבעט AND‏ עלענדע פרויען און מיידלעך, געגרינדעט קור ...

גלייך װוי עס האָט PT‏ איינגעשטעלט די נייע אַרדענונג PAN PR‏ די גרויסע שטאָטישע PNR IND‏ ביאַליסטאָק TIAN‏ אַלס אייגנטום פון דער מלוכה. מיט דעם NPY PIN PR‏ דירט TANYA‏ די מקווה, OND‏ איז געווען אין דער שטאָטי שער באָד. היות ווי עס PR‏ שוין ניט געווען DP‏ פּאַסיקער אָרט AND‏ די רעליגיעזע אידן און פרומע אידישע פרויען INN‏ צו טובלען זיך, זיינען דאַן אין דעם געקומען צו הילף PIN‏ די מיטגלידער פון דעם רעליגיעזן סטאַליאַר-קאָאָפּץ- OT PORT‏ דאָזיקע אידן האָבן IWS‏ זיך צונויפגעזאַמלט אַ געהעריקער סומע געלט TINT OTN‏ אין דער וואוינונג TID‏ זייערס אַ מיטגליד, אויסגעבויט אַ נויטיקע מקווה. דער פּלאַץ איז טאַקע שפּעטער באַזוכט געװאָרן WD‏ בלויז TID‏ פיל פרומע PN TPN‏ ביאַליסטאָק, נאָר PIN‏ פון דער אַרומי DX WP‏ ווייטער PPV‏ ...

די דאָזיקע געטאָ אויסשטעלונג, וועלכע PNR‏ געווען דער שטאָלץ און צירונג פון דער (דייטשער) געטאַיפאַר- װאַלטונג, PN‏ געשאַפן געװאָרן, פאַרשטייט PT‏ לויט “PN‏ TONS‏ און מיטהילף פון אידן-ראַט. ONT‏ עקזיסטירט בערך ONT TIN VY AWN‏ שטאַרק אויפגעהויבן דעם פּרעסטיזש TD‏ דער ביאַליסטאָקער TD TIN NOVA‏ אידן-ראַט, ביז עס DN‏ געקומען דער פינצטערער נאָװועמבער 1942. די “AND‏ AVERY‏ איבער דער NOVA‏ איז אַריבער TD‏ דער “Spy‏ מאַכט צו דער געשטאַפּאַ. און זי ONT‏ די אויסשטעלונג גץ- שלאָסן, זי איז אַריבערגעטראָגן געװאָרן ערגעץ NPR‏ צימער אין געטאָ, אָבער מער הערט מען פון איר ניט, ...

ספּעציעלע ,זונטיק-בריגאַדע? אויף אױסצולאָדן PNR‏ די זונטיקדיקע טעג װאַגאָנען אויפ'ן באַן:הויף. די וועלכע האָבן זונטיק געאַרבעט, TANT‏ באַקומען CVT‏ מאַרק א טאָג TIN‏ אַ פּאַרציע ברויט TN‏ די וועלכע TIT‏ געווען PR‏ רעזערוו -- 0 מאַרק. ביים דערנערטערונג פון ווינטער זיינען “YA‏ שאַפן געװואָרן ספּעציעלע שניי-בריגאַדעס פון מענער TIN‏ פרויען אויף אַרױסצוראַמען דעם שניי אויסער דער NOVA‏ VN‏ פלעגן מצד די דייטשן קומען INA‏ גרויסע “YIND‏ רונגען פּלוצלונג, און דאַן פלעגט דאָס אידישע ביאַליסטאָק זיין עדות TD‏ אַזעלכע מעלדונגען, PN‏ אַריגינאַל, PU)‏ ...

מיר זעען, אַז נאָר עטלעכע געציילטע אַרבעטס שטעלן זיינען געווען אויסער דער שטאָט. PN TPN‏ ביאַליסטאָק זיינען מיט דעם צושטאַנד געווען צופרידן (ליידער!) מען האָט זיך געפילט היימישער, נאָענטער צו די אייג ענע. “YAY‏ וואוינט ONT‏ זיך דער ביאַליסטאָקער געטאַ-איד צו אַ מער- pop‏ רואיקן אַרבעטן NOVA PNR‏ אָדער PR‏ שטאָט און דאָ פּלוצלונג, WWI‏ אַ כמעט אַנדערטהאַלב-יעריקער “YY‏ וואוינטקייט -- אַ באָמבע! PR‏ חודש אָקטאָבער 1942, האָבן צעמישטע און צערודערטע ביאַליסטאָקער אידן געלייענט פאָלגענדע מעלדונג TD‏ אידן-ראַט: ...

פאַר 12710 טויזנט TID TPR‏ די אַרומיקע ישובים. ביאַלי סטאָק, וועלכע מען האָט OW‏ גערירט, איז דערשיטערט געװאָרן פון דער ידיעה, IN‏ אויך אין די אויבן-דערמאָנטע שטעט, וועלכע מען ONT‏ צוגעזאָגט IW‏ פאַרשוינען, קומען INT‏ אויך AND‏ די אַקציעס, (אַ חוץ יאַשינאָווקע און “IND‏ זשאַנע). הייסט עס, קען עס קומען אַ ליאַדע טאָג PAN‏ אויף ביאַליסטאָק. ווען די ביאַליסטאַקער PT TINA‏ דערוואוסט, IN‏ PN‏ װאָלקאָװויסק PN‏ אַרײנגעפאַלן PNR‏ אַקציע, און IN‏ אויך די ביאַליסטאָקער מיידלעך, װאָס זיינען POX‏ אַרױסגעשיקט TWIT NVA‏ פאַרכאַפּט DIS‏ טויט, INP XPT ONT‏ געטאַן, שטורמישע דעמאַנסטראַציעס PR‏ געביידע פון אידן-ראַט TID‏ די אומגליקלעכע עלטערן פאַדערן TD‏ באַראַשץן; , גיב צוריק אונזערע טעכטער". אומזיסט פאַרזיכערט באַראַש די דעמאַנסטראַנטן, IX‏ ער טוט PON‏ כדי זיי צו ראַטעװען. “PIN‏ זיסט IN PT OPN‏ אָפיציעלע שריפטלעכע מעלדונג PN)‏ אָריגינאַל); ...

... OX TIX‏ וי עס שטעלט זיך פאָר דער MND‏ לויט דער שילדערונג, ON‏ איז WAND‏ אינ'ם רעפּאַרטאַזש , דער חורבן ביאַליסטאַק PR)‏ פעברואַר 1943(”, װאַרשײנלעך געשריבן NOH WNT‏ קאַפּלאַן TX‏ אוױיסגעגראָבן נאָכ'ן קריג צוזאַמען מיט'ז געטאָ-אַרכיון; ...

... מיר ווילן דאָ ניט אַנאַליזירן אָדער משפּטץ די אַקטן פונ'ם אידן-ראַט לגבי דער אידישער באַפעלקערונג. אָבער לייענענדיק די אַקטן און מעלדונגען, ווערט אַנטפּלעקט פאַר אונז דער AINA‏ שוידער פון די באַדינגונגען, פון די ביאַליסטאַקער TPR‏ אונטער דער גרויזאַמער נאַצי-מאַכט, מיט די טאָגיטעגלעכע גזירות, צו וועלכע עס TOP ANA PR‏ אויסוועג ניט געווען MT‏ בטול-צו-מאַכן אָדער כאָטש לינ- דערן די PH‏ און נויט עטװאָס פון דער אידישער באַפעל- קערונג, וועלכע דער אידן-ראַט ONT‏ געזוכט מיט YON‏ מיטלען צו העלפן דער צונויפגעשטיקטער אידישער מאַסע אין די ענגע גאַסן פון NOVA‏ און די אָנגעלאָפענע JID‏ די אַרומיקע שטעטלעך. די כסדר'דיקע גזירות אויף די אידן אין TX NOVA‏ פאָדערונגען מצד דער העכערער מאַכט, דורכץ אידן-ראַט צו זייער דערפילונג, ONT‏ ממש דערפירט צו אַ לאַגע PR OND‏ געװאָרן האָפנונגסלאַז “TIN TIN‏ טרעגלעך,

... די DIAN‏ 25 טויזנט אידישע מענער, פרויען, קינדער VN‏ זקנים — PR‏ ווייטער פאַרצייכנט PNR‏ רייזנער'ס “DN‏ לעבענישן -- זיינען אַרײנגעקוועטשט TANYA‏ אין IN‏ ענגען ווינקל. פון דער ענגשאַפט און PNR ONT PT‏ געווען, ONT‏ מען דאָרט געקענט דערשטיקט ווערן. אַרומגערינגלט זיינען זיי געווען מיט MIT‏ קאָרדאַנען ביז צו די PML‏ באַװאַפנטע נאַציגזלנים,. דירעקט IND‏ די אידן זיינען געשטאַנען די אוקראַינער, הינטער זיי לעטן און ווייסרוסן. דער דריטער PR INTINP‏ באַשטאַנען פון עכטע נאַציגזלנים, וועלכע TINA‏ מיט אַ גרויסער צאָל מאַשין-געווער אַרומגערינגלט PW‏ אַ ברייטן שטח ONT‏ פעלד און דעם שאָסײי, װאָס פירט קיין ביאַליסטאָק און װוצשילקאָווע, ON‏ אויך VIN‏ אַרומיקע זייטיקע וועגן.

... די ביאַליסטאַקער געטאָ PT ONT‏ די גאַנצע צייט TID‏ איר ...

... נאָענטע און קרובים, אייגענע משפּחה מענטשן און PIN‏ פריינט, וועלכע זיינען פאַרװויקלט PR TNA‏ דעם מלחמה שטורעם PR‏ אײראָפּע, אָדער געלעבט פון פריער NT‏ אויף דעם אַמעריקאַנער באָדן, עס PT ONT‏ דאַמאָלט טאַקע גלייך איינגעשטעלט אַ ברידערלעכע פאַרבינדונג, TWN‏ די געראַטװעטע לאַנדס- לייט פון היטלערץ אויף יענער זייט ים, מיט דעם גרויסן ביאַליסטאַקער צענטער PI PR‏ יאָרק, אונזערע געפּײניקטע און געליטענע ברידער און שוועסטער אויף יענער זייט ים האָבן גלייך דערפילט, OT IN‏ זיינען ניט אויף הפקר. דער ביאַליסטאָקער צענטער PR‏ ניו יאָרק ONT‏ דאַמאָלט פאַרשריבן איינעם פון די שענסטע און דערהיבנסטע קאַפּיטלען, װאָס װעט אויף שטענדיק בלייבן אַ ליכטיקער פּונקט אין דער געשיכטע פון דער ברידערלעכער פאַרבינדונג TW‏ די ביאַליסטאָקער לאַנדסלײט. PR ONT‏ APN VT TIN‏ שטענדיק פאַרבלייבן אַ דערהויבענער “FPO‏ אידישער TIN‏ מענטשלעכער קאַפּיטל, ON‏ ציט אַ גרויסן ...

אָבער אונזער טרוים PN‏ געבליבן נאָר א PON‏ חורבות און קברים האָבן מיר געפונען PN‏ ביאַליסטאָק ווען מיר זיינען PAR‏ געקומעז, געטריבן PNT‏ בענקשאַפט און נישט פאַרלאַשענער ליבע. ביאַליסטאָק PN‏ אויף שטענדיק געװאָרן IND‏ אונז IND‏ אַ נאָמען, ON‏ סימבאָליזירט אונזער פאַרגאַנגענהייט, אונזער יוגנט TIN‏ רואיקן פאַמיליען-לעבן. מיר TNT‏ פאַרלאָזו ביאַליסטאָק, כדי זיך PW PA‏ קיינמאָל נישט צוריקקערן, ווייל מיר TART‏ פאַרשטאַנען אַזױ וי די גאַנצע שארית הפּליטה, IX‏ אונזער איינציקער וועג איז דער PP AVN‏ ארץ-ישראל, ...

... די ספּעציעלע קליידער מתנה פאַר די עלענדע קינדער פון ביאַליסטאָק װעט געשיקט TIN‏ מיט אונזער ביאַלי- סטאַקער געטאָ העלדין, חיה גראָסמאַן, וועלכע געפינט TT‏ איצט PNR‏ אַמעריקע צואַמען מיט דער אידישער דעלעגאַציע TOD TD‏ | ...

פרייוויליקע, PR‏ אַ צאָל אַריבער דריי הונדערט מיידלעך, אַרײינגעזעצט PNR‏ די װאַגאָנעס און אַרײנגעשיקט אויף “INP‏ טאַפל גראָבן PD‏ װאָלקאָוויסק, (וועלכע איז זייער ווייט TID‏ ביאַליסטאַקער אומגעבונג). די AI‏ פון כאַפּן אידישע מיידלעך דורך אידישע פּאַליצײי באַשװערט זייער דעם קאָנטאָ TD‏ אידן-ראַט PX‏ עס PN‏ געווען IN‏ אַריינפיר צו ווייטערדיקע , קאָנסעקװוענטע" טריט: די צוזאַמענאַרבעט פון אידישער מיליץ מיט די דייטשן אין כאַפּן טויזנטער אידן OID PW‏ בשעת דער , ערשטער אַקציע" PN‏ ביאַליסטאָק, )5712 פּעברואַר, 1943(

... JIA“ ND דער בּיאַליסטאָקער‎