Bialystok Jewish community

נאָך AN?‏ צוריק האָב PN‏ געמאַכט דעם צוזאָג צו האַלטן לעבעדיק די דערינערונגען פון דעם לעבן PIN TA] PN‏ צו רעדן וועגן דעם TIN‏ צו דערציילן AND‏ מיינע קינדער מיט דער האָפע- נונג, IN‏ אויך ONT POV MT‏ איבערגעבן צו זייערע קינדער, VPN OND‏ אויך איבערגיין צו די ווייטער- דיקע דורות. צוליב דעם, ווייל מיט יעדן יאָר ONT‏ פאַרגייט ווערט אַלץ ווינציקער TW‏ אונז ביאַלי- סטאָקער אידן, װעט דורך דעם PIN‏ פאַרשווינדן TIN‏ מיט דער צייט ONT‏ איבערגעבן “VT DN‏ ציילן וועגן דעם אַמאָליקן אידישן לעבן אין “DR‏ זער אַלעמענס געוועזענער היים-שטאָט. איך בין דעריבער צופרידן פון דעם, אַז די געשיכטע פון דער אידישער ביאַליסטאָק OT‏ איצט NPN‏ I TPN‏ אופן איינגעשלאָסן PN‏ דעם היסטאָרישן בּוך, און דורך דעם VIN‏ די דערהויבענע “YA‏ שיכטע פון דער אידישער ביאַליסטאָק, דאָס מיינט דאָס לעבן פון אונזערע עלטערן און עלטערנס עלטערן וי אויך פון פיל פאַרגאַנגענע דורות, ניט PAWN‏ פאַרגעסן. ...

... ם דעראָבערן אַ בעסערן באַוואוסטזיין TIN‏ העכערער אָפּשאַצונג וועגן אייער אָפּשטאַם TIN‏ איד ענטיטעט. עס IW PR‏ האָפן, אַז איר OMT‏ אַ PINT‏ דעם PIN‏ האָבן אַ קלאָרערן בליק אויף דעם ווייטערדיקן AV‏ פון אייער לעבן, ווען “PR‏ גייט אַנטקעגן דעם 21טן יאָרהונדערט, PRN‏ אַפּעליר IY‏ אייך, אַז איר זאָלט PIN‏ דינען KO‏ פאַרבינדונגס-מיטל AND‏ אייערע עלטערנ'ס אומשטאַרבלעכקייט. פאַראַן PN JO X‏ אונזערע דערפאַרונגען און דערגרייכונגען, ספּעציעל טאַקע אַלס ביאַליסטאָקער, VY OND‏ האָבן אַ געהעריקע באַדייטונג AND PIN‏ אייך. דערלאָזט ניט דעריבער צו פּאַסיווקײט TIN‏ גלייכגילטיקייט, װאָס PR‏ מסוגל מיטצוהעלפן פאַרווירקלעכן היטלער'ס פּלאַן אָפּצואװישן די געשיכטע TN‏ קולטור-רייכקייטן פון דעם אידישן פאָלק. זאָל די אידישע ביאַליסטאָק TIN‏ אַלץ װאָס איז TIN‏ טייער, ווייטער לעבן דורך אייך און אייערע נאָכפאָלגער, ...

דער אָנהױב פון דעם אידישן PN DW?‏ ביאַליסטאַָק, ONT)‏ ONT‏ געצויגן אַ TAIN?‏ און דערהויבענעם יחוס אויף אַלע געביטן, גייט צוריק צו יענע ווייטע צייטן און קורץ נאָכדעם, ווען עס PR‏ געגרינדעט געװאָרן די שפּעטער באַ- רימטע שטאָט. די געשיכטע פון דער אידישער ביאַליסטאָק IN PN‏ אינטערעסאַנטע TPT PIN TIN‏ אײגנאַרטיקע. ביז דער גרויזאַמער צווייטער וועלט-מלחמה PNR‏ די אידישע ביאַליסטאָק געווען באַרימט מיט דער גרויסער ראָלע DR‏ דעם אינדוסטריעלן TN‏ האַנדלס לעבן פון רוסלאַנד, TPB‏ און אויך אַנדערע לענדער, וי אויך אַלס אַ אידישער צענטער פון תורה און צדקה, אַ ברייטע נעסט פון אידישער קולטור TIN‏ געזעלשאַפטלעכע טעטיקייטן, אַ צענטער TD‏ אידישער אַרבעט, שאַפונג TIN‏ אונטערנעמונגס-גייסט, אָנגעהױיבן האָט PT‏ די אידישע געשיכטע “YD PR‏ סטאָק פון יענער ווייטער צייט, TIT‏ געווען PN‏ דאָרט NNT‏ דערפל אַרום דעם טייך , בּיאַלע", ONT OND‏ געהערט צום ANI‏ בּראָניצקי. ON‏ דער גראַף, יאַן קלעמענס בראָניצקי, וועלכער האָט דעם דאָרף געײ"רשעט פון זיין PN WORD‏ געווען אַ פריינט TID‏ אידן. די געשיכטע דערציילט אונז, IX‏ דער WIA‏ בראַניצקי, וועלכער ONT‏ געלעבט פון יאָר 1689 ביז 1771, ONT‏ איינגעלאַדן די TPN‏ פון די אַרומיקע “WT‏ פער און שטעטלעך צו קומען Pr‏ באַזעצן אין POT‏ דאָרף TIN‏ דאָרט העלפן בויען די שטאָט. דער גראַף האָט אויך די אידן געהאָלפן מיט לאַנד, TIN PONT‏ מיט פאַרשיידענע אַנדערע מיטלען ONT OND‏ דער ...

... IN‏ כסדר, פון דער אַנטשטײאונג TID‏ ביאַליסטאָק ביזיץ אונטערגאַנג אין דער גרויזאַמער היטלער-צייט, TPN TINT‏ דאָרט געשפּילט אַ גרויסע VERT‏ די אידן אין ביאַליסטאָק, UN‏ וי ONT‏ איז דאָרט געווען מיט אַנדערע, TINT‏ געהאַט פאַרשייד ענע צייטן. ONT‏ מיינט גוטע צייטן, ווען אידן TINT‏ געהאַט ברייט פּרנסה TN‏ געפירט אַ גוטן לעבן, IN WAIN‏ שווערע עקאַנאַמישע קריזיסן און פּאַליטישע אויפטרייס- לונגען OND‏ האָבן PIN‏ שווער געטראָפן ONT‏ דאָרטיקע אידישע לעבן. צוליב אַזעלכע סיבות זיינען פיל אידן געווען געצוואונגען צו פאַרלאָזן ביאַליסטאַק, מען ONT‏ אויסגע- װאַנדערט PR‏ פאַרשיידענע טיילן וועלט. געווען ONT PR‏ PN‏ די אַכציקער און ניינציקער TIN?‏ פון דעם פאָריקן יאָר- הונדערט, ווען ביאַליסטאָקער אידן JANN‏ עמיגרירט אין די פאַראייניקטע שטאַטן TD‏ אַמעריקע, PP‏ אַרגענטינע, “PAN‏ ישראל און אין אַנדערע ערטער. און אומעטום, וואוהין ביאַליסטאַקער IPN‏ האָבן אײינגעװואַנדערט, YON PR‏ טיילן וועלט, האָבן MT‏ מיט PT‏ אַרײנגעבראַכט דעם גרויסן DIM?‏ פון זייער היים:שטאָט, דעם דערהויבענעם אידישן יחוס, TA ONN‏ האָט PIN‏ מיט ליבע איינגעפלאַנצט PR‏ די נייע היים:ערטער OND‏ ווערט PIN‏ מיט טריישאַפט אָפּגעהיט ביז איצט,

די אידישע ביאַליסטאַק ONT‏ שטענדיק געהאַט N‏ פיינע אינטעליגענץ, OND‏ האָט פאַרשאַפט כבוד דער דאָזיקער פאַרװואַָרצלטער אידישער קהילה. געווען זיינען דאָס אידישע שריפטשטעלער, וויסנשאַפטלער, קינסטלער, מוזיקער, מאָלער, קולטור-טוער, דערציער, פירער TD‏ פּאָליטישע פּאַרטײען TIX‏ אַנדערע. די אידישע ביאַליסטאָק איז PIN‏ געווען באַרימט מיט אירע רבנים, גאונים TIN‏ yoru‏ אידן, וועלכע האָבן מיט זייער לעבן און פירונג פאַרשאַפט פיל כבוד דער גאַנצער PAP‏ אומעטום, IND‏ עס לעבן און שאַפן איצט אידן, VOM‏ מען TAY) DIA‏ באַרימטע אידישע מענטשן, אָפּשטאַמיקע פון ביאַליסטאָק, וועלכע האָבן געמאַכט אַ ויכטיקן צושטייער אויף “AND‏ שיידענע געביטן YARD‏ אָרטיקן JAY?‏ ...

ביאַליסטאַָקער IPN‏ זיינען PIN‏ געווען ברײיטהאַרציק מיט פילאַנטראָפּיע, DM‏ העלפן די נױיטבאַדערפטיקע PN‏ דער שטאָט. PR‏ פאַרלויף TH‏ צענדליקער יאָרן PR‏ ביי די PRUD MND PN TPN‏ געווען טעטיק מיט אַ ברייטן פאַרנעם דער דאַרטיקער אידישער שפּיטאָל, דער NP?‏ הצדק, מושב זקנים, די יתומים:הייזער, פאַרשיידענע הילפס:אינסטי- טוציעס, ליי-קאַסעס FI TX‏ פיל אַנדערע אינסטיטוציעס, PON ONT‏ האָט געטראָגן הילף PIN‏ פֿאַרשיידענע אופנים ANS‏ ביאַליסטאָקער אידן, APN‏ אַ ברײטהאַרציקן IVAN‏ גלייכצייטיק PIN‏ שיינעם AVN‏ עס דערמאַנט PRM PT‏ שטאָט זיינען געווען צענדליקער צדקה-:קלייבערס TN‏ צדקה-קלייבערינס, וועלכע פלעגן צוזאַמעננעמען נדבות ביי באַלעבאַטים TIN‏ באַלעבאָסטעס ONT TIN‏ פאַרטײילן וועמען מען ONT‏ געדאַרפט. TIN‏ געהאַלפן האָט מען מיט דעם נויט- באַדערפטיקע PT‏ איינשאַפן אַ ביסל האָלץ PIN TPP DX‏ ווינטער, שפּײז אויף יום-טוב, צאָלן דירה-געלט, און PIN‏ אַ נדן IN IND‏ אָרעם אידיש כלה-מיידל, ONT‏ אַלץ PN‏ אָבער געטאָן געװואָרן PR‏ דער שטיל, PIN‏ זייטיקע מענטשן האָבן געוואוסט וועגן דעם וועמען מען העלפט. PN ONT‏ געטאַן TANYA‏ אויף אַ שטילן און באַשײדענעם אופן, מיט אידיש PINT‏ און טריישאַפט, PN ONT ON‏ געווען דער שטייגער ביי ביאַליסטאָקער TDN‏

PI PR Ty‏ אָנגעקומען PP‏ ביאַליסטאָק, האָב איך געפונען אַלע רעליגיעזע, פילאַנטראָפּישע און “IVT‏ ציאונגס-אַנשטאַלטן פון דער קהילה אין זייער אַ נידעריקן, אָפּגעשטאַנענעם, קליינשטעטלדיקן צושטאַנד. UN PN PON‏ On‏ פאַרגליווערט געווען נאָך פון די צייטן פון די "NII‏ ניצקיס. די אַלע אַנשטאַלטן פון דער קהילה זיינען ניט געווען צוגעפּאַסט צו אַ שטאָט, וואו עס הויבן זיך אָן צו פילן אַ אינדוסטריעלע אַנטויקלונג. YON PT‏ זיינען, PIN‏ דעם אידישן שפּיטאָל, Toya‏ קאַנצענטרירט PR‏ קװאַרטאַל TID‏ שול-הויף, PR‏ דער אַמאָליקער געטאָ. DN‏ דער שול-הויף קװואַרטאַל PR‏ געווען דער שמוציקסטער אין דער גאַנצער שטאָט. ...

געשפּילט PR‏ לעבן פון דער קהילה אַ גרעסערע ראָלע וי אַנדערשוואו. שפּעטער PR‏ געקומען די פריהייטס. באַװעגונג פון 190671903 וואָס האָט אַרױפגעלײגט איר שטעמפּל YON‏ אידישן לעבן PN‏ רוסלאַנד אין WARN TPH‏ באַזונדער שטאַרק PN‏ געווען ON‏ דער שטעמפּל פון דער רעװאָלוציאָנערער באַוועגונג אויף ביאַליסטאָק. PR‏ דעם פריער שטילן שטראָם פון yay?‏ האָט זיך אַרײנגעריסן אַ גרויסע פאַרפלייצונג מיט שטורמישע כװאַליעס. ווען דער שטאַרקער שטראָם האָט גענומען אָפּטרעטן, “DIAN PT ONT‏ געוויזן די איבערקערעניש OND‏ ער ONT‏ אָנגעמאַכט. ער האָט איבערגעלאָזן אַ געוויסע שפּאַלטונג צווישן דער מאַסע און די אַנדערע שיכטן. דאָס האָט זיך גענומען פילן ביי אַלע געזעלשאַפטלעכע אַרבעטן, ביי YOR‏ אַלגעמײנע “AND‏ זאַמלונגען פון וועלכן עס PR‏ גרעסערן קהלי'שן אַנשטאַלט, PN TD‏ זייט די אַרבעטער-באַװעגונג, וי אַלע אַנדערע מאָדערנע באַוועגונגען, פון דער צווייטער OMT‏ די שטודירנ- דיקע יוגנט TANT‏ אַרײנגעבראַכט שינויים PR‏ דעם גאַנצן שטייגער לעבן TD‏ דער שטאָט, דור ...

ערשטע און וויכטיקע WINS‏ ביים העלפן אַנטויקלען ארץ-ישראל. ביאַליסטאָקער TOR‏ האָבן PR PIN‏ ישראל אַנטװיקלט פאַרשיידענע וויכטיקע אינדוסטריעס, זיי TINT‏ געהאָלפן אויסקעמפן און בויען די מדינה. ביאַליסטאָקער אידן פאַרנעמען PIN‏ די גאַנצע צייט וויכטיקע פּאָזיציעס PR‏ דער רעגירונג פון מדינת ישראל, Mr‏ צייכענען DIN PT‏ ON‏ ביים אָפּהיטן TIX‏ פאַרטיידיקן ONT‏ לאַנד, ביז'ן אויס- בּרור פון דער צווייטער וועלט-מלחמה איז אין ביאַליסטאָק געווען טעטיק אַ פאַרצוייגטע ציוניסטישע באַוועגונג, מיט פאַרשיידענע גרופּירונגען, יעדע לױט אירע אידייאישע איינשטעלונג. PIN PN MK‏ געווען PD‏ עס PR‏ געקומען היטלער'ס מבּול, wn‏ אַנדערע אידישע פּאַליטישע ריכטונגען אין ביאַליסטאָק,

PN TN‏ אינ'ם לעבן-שטייגער פונ'ם פּרט און פונים כלל PR‏ ביאַליסטאָק רירעוודיקער וי אַנדערע שטעט. די השגות פון לעבן, פון געניסן, פון אויסברענגען, אויך אויף צדקה, זיינען PR‏ ביאַליסטאָק אַ סך ברייטער וי אַנדערש- וואו. דער שאַפונגס-דראַנג, OND‏ ברויזט PR‏ דער MAW]‏ פונ'ם ביאַליסטאַקער אידן, לאָזט DN‏ קיינמאָל נישט רוען, טרייבט ON‏ צו מעשים, װאָס זיינען VEX‏ איבער זיינע כוחות, ...

... די בחורימ'לעך האָבן טאַקע MYO PP‏ ניט געהאַט, ביאַליסטאַקער אידן האָבן גערן געגעבן אַ ,טאָג" אַ לערנער, אפילו ניט גאַנץ פאַרמעגלעכע פאַמיליעס TANT‏ געהאַלטן AND‏ זייער חוב צו TANT‏ ביי זייער WO‏ אַ געוויסן טאָג PR‏ IX NN‏ אָרימען ישיבה-בחור, ...

ס'איז געווען PN‏ דער צייט PT ONT OND‏ געגרייט צו די װאַלן TID‏ אַ דעמאַקראַטישער קהילה. YON‏ פּאַליטישע פּאַרטײען האָבן געזוכט I‏ געווינען אויף זייער OND OT‏ מער שטימען, האָט We‏ קיין אַגיטאַציץ ניט געזשאַלע- טי ...

טעאַטער-בילעטן, PR‏ די פּוילישע צייטונג , דזשיענניק ביאַלאָסטאָצקי", ONT‏ געהאַלטן TR PN‏ העצן קעגן די אידישע אַפישן. אין דער טרויעריק-באַקאַנטער, װאַרשעװער אַנטיסע- מיטישער צייטונג, NNT,‏ גראַשע" (צוויי גראָשן), האָט זיך באַװיזז אַ קאַרעספּאָדענץ פון ביאַליסטאָק, מיט די ווייטער- דיקע כאַראַקטעריסטישע שורות: ,..בעת די פּױלישע געזעלשאַפט קעמפט מיט מסירת נפש AND‏ אירע פּאַטריאָ טישע אויפגאַבעס, פאַרברענגען PT‏ אידן קייזערלעך PR‏ זייערע טעאַטערן. APN‏ אידישע אַפישן איז TD‏ יוצא וועגן פאַראַן אַ קליינער טייל ONT TIN WPI PR‏ איבעריקע PN‏ PR‏ ,זשאַרגאַן' מיט ריזיקע אידישע אותיות".., ביאַליסטאַקער אידן PT TINT‏ קנאַפּיװאָס “WYN‏ גענומען מיט די וויסטע העצעס און מסירות, OND‏ זייער איינציקער PR POND‏ געווען קנאה. וי קיינמאָל גאָרניט, UNA‏ מען ווייטער געפירט אַ קאַמף AND‏ פּאַליטישע רעכט, IND‏ פאַרלייכטערן די עקאָנאַָמישע שװועריקייטן AND TIN‏ באַפרידיקן די קולטורעלע TOU‏ פון דער אידישער באַפעל- קערונג., אידישע טעאַטער-מודעות זיינען פון די ביאַליסטאָקער ...

רעגירונג איינגעפירט דעם געזעץ OND‏ האָט געגעבן דער אידישער קהילה רעליגיעזע אױטאָנאָמיע. די אידישע TOAD‏ PR‏ אַזױ DMN‏ געװואָרן דער איינציקער רעפּרעזענטאַנט TID‏ דעם אידישן צבור PR‏ ביאַליסטאָק TIN‏ אומגעגנט. ONT ONT‏ געמיינט, TX‏ די פאַרװאַלטונג TD‏ דער קהילה האָט געהאַט ONT‏ רעכט פון זעלבסטפאַרװאַלטונג PN‏ רעליגיעזע ענינים, PN‏ צוזאַמענהאַנג מיט דעם ONT‏ די קהילה-פאַרװואַלטונג געהאַט ONT‏ רעכט IN‏ אַרויפצולייגן שטייערן אויף דער אידישער באַפעלקערונג, ...

... PR‏ דער וייטערדיקער באַשרײבונג, DIV OND‏ דאַ גע- בראַכט מיט קירצונגען, ONT‏ י. ח. (POUND SIND‏ געשילדערט די אַמאַליקע טוך-פאַבריקאַנטן ביי די אידן אין ביאַליסטאַק. ...

ONT‏ יאָר 1929 PX‏ אַזױ-אַרום געװאָרן אַ יום-טוב-יאָר, וואו די יובילאָרן און מיט ONT MT‏ גאַנצע ביאַליסטאַקער אידנטום האָט אונטערגעצויגן אַ סך-הכל פון דעם, װאָס איז אָפּגעטאָן TIN‏ דערגרייכט געװאָרן PR‏ משך פון די לעצטע 0 יאָר. מען WPT ONT‏ צוגעוואונטשן נאָך גרעסערע “WT‏ גרייכונגען PR‏ די קומענדיקע יאָרן DR‏ מען ONT‏ אויסגעץ- דריקט די ADEN‏ אויף נאָך בעסערע צייטן און ברייטערע פּערספּעקטיוון. כאָטש עס PW PT ONT‏ אין דער לופט געפילט אַ שווערער שטורעם, װאָס רוקט PT‏ אָן. די אידישע ביאַליסטאַק PNR ONT‏ משך פון די 200 יאָר, װאָס זי ONT‏ עקזיסטירט אַלס אידישער ישוב, דורכגעלעבט UN‏ פיל פּאָליטישע קריזיסן, מלחמות, רעװאָלוציעס, פּאָגראָמען, אינװואַזיעס פון פאַרשיידענע אַרמײען, שטורעם-און דראַנג- פּעריאָדעס TIN‏ זי ONT‏ געהאָפט VEN PIN‏ וי עס PR‏ איבערצולעבן די קריטישע שווערע OPM‏ מען “YA ONT‏ אַרבעט, געשאַפן ביז צו דער לעצטער מינוט און קיינער האָט זיך ניט געריכט, אַז נאָך PR‏ דעם יובליאָר װעט היטלער, ימח שמו, מאַכן VIAN PT‏ און װעט דורכפירן דעם בלוטיקן שטריך דורכץ אידישן לעבן PN‏ גאַנץ מזרח" אײיראָפּע PIN TIN‏ ...

פאָרזיצער פון קהילה-ראַט: צבי קלעמענטינאָווסקי, ...

איז דער דריטער ביאַליסטאַקער רב, אָבער דער ערשטער אין דער זעלבסטשטענדיקער קהילה, TANYA‏ רב ר' שלמה זלמן בהרב ר' חיים, טיקטין הערט AN‏ צו זיין די גליל:קהילה, ביאַליסטאָקער קהילה ווערט זעלבסטשטענדיק PR‏ YON‏ הינזיכטן. ...

... ND O13‏ -- די , שלום:עליכם-ביבליאָטעק" ווערט געעפנט צום דריטן יאָרצײט TD‏ שלום-עליכם, ר' חיים הערץ הײלפּערין געשטאָרבן. ער איז געווען מורה הוראה PN‏ שטאָט פופציק יאָר. נאָכ'ן טויט פון ר' שמואל מאָהילעווער איז ער געווען פאַררעכנט AND‏ ביאַליסטאַָקער רב. ביאַליסטאַקער קהילה באַקומט די ערשטע הילפס- געלטער TD‏ ביאַליסטאָקער רעליף אין ניו-יאָרק, דר. גדליהו ראָזנמאַן OAD‏ ראַבינער, ...

... עס דאַרפן איצט TON‏ די ביאַליסטאָקער אידן, MT IN‏ זיינען ניט אַלײן, אַז TIT MT‏ ניט איבערגעלאָזן געװאָרן אויף הפקר צווישן די קאַנאַנען, אַלײן אונטער די מלחמה- באָמבעס. PIN NT IN‏ דער זייט ים, WT‏ ברידער, זיצן שוועסטער און זייערע הערצער קלאַפּן אין זעלבן טאַקט, TIN‏ זייערע געפילן זיינען גלייך, ...

ביי יענע נייע און שווערע באַדינגונגען אונטער די נייע מאַכטהאָבער, INT PNR‏ געלונגען צו שאַפן אַ ספּעציעלן אידישן סטאָליאַר-קאַאַפּעראַטיוו, וואו מען ONT‏ ניט גע אַרבעט Naw‏ און בעת אידישע ימים-טובים. DIN‏ דאָזיקן קאָאַפּעראַטיוו האָבן PT‏ גרופּירט מערסטנס זייער “YYZ‏ גיעזע אידן, וועלכע PIN TANT‏ געגעסן אויסשליסלעך כשר פלייש און פון זייער אייגענער שחיטה. די דאָזיקע גרופּע TPN‏ זיינען PIN‏ געװואָרן די הױיפּט-פאַרזאָרגערס YOR TID‏ רעליגיעזע באַדערפענישן AND‏ די יעניקע ביאַליסטאָקער אידן, וועלכע JAN TANT‏ געװאָלט אָפּהיטן רעליגיעזע אידישקייט אפילו אונטער דער ניער סאַוועטישער “WH‏ שאַפט,

... אַנדערע, נעמט מיך DN‏ אַ שטאָלץ, װאָס דערהויבט מיך, און נישט בחינם TANT‏ טאַקע די TPR‏ געקענט נעמען אויף זיך צו שטעלן אַ באַװאַפּנטן װוידערשטאַנד, PN OND‏ געווען דער אויסדרוק PR‏ באַקאַנטן געטאַ-אױפשטאַנד פון די ביאַליסטאָקער אידן. . , ...

האָט אָבער ביאַליסטאַק געקענט אויפנעמען NIN‏ גרויסן שטראָם פון הונדערטער AOIPM‏ אידן? מיר וייסן, אַז ביאַליסטאָקער אידן האָבן נישט געהאַט קיין גרויסע דירות YW] TINT TN‏ פאַרמאָגט PP‏ גענוג עפנטלעכע ערטער אַרײנצולאָזן די גרויסע צאָלן, TANT OND‏ מיט TTY?‏ טאָג אַלץ מער און מער פאַרפלייצט די ביאַליסטאַקער גאַסן. ...

ביי אַ גרויסן טייל פון דער אידישער באַפעלקערונג PR‏ ביאַליסטאָק, באַזונדערס ביי די אומפאַרמעגלעכע שיכטן TIN‏ ביי די יעניקע, ביי Way‏ עס PN‏ פאַרברענט “AND DR‏ ניכטעט געװאָרן זייערע זאַכן בעת די אונטערצינדונגען TIN‏ רויבעריי TID‏ די נאַציס, PT ONT‏ אָנגעהויבן פילן דער הונגער TN‏ אָרימקײט. עס איז געווען ממש שווער איבערצו- ...

ביים זאַמלען די געפאָדערטע זאַכן AND‏ דער קאַנטרי- בוציע, NX TINT‏ באַזונדערן גרויסן DOIN‏ גענומען די פרויען, מוטערס TN‏ קינדער פון די געכאַפּטע “DIN TN‏ געפירטע TDN‏ די דאָזיקע האָבן אַװעקגעגעבן זייער גאַנץ צירונג, גרעסערע סומעס געלט OND PON TN‏ זיי TINT‏ פאַרמאָגט, IW OTD‏ העלפן באַפרייען TX‏ אַרױסראַטעווען זייערע נאַענטסטע פון די נאַצישע הענט. עס זיינען דורכץ אידן:ראַט באַשטימט געװאָרן ספּעציעלע זאַמל-פּאַרלעך, TWIT ON‏ אַרומגעגאַנגען צווישן די ביאַליסטאַקער אידן אומאויפהערלעך PR‏ פאַרלויף TID‏ דריי טעג. יעדער איינער ONT‏ געגעבן OND‏ און וויפל מען IND ONT‏ געקענט, מען האָט דערביי אַרױסגעװיזן OVA‏ װאַרעמקײט און PANT‏ וי ביים ראַטעװען אייגענע נאַענטע. ווען די נויטיקע זאַכן IND‏ דער קאַנטריבוציע זיינען צונויפגעשטעלט געװאָרן, זיינען אַ צאָל פאָרשטייער פון דעם אידךראַט, YOM‏ אינזשעניר באַראַש בראש, אַועק צו דעם היטלעריסטישן קאַמענדאַנט, דער רוצח OT ONT‏ באַלד אָבער ניט VON‏ אויפנעמען, ער האָט באַפױלן TN‏ מען זאָל XT‏ לענגערער צייט האַלטן PR‏ קאַרידאָר. צום סוף, ווען די אידן-ראַט דעלעגאַציע PW PR‏ צוגעלאָזט געװואָרן IS‏ דעם קאָמענדאַנט ONT‏ ער, NOM‏ קאַלטן צינישן שמייכל אויף זיין פּנים, דערקלערט, אַז די פאַרהאַלטענע TDN‏ קענען ניט TIN‏ װעלן ניט באַפרײיט װוערן, זיי זיינען שוין MT NWI‏ זיינען אַרױסגעפירט געװאָרן אויף אַרבעט PP‏ דייטשלאַנד,

גישע ליד וועגן יענעם , שװואַרצן שבת" ווערט PIN‏ ווייטער געזונגען אומעטום ביי ביאַליסטאָקער אידן. ONT‏ טראַגישע ליד KM PN‏ סימבאָלישער קדיש נאָך די אויסגעמאַרדעטע טויזנטער אידן, פון די נאַצישע בעסטיעס, אויפץ וועג און PN‏ פּיעטראשע, וואו די PR TU‏ דאָרט אויף “IVT PION‏ געווייקט מיט אידיש בלוט,

פון אָנהויב, TWN‏ די ביאַליסטאָקער אידן זיינען PW‏ געווען אַרומגעצוימט PT TINT NOVA PNR‏ דאָרט “YIDN‏ שפּיגלט האַרצרייסנדע סצענעס. פיל פאַמיליעס TT TANT‏ פּשוט געװואַלגערט PR‏ גאָס, נישט האָבנדיק PT‏ וואו איינצו- אַרדענען. ניט געווען וואו זיך אָפּצװואַשן, IND‏ אַװעקצו לייגן דעם קאָפּ צום שלאָף TIX‏ אָפּעסן IS‏ דער זאַט. נאָכ- דעם וי אַזעלכע פאַמיליעס האָבן עטלעכע טעג PT‏ געוואַל- גערט אונטער'ץ פרייען הימל, זיינען OT‏ איינגעאָרדנט “YR‏ װאָרן PR‏ עטלעכע שוהלן PR PIM‏ עטלעכע YT‏ פאַבריקס-לאָקאַלן, PN‏ ענגשאַפט זיינען דאָרט געווען “NTIS‏ מען אַ גרעסערע ONY‏ פאַמיליעס. ONT PON ONT‏ מיט TT‏ פאָרגעשטעלט אַ שרעקלעך בילד. עס PIN PN‏ געווען אַ IW pro‏ זען MD‏ געוועזענע YOO‏ אידישע פאַמיליעס, פאַרמעגלעכע מענטשן, OND‏ האָבן געפירט אַ רואיקן לעבן, זיינען פּלוצלינג דערפירט געװואָרן צו YIN? NIN‏ ...

ONT -- דער דאָזיקער פרישער שווערער גזירה‎ Wy “PIN זיין בוך , דער‎ PR שפּעטער דערציילט רפאל רייזנער‎ “PUY גלייך‎ PN -- דעם ביאַליסטאָקער אידנטום"‎ TD קום‎ פון דעם אידן-ראַט, די‎ AIT גערופן געװאָרן אַ ספּעציעלע‎ ONT געווען אַ לאַנגע און פּיינלעכע, ווייל מען‎ PNR זיצונג‎ עס זאָל אַריינגענומען ווערן אין די‎ TWD געדאַרפט באַשליסן‎ מוזן פאַרלאָזן די געטאָ. דער‎ OND צוועלף טויזנט אידן,‎ דערביי אָנגעויזן גע-‎ PR זיינע באַאַמטע,‎ TIN אידן-:ראַט‎ װאָרן, זיינען ניט אַרונטערגעפאַלן אונטער דער פאָדערונג,‎ האָבן געאַרבעט אויסער דער‎ OND TPN די יעניקע‎ PIX געדאַרפט‎ TINT געטאָ, זיינען ניט געווען צווישן די, וועלכע‎ דאַמאָלט פאַרלאָזן ביאַליסטאָק. עס זיינען געקומען אין באַ-‎ OND) געטאָ,‎ PR טראַכט ביי דעם פּלאַן בלויז די אידן‎ די פירער פון דעם אידן-ראַט‎ AND PNR אַרבעטן ניט. עס‎ אויס-‎ TID דאָזיקע פּראָבלעם‎ ONT געווען ניט לייכט צו לייזן‎ די נאַציס‎ VAN קלויבן די ערשטע צוועלף טויזנט אידן,‎ “IPN די‎ TINA געגרייט אַרוסצופירן פון ביאַליסטאַק.‎ JANN די‎ TW IN סוף געפונען אַ לייזונג,‎ DY פירער‎ UNI צווישן די צוועלף‎ TY דאַרפן אַרױסגעשיקט‎ OND ערשטע, ...

... י זייערע דייטשע מייסטערס, PIN VOOR‏ אינגאַנצן IN‏ אָפּצאָל, האָבן IND‏ אַזעלכע , שיינען" גענומען גרויסע סומעס געלט אפילו ביי די אָרעמע אידן. TOW NIX IND‏ פלעגן די דאָזיקע פאָדערן TD‏ צען ביז 25 דאַלאַר, PR OND‏ יענער צייט IND ONT PNR‏ די אַרעמע געווען אַ גרויסער פאַרמעגן. געווען אויך איינצלנע און WI‏ פאַראַנט: װאָרטלעכע באַאַמטע TD‏ דעם אידן-ראט, וועלכע TINT‏ פאַרקויפט באַשטעטיקונגען פון דעם אידן-ראַט AND PN‏ דעם אויך גענומען גרויסע סומעס געלט. ניט אַלע, די מערסטע טאַקע אָרעמע מענטשן PN‏ געטאָ, TINT‏ געוואוסט וי אַזױ, צו וועמען און ביי וועמען, WA‏ קען דערגרייכן אַזעלכע באַשטעטיקונגען. און דער עיקר, אַזעלכע מענטשן האָבן PIN‏ ניט געהאַט ONT‏ נויטיקע געלט צו באַצאָלן, TVD,‏ דאַרף געדענקען, IN‏ דרייסיק פּראַצענט פון די ביאַלי- סטאַקער אידן זיינען צוליב דער ריזיקער שריפה ביים אַרײנמאַרש TID‏ די נאַציס, געבליבן אפילו IN‏ אַ העמד אויפץ לייב. טאָ פון װאַנען TANT‏ זיי געקענט TINT‏ אַ מעגלעכקייט

... אידישע ביאַליסטאָק מיט אירע אינסטיטוציעס, פּראָפץ- סיאָנעלע אָרגאַניזאַציעס, ביבליאַטעקן TIN‏ שולן. ONT‏ אידישע ביאַליסטאָק אַרבעט אַפּנים מער וי AND‏ דעם קריג, PR‏ דריי שיכטן, IN‏ אויפהער, מיט דער גרעסטער SIND‏ מיט'ן לעצטן אָטעם. ONT WAN‏ איז די אַרבעט TD‏ פערציק טויזנט אידישע קנעכט, וועלכע האָבן געבראַכט "NO PN‏ וועגונג YON‏ וועב-שטולן און אַלע מאַשינען פאַר דעם פּרייז פון אַ ביסן ברויט, אַ טעלער זופּ און ONT‏ רעכט נאָך צו דערהאַלטן PT‏ ביים אָרימען פינצטערן לעבן. אַבי צו לעבן!... און װאָס ONT‏ לעבן PN‏ שווערער, TN‏ װאָס די פאַרפאָלגונגען זיינען שטאַרקער, PR‏ דער “WOW TOV‏ האַלטן זיך ביים לעבן גרעסער... און דאָס געשפּענסט פון גירוש טרעט דערווייל ניט אָפּ, OT TIX‏ שקלאַפן פון היטלערץ אַרבעטן TIN‏ שטיקן PT PN‏ די שרעק IND‏ דעם שוידער- לעכן מאָרגן,

איינער פון די ביאַליסטאָקער אידן, וועלכע איז נאָך AND‏ די פּוילישע צייטן געװאָרן פאַר'ימשפּט פאַר קרימי" נעלע פאַרברעכנס IW‏ עטלעכע AW‏ טורמע, אַ געוויסער pT‏ TINA PN‏ אַ גאַנצער קנאַקער ביי דער געשטאַפּאַ, וועלכע האָט ON‏ דווקא, נאָמינירט OPN‏ אינטענדאנט TD‏ דער אידישער NOVI‏ ער ONT PT ONT‏ פאַרברודערט מיט דעם פירער פון ביאַליסטאָקער געשטאַפּאָ, שימאַנסקי. דער דער- מאַנטער ONT PR‏ געקענט אָפּװענדן די ערגסטע גזירות. ער האָט באַקומען אַ נאָמען פון א מענטשן, וועלכער ONT‏ אָפענע טירן און TAY‏ צו די דייטשן. דער דאָזיקער , מליץ יושר" האָט געזויגן פון די אידן ONT‏ געלט און ONT‏ געזונט. אָבער אַז מען דאַרף דעם גנב, שניידט מען אים פון דער תליה... ער האָט דאָס גענאָסן פון רעכט נישט צו טראָגן דעם געטאָ-צייכן. ער פלעגט אַרומפאָרן מיט אַ טעקסי. ONT‏ POR WIT‏ פּריװױלעגיעס, וועלכע PP‏ אַנדערער ONT‏ נישט געקאַנט TINA‏ די גרעסטע סענסאַציע PN‏ געווען, װאָס דער דאָזיקער איד האָט באַקומען אַ דערלויבעניש צו פאָרן קיין שווייץ אויף ערהאָלונ ...

... ביאַליסטאָקער דיסטריקט, זיינען מער ניט פאָרגעקומען די בלוטיקע, אַנט-אידישעץ ,אַקציעס". אידישע מענער, פרויען און קינדער, מיט געלע לאַטעס צוגענייט צום בגד אויף דער לינקער ברוסט און רעכטע פּלײיצעס, זיינען PT‏ אַרומגעגאַנגען רואיק און דורך קיינעם ניט באַלעסטיקט, איבער די געטאָגאַסן. עס האָט געאַרבעט פלייסיק דער אידן-ראַט. גוט ONT‏ געקלאַפּט זיין גאַנצע מאַשינעריע PR‏ די פילע דעפּאַרטמענטןאָפּטײ לונגען, אָנגעפירט דורכ'ן ענערגישן נקי-כפּיים TX‏ ערשט. קלאַסיקן אָרגאַניזאַטאָר — אינזשיניער אפרים באַראַש. עס PT ONT‏ געמערקט די PRY‏ פאַבריקן PR‏ געטאָ. גרעסער מיט TTY?‏ חודש PN‏ געווען די צאָל אַרבעטנדיקע אויסער דער NOVA‏ אין די דייטשע TN‏ מיליטערישע TIN‏ אין ציווילע אינסטיטוציעס. פּאַמעלאַך האָט זיך דאָס גאַנצע אידישע ביאַליסטאָק פאַרװאַנדלט PN‏ אַ גרויסע פאַבריק TIN‏ די געוועזענע סוחרים, פאַבריקאַנטן און אינטעליגענטן -- אין אַ גרויסע אַרמײ TD‏ אַרבעטער. ביאַליסטאָקער גאַסן, PN‏ דער צייט ווען די פאַבריקס- שיכטן האָבן פאַרענדיקט זייער אַרבעט (אַרום מיטיק, “OIVN‏ ...

... וקט קיין מזרח. צייטונגען זיינען PR‏ געטאָ “OPN‏ ציעל ניט צוגעלאָזט געװאָרן. אַרבעטער TD‏ אויסער דער געטאָ זיינען אָבער געווען אַ רייכער קװאַל TD‏ אינפאָר- מאַציעס, PND‏ געקומען דער הערבסט און נאָכדעם דער ערשטער חודש פון שווערן ווינטער FH‏ 1941-סטן יאָר TIN‏ ס'האָט זיך בליץ-שנעל פאַרשפּרײט די ידיעה, אַז דער דייטש PK‏ אָפּגעשטױסן פון מאָסקװע. TW‏ אין דעם זעלבן חודש PN‏ די גרויסע אַמעריקאַנישע דעמאַקראַטיע PR PAN‏ קריג, האָט אַ שטראַל פון האָפענונג אַ PW‏ געטאָן דורכ'ץ “AND‏ כמאַרעטן הימל TD‏ ביאַליסטאָקער געטאָ. מיט יעדן טאָג האָט Pr‏ פאַרשפּרײט די האָפענונג, וועלכע PN‏ געװאָרן אַ זיכערקייט, IX‏ דער בלוט-שונא פון דער מענטשהייט און דעם אידנטום -- דער דייטשער פאַשיסט -- האָט דעם קריג פאַרשפילט, ביאַליסטאָקער אידן WAN‏ איז די שמחה “AND‏ שטערט געװאָרן, דורכץ זעענדיקן בליק פון זייער “AN‏ מענטשלעכער געטאַיװוירקלעכקייט און מיט זייער אייבי" קער פראַגע: ,אָבער PT OPT ONT‏ מיט TN‏ איידער די מפּלה פון המן-היטלער OY‏ קומען?" ...

... דערבלוטיקט און דערנידעריקט, לעבנדיק אונטער אַ שטענדיקער שרעק WI TX IPH TD‏ דעקלאַרירנדיק WIN‏ די גרייטקייט פון זיינע קינדער VEIN‏ וועג “WOIVA TD‏ לעכקייט DX‏ תורה, UN‏ האָט דער ביאַליסטאָקער אידנטום איבערגעטראָטן דעם שוועל פון יאָר 1942, ...

... 2 מאַרק) דירה- שטייער, PR‏ חודש אָקטאָבער 1941, האָבן די דייטשן “DIN‏ געלייגט אויף יעדער אידן אַן אַזױ-ג ערופענעם קאָפּישטײער אין דער סומע פון 60 רובל IND‏ יעדן קאָפּ, און אַזױ אַרום באַנײט דעם מיטלאַלטערלעכן מנהג. TR‏ עס PT ONT‏ דאָ גע" האַנדלט וועגן ריזיקע סומעס, באווייזט אַ מעלדונג פון אידן-ראַט (נומער 146), TD‏ 2טן אָקטאָבער, 1941, PR‏ וועלכער עס ווערט געשאַצט דער סכום TH‏ קאָפּישטײער, צוזאַמען מיטץ וואוינונג-שטייער AND)‏ אױגוסט-אָקטאָבער) PIN‏ קנאַפּע פינף מיליאָן רובל, וועלכע די דייטשן האָבן “ND‏ פוילן אױיסצאָלן PN‏ קורץ-טערמיניקע ראטעס TIN)‏ עס PN‏ PIX‏ אױיסגעצאָלט געװאָרן) WU‏ דעם 6טן TR‏ 21טן סעפּעמבער. באַמערקונגס:װוערט AND‏ דייטשער פּסיכיק PN‏ דער פאַקט, IN‏ דעם קאָפּ-שטײער TANT‏ ביאַליסטאָקער אידן געמוזט צאָלן PT AND PIN‏ וועלכע האָבן ביאַליסטאַק “AND,‏ לאָזן". אונטער דעם אומשולדיקן TIN‏ אָפיציעלן װאָרט, פאַלן PN‏ די טױזנטער אױסגעמאַרדעטע ביאַליסטאָקער (, רויטער פרייטיק", , דאַנערשטיקע" און , שבת'דיקץ", CTL INN‏ װי אויך די טויזנטער מיט צװאַנג עװואַקואירטע קיין פּרוזשאַנע. ON DX‏ אַזױ לויטעט דער פראגמענט TID‏ דער מעלדונג נומער 1146

... מערקווידיק, אַז קיינער דערמאַנט ניט וועגן דער PEN TPN’‏ פון דער פּראַװינץ, PN OND‏ פאַרגעקומען דעם זעלבן טאָג; PN WIMP‏ ניט מספּיד די 150 טויזנט אומגעץ- בראַכטע אידן. עס INT DON‏ געװוען ,גרױל-פּראָפּאָי גאַנדע", און עמיצער INT DONT‏ געקענט שטעלן די פּראַגע: INT‏ זיינען די גאַראַנטיעס, TR‏ די גזירה פון לאָמזשע, גראָדנע, ביעלסק, וועמען מען האָט PIN INT‏ צוגעזאָגט ניט צו , טשעפּען" INT DX‏ זיי אומגעבראַכט, -- וואו איז די זיכערהייט, OT IN‏ זעלבע גזירה WI PIN OVD‏ דורכגעפירט Ty‏ אויף די ביאַליסטאָקער אידן? |

... ביאַליסטאָקער TUT NOVA‏ אַ פלוג- בלעטל פון אַ געהיימער Ww Pw‏ אָרגאַניזאַציע. אויך PN‏ דער גאַנצער חודש אָקטאָבער געווען IND‏ דער “OND‏ סטאָקער IN NOVA‏ אומרואיקער. ערגעץ TID‏ װאַנען האָט זיך פאַרשפּרײט די ידיעה, IN‏ די שװאַרצע כמאַרעס TD‏ איבער װאַרשע, רוקן זיך אויך IN‏ אויף ביאַליסטאָק. ליידער, וי באַרעכטיקט האָט ONT PT‏ אַרױסגעויזן PN‏ ערשטן טאָג TID‏ נאָוועמבער, 1942, TI‏ די גאַנצע ביאַליסטאַקער פּראַװוינץ PRK‏ געפאַלן אַ קרבן פון היטלעריסטישן מולך. און נאָך עפּעס. עס PR‏ געווען חשוד"ק: מען האָט PT‏ צו שטאַרק לעצטנס גענומען צו די פרויען. מיר TOM‏ שוין, אַז עס PN‏ איינגעפירט IN‏ אַלגעמײינע אַרבעטס-פליכט, וועלכע ONT‏ אַרומגענומען PIN‏ פרויען. מיט דריי AND TON‏ דער “ANP‏ טאָפל-גזירה, TANT‏ ביאַליסטאָקער אידן געלייענט פאָלגנדע מעלדונג:

איבער צען טויזנט מענטשלעכע קרבנות האָט אָפּגע- געבן דעם נאַצישן מולך ONT‏ אידישע ביאַליסטאָק בעת דער ערשטער MPN,‏ אומבאַשרײיבלעך PR‏ געווען דער צער און PON‏ פון די אַרום 25 טויזנט OD‏ לעבן איבער. געבליבענע אידן. ONT WAN‏ לעבן PN‏ געגאַנגען פאָראויס, די טויטע ONT‏ מען מקבר TVA‏ אויף זשאַביע, נייע “INO‏ טעגלעכע דאגות האָט פאַמעלעך אָפּגעשװאַכט דעם צער נאָך די אַרוױסגעפירטע. עס PN‏ נישט געבליבן PD PR‏ זכרון אַפילו UND TON ANI‏ וועגן אַ זעלבסטמאָרד צוליב די “DVN‏ געפירטע נאָענטסטע TIN‏ טייערסטע. TOT INO DAT‏ אַז אַזאַ פאַל ONT‏ אפשר יאָ פּאַסירט. PR‏ געדענק מיין באגעגעניש מיט דער געוועזענער סעקרעטאַרשע פון דער העברע- אישער גימנאַזיע, פּופּקאָ, TD‏ שטוב רודאַווסקי, באַלד SN]‏ דער , אַקציע". זי PN‏ געווען אויפגעטריסלט; די רוצחים האָבן אַרוױסגעפירט איר מאַמע. די נשמות האָבן “YX PT‏ קייקלט PR‏ יסורים. אָבער די מענטשן האָבן געװאָלט לעבן און געלעבט. עס INP‏ זייער TOT‏ אַז געווירקט ONT NT ONT‏ באַוואוסטזיין, OND IN‏ עס האָט נעכטן פּאַסירט מיט PT‏ וועמענס לעבן דער רוצח ONT‏ צוגערויבט, OPN‏ מאָרגן פּאַ- ס ...

דער אויבנדערמאַנטער דאַקטאָר ONT‏ נישט צו TON‏ געגעבן PR‏ וועלכער צייט און וי אַזױ ער ONT‏ זיי "ND‏ קומען, אָבער פון לעבנגעבליבענע עדות PR‏ פון “AND‏ צייכנונגען פון קאַמענדאַנט TD‏ געטאַָיאױפשטאַנד אין ביאַליסטאַק -- מרדכי טענענבוים-טאַמאַראַף -- וועלכע “YA‏ פינען זיך PR‏ די אַרכיוון TID‏ ,יד ושם" PR‏ ירושלים, -- vn‏ קלאָר, אַז אויף דער אָנווייזונג פון אינזשיניער באַראַש, פאַרזיצער TID‏ ביאַליסטאָקער אידן-ראַט, איז דער מאַטעריאַל איבערגעגעבן געװאָרן טענענבוים-טאַמאַראָף, כדי ער זאָל עס באַזאָרגן אויף דער אַרישער זייט, מיט. וועלכער ער האָט געהאַט פאַרבינדונגען, עס זאָל דאָרטן פאַרבאַהאַלטן TAT‏ ווייל ער ONT‏ פאָראויסגעזען, אַז די געטאָס TYTN‏ חרוב ווערן... וי סווייזט אויס, זיינען זי אַרוױסגעפירט געװאָרן PIN‏ דער אַרישער זייט TO] VON]‏ אַפּריל 1942, ווייל WI‏ דער דאָזיקער דאַטע PR TIP‏ די דאַקומענטן WA NOW]‏ קין DW‏ פאַרצייכענונגען. (מעגלעך TR‏ די פּראָטאָקאָלן זיינען נאָך געשריבן געװאָרן ...

די אָפּגעראַטעװעטע 52 פּראַטאַקאָלן פון די זיצונגען TD‏ ביאַליסטאַקער אידן-ראַט און די 425 מעלדונגען צו די ביאַליסטאַקער NOVA TID TPR‏ נעמען DIN‏ די תקופה TID‏ 8טן יולי 1941 ביזן 1טן אַפּריל 1943. (די פּראָטאָקאָלן “NT‏ טירן TD‏ 2טן אויגוסט 1941 ביז'ן 1טן אַפּריל 1943), זיי דער- ציילן אונז TAT‏ דער שוידערלעכער TN‏ שרעקלעכער צייט ONT‏ די ביאַליסטאַקער אידן TANT‏ דורכגעלעבט NOVA PNR‏ ביז'ן טאָג פון אויפשטאַנד, דעם 16טן אויגוסט 1943, -- דער אומקום פון רעשטל אידן פון איר זעכציק טויזנט אידישער באַפעלקערונג, ...

... די דאַָזיקע טרויעריקע קלאַנגען האָבן INI‏ מער “AND‏ שטאַרקט די געדריקטע שטימונג פון די ביאַליסטאַקער אידן, וועלכע TANT‏ שוין קלאָר געזען, אַז זיי דערנענטערן זיר מיט ריזן-שריט צו דער שרעקלעכער קאַטאַסטראַפע.

... אָפּגענומעז זייערע זייגערלעך PN‏ געטאָ, איידער מ'האָט זי פאַרריכט, מאַטיוױירנדיק דערביי, אַז זיי דאַרפן “DN POOL‏ פאָרן. די ביאַליסטאַקער אידן האָבן WON TW‏ גאַנץ גוט געוואוסט, װאָס ONT‏ באַטײט, ווייל JAN‏ פאַר דער פינפטער פעברואַר-שחיטה האָבן די דייטשן פּונקט UN‏ געהאַנדלט. ...

די ביאַליסטאָקער אידן, וועלכע PR INI TANT‏ יענע טעג געציילט קנאַפּע 40 טויזנט נפשות, TINA‏ זיך “YX PR‏ ציילטע מינוטן געפונען אויפ'ן גאַס TIX‏ זענען אַרומגעלאָפן הין און צוריק אין דער פינצטערניש, OY‏ צעמישטע. איינער האָט געפרעגט דעם צווייטן: שוין געענדיקט? נישטאַ קיין האָפנונג? צי OWA‏ איצט ליקווידירט די גאַנצע WIN NOVA‏ נאָר אַ 2590 קיינער ONT‏ אויף דעם PP‏ תשובה נישט “YX‏ קענט געבן. ...

... די בלוטיקע שחיטה איבער די ביאַליסטאַקער אידן PN‏ געפירט געװאָרן פּונקט וי אויף IN‏ אמת'ן שלאַכט-פעלד, אין אידן-ראַט בנין האָט זיך געפונען דער אָנפירנדיקער נאַצידשטאַב, אויף די גאַָסן זיינען אַרומגעפלויגן קוריערן AN‏ מאָטאָציקלען מיט מאַשין-ביקסן TIN‏ האַנט-גראַנאַטן PN‏ די הענט. סזיינען PIN‏ פאַרצויגן געװאָרן ספּעציעלע טעלעפאָן-דראָטן מיט אַפּאַראַטן, ביי וועלכע סהאָבן TR‏ איבעררייס דיזשורירט נאַצי-רוצחים, וועלכע זיינען “YA‏ שטאַנען PR‏ אַ כסדר'דיקן קאָנטאַקט מיט דער גזלנים:צענט- ראַלע פון אידן-ראַט בנין,

... רפאל רייזנער, דער קרבן און עדות פון יענע טראַי גישע טעג AND‏ די אידן אין ביאַליסטאָק, ONT‏

ווען די קנאַפּע דריי טויזנט ביאַליסטאָקער TANT TPN‏ pw pr‏ קוים Yom‏ לעבן דערשלעפּט YP‏ לובלין-פּאַניאַ- NY‏ זיינען זיי PA PN‏ אַרויפגעטריבן געװאָרן אויפץ אַפּעל-פּלאַץ, IND‏ דער לאַגער-קאָמענדאַנט טומאַן, -- דער זעלבער מערדער, OND‏ האָט אָנגעפירט מיט דער שחיטה איבער די ביאַליסטאָקער אידן, -- האָט, רייטנדיק אויף אַ TON‏ פערד, דורכגעפירט IN‏ אינספּעקציע איבער זיינע שקלאַפן TN‏ באַלד DIN VEN‏ פיל פון OT‏ דערשאָסן. ...

די דאָזיקע גרופּע TPN‏ איז געפירט געװאָרן PR‏ נישט בעסערע באַדינגונגען, ON‏ מ'האָט פריער געפירט די צענד- ליקער טויזנטער ביאַליסטאָקער אידן. MT IV DX‏ זיינען אָנגעקומען קיין פּאַניאַטאָוו, האָבן MT‏ באַקומען אַרבעט PR‏ די דאָרטיקע פאַבריקן. די שטיקל צייט, וועלכע PNT‏ דאָרט אויסגעקומען צו זיין, MT TANT‏ געלעבט PR‏ בעסערע באַדינ- גונגען, ONT ON‏ געלעבט PR‏ אַנדערע לאגערן. ...

,מיר ווילן, ONT IN‏ אידישע TIN POND‏ די גאַנצע וועלט TH JOM PONT‏ אונזער יוגנט האָט מוטיק געקעמפט PANS‏ לעבן DX‏ פאַר דער ערע TID‏ איר פאָלק. IND‏ דער העראָישער עפּאָפּעע פון װאַרשעװער געטאָ TANT‏ מיר אין די לעצטע חדשים איבערגעלעבט דעם שיינעם, הערלעכן TD ANP‏ די ביאַליסטאָקער אידן... דעם 17טן PT ONT WON‏ אָנגעהויבן PN‏ ביאַליסטאָק די ליקווידירונג ... שווערע קאַמפן זיינען “YAN‏ קומען PR‏ עטלעכע גאַסן. די דייטשן “YX TANT‏ בראַכט אַרום טויזנט זשאַנדאַרמען TIN‏ 0.0" לייט און אַ סך אָפּטײלונגען אוקראינער. די TDN‏ האָבן דער עיקר זיך באַנוצט מיט האַנט:גראַי PN WRI‏ צינד-באָמבעס, YT‏ האָבן PIN‏ געהאַט עטלעכע מאַשין-געווער, MT‏ האָבן געקעמפט מיט אויסערגעוויינלעכער אַנטשלאָסנקײט... אין די קאַמפן זיינען דער'הרג'עט “AND PR‏ וואונדעט געװאָרן עטלעכע הונדערט דייטשן און אוקראַניער. .. די פאַרביסענע קאַמפן TANT‏ Pr‏ געצויגן 8 טעג, אַרױסטרעטונגען פון באַי װאַפנטן װידערשטאַנד מצד די “YA TANT TPN‏ דויערט כמעט אַ חודש VS‏ ביז דער העלפט סעפּטעמבער (1942). דער העלדישער קאַמף PR‏ ביאַליסטאָק, ON‏ אַריבערגײין PR‏ דער “YA‏ שיכטע אַזוי וי די פאַרטיידיקונג פון “ART‏ שעווער TROY‏ ...

צו דער באַשטימטער צייט איז דער זאַל איבערפולט, אין PNT‏ הערשט אַ שטילקייט, מען רעדט שעפּשטשענדיק, פּונקט וי עס װאָלט INI‏ באַלד געדאַרפט אַרײנגײן דער אַמאָליקער האַר TD‏ לעבן TIN‏ טויט פון די צענדליקער טויזנטער אידן פון ביאַליסטאַקער געטאָ און הונדערטער טויזנטער פון דער ביאַליסטאָקער פּראַָווינץ (באַצירק) מיט זיין גאַנצער מאַכט, און ניט דער פרידל, וועלכער גייט היינט PR‏ די תפיסה-קליידער אין באַגלײטונג פון 4 מילי" ציאַנטן, וועלכער LOYD‏ ערשט NT VON‏ אָפּגעבן “PT NX‏ וחזשבון PT AND‏ מאָרד-טעטיקייטן אויפץ ביאַליסטאַקער געביט. אָבער דער עולם לעבט איבער אויפסניי יענע טעג פון גרעסטן חורבן TID‏ ביאַליסטאָקער אידנטום. עס שוועבן דורך די קאַשמאַר-טעג, עס דערמאַָנען PT‏ צענדליקער TIN‏ הונדערטער דעטאַלן פון פאַרברעכן, וועלכע די דייטשע מערדער, אונטער דער אַנפירונג ND‏ דעם אויבער-באַנדיט פרידל, זיינען באַגאַנגען קעגן די אידן אין ביאַליסטאָק און TON‏ דעריבער זיצט מען מיט אַראָפּגעלאָזטע קעפּ TIN‏ מען װאַרט YEN‏ אַרײינפירן TD‏ פרידל'ען. וואו ניט וואו אין PNT‏ ווערט געפירט אַ שטילער געשפּרעך וועגן יענע טעג, טעג אין וועלכע דער באַשולדיקטער האָט דעצידירט וועגן לעבן TIX‏ טויט TID‏ די נאָענטסטע און טייערסטע, פאָטער TIN‏ מוטער, ברידער PR‏ שוועסטער, קינדערלעך NN‏ זקנים, וועלכע זיינען Pw‏ לאַנג NOW‏ צװישן די לעבעדיקע. פרידל PR‏ דער סימבאָל TID‏ טויט. TD‏ טויט TD‏ די אַלע, TID‏ אַ פערטל מיליאָן אידן TD‏ ביאַליסטאָק TIN‏ פּראָװינץ,

אינ'ם IRAN)‏ פון אונזער צוג, וועלכער “YX TIN ONT‏ פירט פון װאַרשע, איז געפאָרן אַ גרופּע יונגעלייט, “YARD‏ זאַנער. ONT‏ זיינען ביאַליסטאָקער אידן, וועלכע זיינען צע- שפּרײט איבער פאַרשיידענע שטעט JOD PR‏ ,יענע טעג", פון 16טן ביזן 24טן אויגוסט 1943, האָבן MT‏ דורכגעמאַכט PR‏ ביאַליסטאָק. זיי דערמאָנען איינער דעם אַנדערן פאַקטן, פון וועלכן די האָר שטעלן AVION Pr‏ לייב פּודלאָווסקי פאָרט איצט צוזאַמען מיט YIN TPT‏ קאָן. ער פארט קיין ביאַליסטאָק אָנקוקן דעם ABP‏ פון זיינע חברים, ...

,די זעכציק טויזנטיקע אידישע ביאַליסטאָק, די צוויי הונדערט טויזנט TD TPR‏ דער ביאַליסטאָקער װאַיעװאָדשאַפט. די נאַ- ציאָנאַלע שטאָט, די WY,‏ ואם בישראל". די פעסטונג פון דער “PNR‏ שער קולטור, די שטאָט, OND‏ האָט גע'שמ'ט מיט אירע אינסטי" טוציעס פון נאַציאָנאַלן, רעליגיעזן, סאַציאַלן, װירטשאַפטלעכן כאַראַקטער TX‏ געזונטהייטס-:שוץ, די שטאָט מיט איר ברייט-פאַר- צווייגטן שול-וועזן פון אידישע, העברעאישע פאָלקס- TIN‏ מיטל- שולן, תלמוד:תורות און ישיבות. פון שלום-עליכם און שטודיר ביבליאָטעק, אידישע פּרעסע TIN‏ טעאַטער, די שטאָט TD‏ רומרייכע נאַציאַנאַלע טוערס, קעמפנדיקן אידישן פּראַלעטאַריאַט. באַ- וואוסטע שרייבער, ויסנשאַפטלער און קינסטלער. ביאַליסטאָק, וועלכע האָט מיט PR‏ העראָאישן געטאַָ-אױױיפשטאַנד קעגן בעסטיאַלישן היטלער-אָקופּאַנט PR‏ 101943 יאָר, נאָכגעפאָלגט די קאַמפס-טראַדיציעס ONT ,1905 TID‏ אידישע ביאַליסטאָק, וועלכע איז שוידערלעך אומגעקומען PR‏ ליידן און PH‏ מיט אַ הייליקן מאַרטירער-טויט דורך די מערדערישע הענט ID‏ די דייטשיש ...

... מיר זיינען גערן מסכים PR POW‏ שטענדיקע פאַר- בינדונג מיט אייך. מיר װעלן PN‏ אינפאָרמירן וועגן אונזער לעבן, וועגן אונזער טעטיקייט. JN TVW WD‏ שיקן גענויע ליסטעס פון די איבערגעבליבענע ביאַליסטאָקער אידן, מיר ווילן PU‏ וויסן PR TAI‏ און איער TAY?‏

מיר ווייסן גוט, ONT IN‏ פּוילישע אידנטום PI PR‏ סעפּטעמבער 1929, ווען עס PNR‏ געקומען די שרעקלעכע מלחמה, געווען די קרוין פון דעם וועלט-אידנטום. ONT‏ ביאַליסטאַקער אידנטום ווידער, PR‏ געווען איינע פון די שענסטע פּערל איינגעפאַסט PR‏ דער דאָזיקער קרוין. נאָך דעם שרעקלעכן חורבן ביי היטלערץ, איז די אידישע ביאַלי" סטאָק IWIN‏ פאַרװאַנדעלט געװאָרן PN‏ הייזער-סקעלעטן, בערגלעך מיט ווילדן גראָז. פון דער אַמאַליקער באַרימטער גרויסער שוהל PR‏ פאַרבליבן בלויז די קאַפּולע. אויך די גוט באַקאַנטע העברעאישע גימנאַזיע, אַזױ וי PN ONT‏ געווען מיט אַלע אַנדערע ויכטיקע אידישע אינסטיטוציעס TIN‏ וואוינונגס-הייזער, PR‏ פאַרבליבן בלויז חורבה, פּוסטע סקעלעטן.

דער טייערער חבר, דער גרויסער בקי אין העברעאיש TNX‏ העברעאישע ליטעראַטור, דער ביאַליסטאָקער NWN‏ זאַבלודאַווסקי, PN‏ דערשאָסן געװאָרן צוזאַמען מיט די 4 טויזנט ביאַליסטאַקער אידן, NAY‏ דעם 12טן יולי, 1941, PN‏ פּיעטראַשע, לאַנגען יאָרן, נאָך פאַר מיין קומען אין ביאַלי- סטאַק, PR‏ ער געווען WIV?‏ אין דער גימנאַזיע. רואיק, TR Dow‏ באַשײדן, האָט ער פאַרבונדן לומדישקייט מיט ענערגיע, געווען באַליבט צוליב PT‏ מילדער באַציאונג צווישן די תלמידים, געווען שטאַרק איבערגעגעבן דער שולע TN‏ באַטראַכט PT‏ אויפגאַבע אַלס לערער פון עברית אַלס נאַציאַנאַלע פליכט און הייליקע מיסיע. ער PN‏ געווען ...

0 ערע ערשט די מינוט דערהאַלטן אייער YY‏ מתנה, די , ביאַליסטאַקער שטימע". צי שטעלט איר IND PT‏ די שמחה ביי PN WN‏ הויז? יעדעס װאָרט שמעקט מיט ביאַליסטאָק. 5 יאָר זיין אָפּגעריסן TD‏ מיין טייערע זיסע היים ביאַליסטאָק, זייענדיק PR‏ טיפער PR INT YIN‏ אַרומגעזוכט צו טרעפן אַ ביאַליסטאַקער אידן. TIN‏ גייענדיק TON‏ מאָל PN‏ שפּיטאָל מיט אַ האַלב טױט קינד, זיינען אָנגעקומען דריי יונגעלייט DX‏ דערמאַנט ביאַליסטאַק. איך, פאַרגעסנדיק IN‏ כ'טראָג מיין PW TIP‏ אָן אַ פּולס, INT‏ אויפגעציטערט און זיך אָפּגעשטעלט און אָפּגעהאַלטן די דריי מענער. ONT‏ זיינען טאַקע INVA‏ ביאַליסטאָקער, איינער OT TID‏ לעבט ניט מער. אַ קװאַל TID‏ טרערן TT ONT‏ מיר מיטאַמאָל אַרױסגעריסן. רעדן בין PN‏ ניט געווען בכוח, כ'האָב זיי געבעטן PONT OT‏ מיר באַגלײטן DIS‏ שפּיטאָל TIN‏ אויפץן TANT ayy)‏ מיר PT‏ דורכגעשמועסט. VON‏ זיינען מיר INT‏ געווען PN‏ דער זעלביקער שרעקלעכער WAN YAN?‏ ווען מען האָט pm PW‏ קינד באַװיליקט צונעמען DR‏ שפּיטאָל און געבנדיק אים די ערשטע הילף, האָבן די דריי בחורים נישט אָפּגעטראָטן פון פענצטערל און כסדר געקוקט אויף מיינע פאַרוויינטע געשװאָלענע TAIN‏ וואו וואוינט איר? האָבן זיי געפרעגט. אין גערטנדל, אויפץ גראָז, דאָרט YON INN‏ היימלאָזע -- האָב PN‏ געענטפערט. און מיין קינד, נישט קענענדיק ...

... בין PV ATI‏ געקומען PP‏ ביאַליסטאָק, ONT‏ זיך ANH‏ מיר דאַמאָלט אַנטפּלעקט דער שרעקלעכער חורבן PN‏ אונזער היים:שטאָט, OND‏ עס PN‏ פאָרגעקומען אין דער היטלער-צייט. TD PON‏ דער מלחמה-צייט איז נאָך דאַמאָלט געווען פאַר מיר פריש, װי עס װאָלט פּאַסירט מיט אַ טאָג צוריק. מען האָט גענוי דאַמאָלט אָנגעזען די מורא'דיקע שפּורן PR‏ ביאַליסטאָק, OND‏ עס PN‏ פאָרגעקומען PR‏ די עטלעכע TD AN?‏ דער מלחמה. איך האָב נאָך פאַר INT PT‏ געזען ONT‏ איבערבלייבעכץ פון PR PON‏ אונזער “DT‏ שטאָט, PX OND‏ אונז געווען אַלעמען UN‏ ליב און טייער, OPN‏ אָבער, PR‏ סוף יאָר 1977, PI PN TWN‏ ווידער געווען אויף מיין באַזוך PR‏ ביאַליסטאָק, PR INT‏ כמעט PW‏ גאָרניט געזען TID‏ דעם, OND‏ עס ONT‏ מיט PT‏ אַמאָל “AND‏ געשטעלט די אַמאָליקע אומפאַרגעסלעכע אידישע ביאַלי- סטאָק. אַלץ פון דעם PN‏ דאָרט אָפּגעװישט, עס PN‏ גאָרניט צו דערקענען, עס PN‏ גאָרניט פאַרבליבן.. , PR‏ בין געווען POND PN‏ אַלס איינער TD‏ אַ “YOYT‏ גאַציע פון דער פעדעראַציע PN OND TPN YW TD‏ געפאָרן אויף דער אינלאַדונג פון דער פּוילישער רעגירונג, דער ציל פון אונזער דעלעגאַציע PN‏ געווען IS PT‏ באַגע- גענען OM‏ אַ צאָל פאַרטרעטער פון דער פּױלישער רעגירונג און מיט זיי פאַרהאַנדלען PR‏ פאַרבינדונג מיט אַ מעמאָראַנדום, װאָס די פעדעראַציע TD‏ פּוילישע ONT TPN‏ צוגעשטעלט צו דער רעגירונג PR‏ װאַרשע מיט צוויי יאָר ...

... ביים סוף פון דער זשאַביע:גאָס PN‏ פאַראַן בלויז TX‏ אָנדענק פּלאַק, OM‏ אַן אויפשריפט PR‏ פּוױליש, ONT)‏ דערציילט וועגן אומקום פון די ביאַליסטאַקער אידן, וי מען האָט מיר איבערגעגעבן, זעט מען דאָרט זומער-צייט אויך בלומען. INT PR‏ געבעטן ביי באַרטנאָווסקי, אַז TV‏ עס YN‏ ווערן א ביסל װואַרעמער זאָל ער PT‏ באַמיען אָפּצוהיטן דעם פּלאַץ, מען זאָל ONT‏ האַלטן ריין. היות וי TW‏ וואוינט PN‏ יענער געגענט, ONT‏ ער צוגעזאָגט מיר ONT‏ צו ANDO‏

... אמת, די PR NOVA‏ טויט. אָבער דער יעניקער, וועלכער האָט על-פּײינס אויסגעמיטן דעם גורל פון די צענדליקער טויזנטער אומגעבראַכטע ביאַליסטאַקער אידן און איז געבליבן לעבן, קלאַמערט Pr‏ ווייטער מיט ציין און נעגל צום נאַקעטן לעבן. עס איז אַן אינסטינקטיווער דראַנג צו פאַרבלייבן -- טאַקע דעם שונא אויף צו להכעיס, ...

TPN,‏ ריין" איז TANI‏ אונזער שפּרודלדיקע אידישע ביאַליסטאָק, אויף די גאַסן קופּיעצקע ביז דער בילקע, יוראָי וועצקע, טשעפלע, פאַבריטשנע, נאָװאָגרודזקע TIN‏ אויף די דערבייאיקע קליינע געסלעך זיינען PR‏ נאָוועמבער, 1943, באַזעצט געװאָרן ווייס:רוסישע פּוערים, וועלכע זיינען אויסגעזידלט געװאָרן TD‏ די דערפער, ...

גלייך פון אָנהױב, WIM‏ ביאַליסטאַקער אידן האָבן אָנ" געהויבן אָנקומען קיין אַמעריקע, MT TANT‏ גוט פאַרשטאַנען IN‏ מען מוז בויען TNX‏ שאַפן אייגענע פאַרשיידענע אָרגאַני זאַציעס, OND‏ זאָל העלפן פאַראייניקן TIN‏ שטאַרקן דעם אַנזען TID‏ די לאַנדסלײט, PT TUNE‏ אַלײן וי אויך TAT PR‏ אידישן אַלגעמײנעם לעבן. און UN‏ טאַקע זיינען גלייך TID‏ אָנהױב געשאַפן געװאָרן YIVT WIND‏ אָרגאַניזאַציעס TIN‏ אינסטיטוציעס TH‏ ביאַליסטאַקער לאַנדסלײט, PN ON‏ מיט דער צייט אויסגעװואָקסן צו אַ גרויסן כח. לאָמיר “AND NT‏ צייכענען די פאַרשיידענע ביאַליסטאַקער אָרגאַניזאַציעס, װאָס WIT‏ געשאַפן ג עװאָרן PNR‏ אַמעריקע, אָנהויבנדיק TID‏ דער ערשטער גרופּע , ביאַליסטאַקער אונטערשטיצונגס- פאַראיין" PN OND‏ געגרינדעט געװאָרן WN? PN‏ 1864. כאָטש פיל TID‏ די אַמאָליקע אָרגאַניזאַציעס עקזיסטירן PY‏ ניט איצט, JANA‏ זיי אָבער פיל מיטגעהאָלפן צו דער אַנט: וויקלונג, הילפס-אַרבעט, געזעלשאַפטלעכע טעטיקייטן TID‏ דער אַלגעמײנער ביאַליסטאַקער לאַנדסמאַנשאַפט, װאָס עס גייט אויך IN‏ ביז'ן היינטיקן טאָג. OX TID‏ דער לי ...

שטענדיק ביי אידן פון ביאַליסטאָק. עס AND PR‏ אונז N‏ שטאָלץ און גרויסער כבוד, WI IN‏ קוקנדיק YON PIN‏ your‏ ענדערונגען OND‏ קומען PR IND‏ דעם אידישן לעבן PN‏ אַמעריקע, TIX TAY? ONT WAN PR‏ טעטיקייט פון די ביאַליסטאַקער אידן NT‏ פאַראייניקט TIX‏ געשלאָסן אויף NIN‏ גוטן אופן צווישן די לאַנדסלײט. ONT‏ אַלץ N PR PN‏ גרויסער מאָס PIN‏ מעגלעך דערפאַר, ווייל מיר האָבן דעם גרויסן , ביאַליסטאָקער צענטער", “IND VON 228 PIN‏ PI PR py‏ יאָרק, ואָס פאַראייניקט, זאַמלט צונויף TIN‏ האַלט פאַרבונדן די לאַנדסלײט פון איבער גאַנץ ניו יאָרק און PR‏ אַמעריקע MPT DAN‏ קינדער DN‏ אַ טרייער היים, ...

... אַ TID ONY‏ די אַמאָליקע געקומענע ביאַליסטאָקער TDN‏ קיין אַמעריקע זיינען NT‏ געווען בעלי-מלאכות YON TID‏ מינים, װאָס TANT‏ מיט זייער אַרבעט TN‏ שווייס געהאָלפן באַרײכערן DX‏ גרויס מאַכן אַמעריקע. אַזױ איז PIN‏ געווען מיט אַ צאָל ביאַליסטאָקער אידן, וועלכע האָבן דאָ דער- גרייכט צו TWN‏ פאַבריקאַנטן, בוי-אונטערנעמער, אפילו גרויס-אינדוסטריעלער און ענלעכעס, וועלכע NT TINT‏ אויסגעבויט ריזיקע האָטעלן, וואוינונגס-הייזער DR‏ דורך דעם געגעבן אַ מעגלעכקייט מענטשן פון אַמעריקע צו פירן אַ שיינעם מאָדערענעם לעבן. געקומענע אַהערצו “OND‏ סטאַקער TPN‏ האָבן NT‏ אַנטװיקלט גרויסע אונטער: נעמונגען און פאַבריקן, ONT OND‏ געהאָלפן אויסברייטערן די באַקלײידונגס-אינדוסטריע, מעבל אױסאַרבעטונגען JIN TINS‏ פּאַפּיראָסן, PR‏ דער גאָלד:אינדוסטריע TIN‏ דימענטן, לעדער-אויסאַרבעטונגען, דעם פאַרלאַג:וועזן, איינבינדעריי, אנטוויקלט גרויסע בעקערייען, טאַפּעצירער און פיל אַנדערע. ביאַליסטאָקער אידן האָבן אויך דאָ, איבער דער ברייט VN‏ לענג TD‏ אַמעריקע, אױיסגעשפּרײט “QIN TIN‏ וויקלט אויף IW‏ ערלעכן AVN‏ דעם ברייטן האַנדל, דעם מסחר פון PR you‏ קליינעם פאַרנעם,

דוד סאָהן PNR‏ געווען אַ ביאַליסטאַקער איד, אַ פאָלקס- פירער, פון און פאַר די ברייטע אידישע מאַסן, מיט זיין גאַנצן האַרץ FIN‏ נשמה. אַזױ PN‏ ער געווען פון אָנהױיב PR‏ זיין גרויסער קאַריערע, אין דער אַלטער היים, TN‏ אַזױ איז ער געווען PR NT PI‏ אַמעריקע, װוי אויך AND‏ ביאַלי- סטאָקער אומטעום. ער PN‏ מיט זיינע YOR‏ חושים און געדאַנקען געווען שטענדיק פאַרבונדן מיט דער אַלטער היים PR‏ ביאַליסטאָק, 1 PIX‏ מיט ביאַליסטאָקער TIN TPN‏ זייערע טעטיקייטן דאָ, אין אַמעריקע, און אומעטום וואו עס האָבן געלעבט און געשאַפן ביאַליסטאַקער אידן, ...

OL ער פאַרבונדן מיט דעם אידישן‎ PN WAIN INT TIN האַרץ‎ POT PR פון אַמאָליקער ביאַליסטאָק ניט בלויז‎ ממשותדיקן‎ TX אויף אַ פּראַקטישן‎ PAIN AN] געדאַנקען,‎ “IND נאָענטער‎ PT קומט צום אויסדרוק אין‎ ONT וועג.‎ 1) יאָרק,‎ PI PR בונדונג מיט דעם ביאַליסטאַקער צענטער‎ TID איז פאַרבונדן מיט אינטערעסן‎ OND PPR מיט‎ PIN ביאַליסטאָקער אידן, מיט ביאַליסטאָקער הילפס-אַרבעט און‎ ...

ניט PP‏ וואונדער טאַקע OND‏ מאַקס ראָטנער, וועלכער PN‏ פּראָמינענט און רופט צו זיך YON PN PAN TIT OWN‏ קרייזן, איז ער אויך זייער באַליבט ביי די ביאַליסטאָקער אידן. מען דאַרף געדענקען, IN‏ אונזער חשוב'ער לאַנדסמאַן פאַרנעמט אויך די וויכטיקע פּאָזיציע אַלס פּרעזידענט פון דער ;אַמעריקען-איזראַעלי טשעמבערס VX‏ קאָמערס" אָבער זיצט מען מיט אים, שמועסט מען מיט פריינט ראָטנער, פילט TWH‏ גלייך אַרױס אַ זעלטענע פּשטות TN‏ פאָלקסטימלעכקייט. פריינט ראָטנער האָט ליב צו רעדן TIN‏ דערציילן TV‏ דער אַמאַליקער אידישער ביאַליסטאָק, דער עיקר וועגן YT‏ היים און קינדהייט, וי אויך וועגן PT‏ לעבן NT‏ אין אַמעריקע PN‏ פאַרלויף פון YON‏ יאָרן, וואו ער ציט ווייטער דעם גרויסן TD OID‏ ביאַליסטאַָקער אידישקייט. DR‏ שמועסנדיק מיט אים, דערוויסט מען זיך... ...

... PNR -- ישראל‎ "TD PON IND מען זאָל‎ IN װאָס האָט כסדר דערמאַנט,‎ אַרוסצוגעבן דעם , ביאַליסטאַקער יזכור-בוך". מיר אַלע‎ זיינען שטאַלץ מיט אונזער ליבן און חשוב'ץז לאַנדסמאַן זלמן‎ ירושלמי, וועלכער ברענגט כבוד די ביאליסטאַקער‎ “TIVE ער האָט מיט‎ OND אומעטום, זיין פּיאָנערישקײיט‎ ישראל, סאי אויפץ‎ PIN PR ליקער יאָרן צוריק אָנגעהויבן‎ געביט אַלס אָנגעזעענער אינדוסטריעלער, סאי פאַר די‎ זיינע געזעל-‎ PR און‎ TDN ביאַליסטאָקער‎ PID אינטערעסן‎ שיינער קאַפּיטל‎ ANA PN שאַפטלעכע אַקטיוויטען בכלל,‎ VON אַריבערגעשפּאַנט‎ PW ONT לעבן װאָס‎ PT אין‎ צענדליק יאָרן. מיר ווינטשן אונזער ליבהאַרציקן זלמן‎ ירושלמי נאָך פיל גליקלעכע און צופרידענע יאָרן צוזאַמען‎ AND מיט זיינע נאָענטע, וי אויך לטובת די אינטערעסן‎ ביאַליסטאַקער אידן אומעטום,‎ ...

... ביאַליסטאָקער אידן זענען PIN‏ געווען פון די ראשונים פון די ערשטע עולים און פון די פּיאָנערן תושבים PR‏ נייעם ארץ-ישראל. ס'איז געװאָרן איצט זעקס און ניינציק יאָר, וי די ערשטע ביאַליסטאָקער חובבי-ציון זענען געקומען קיין ארץ-ישראל. MT‏ זענען PW‏ געקומען דורכגענומען מיטץ באַוואוסטזיין TD‏ ערשטע פלאַסטערער און זענען געװאָרן די מיטבויער PP‏ דער דאַמאַלטיקער לאַנדװירטשאַפט- לעכער קאָלאָניע TX‏ היינטיקער שטאָט פּתח:תקוה. ONT‏ זענען געווען די WH‏ פאַרמעגלעכע ביאַליסטאַקער ‘TPN‏ אלחנן בולקין, מרדכי דינאָוויטש, דניאל און DT‏ ליפשיץ- ימיני. TVA PN ONT‏ װאַרשײנלעך די ערשטע גרופּע, OND‏ PR‏ געקומען אָרגאַניזירט TD‏ דער ביאַליסטאָקער חברה ...

צַוויי וויכטיקע אידישע פּערזענלעכקייטן TANT‏ גורם געווען, אַז די חיבת-ציון-באַוועגונג PR‏ ביאַל- סטאָק זאָל באַקומען אָנזען TIN‏ פאַרנעם, TIN‏ אַז דער “SOW‏ בענקענדיקער PN PR‏ דורות באַגערנדיקער פסוק ,ושבו בנים לגבולם", זאָל TAY‏ ווירקלעכקייט. PR ONT‏ געווען ר' שמואל מאָהליווער, ביאַליסטאַקער שטאָט-רב TNR‏ דער מערקווירדיקער אײיגנאַרטיקער פאָלקס:דאַקטאָר, יוסף כאַזאַנאַוויטש, PDO IN‏ זענען די ביאַליסטאַקער אידן געווען פּאַטענ- ציעל אַ פּאַסיקער עלעמענט IND‏ דער אַנטװיקלונג TN‏ דערהויבונג פון אידישן נאַציאָנאַלן געדאַנק. זיי זענען געווען קודם-כל אידישע אידן. PT TINT ONY TPR‏ נישט אַסימילירט; TPN‏ אויף WAY‏ פרעמדע קולטורן TINA‏ קיין שום השפּעה, Pp‏ שום איינפלוס נישט געהאַט, JOON TIN‏ מלכות פּרייסן, רוסלאַנד PX‏ פּױלן, וועלכע האָבן אין “IND‏ שיידענע צייטן געװועלטיקט, געהערשט PR‏ שטאָט, TINT‏ DIN‏ נישט געלאָזט Pp‏ צו טיפע שפּורן, וועלכע זענען מסוגל געווען צו מינערן דעם געטרייען אידישן שטייגער TN‏ די אידישע פאָלקסטימלעכקייט, OND‏ ביאַליסטאַק ONT‏ פאַרמאָגט, ער איז געווען אַ מקורות'דיקער, באַזונדערער PO‏ איד, דער ביאַליסטאָקער איד. עס DN PNR PT ONT‏ סינטעטיזירט דער גייסט פון TWP‏ איד, די רירעוודיקייט פון חסידישן איד, זיין עצבות און PT‏ פרייד, TIN‏ די ניכטערע מחשבה TN‏ די באַזאַכטקײט פונ'ם ליטווישן איד, צוזאַמען מיט דער ברייטקייט, האַרציקייט DX‏ שוואונג פונ'ם רוסישן איד, טאַקע דערפאַר מן-הסתם, ווייל ...

... אוריה און עקרון, TN‏ זאָל LT‏ אגב דערמאַנט IN TUN‏ יחידים זענען pw‏ פון פריער געקומען PP‏ ארץ:ישראל, אַזױ געפינען מיר NT INT‏ דעם געװאַגטן שומר און “NP‏ לאַניסט סענדער חדד, וועלכער PNR‏ געקומען מיט זיבן יאָר פריער AND‏ דער ערשטער גרופּע פון די פיר. סענדער חדד, וועלכער איז געקומען קיין ארץ:ישראל אין יאָר 1875, ס'הייסט מיט הונדערט זעקס AN?‏ צוריק. פון יענע ראשונים ביז די לעצט-געקומענע ביאַליסטאָקער און “OID‏ סטאָקער, אָפּגעראַטעװעטע פון נאַצישע לאַגערן, פון געטאָס TIX‏ פאַרשיקונג, TANT‏ די ביאַליסטאַקער אידן “PUN‏ געשמידט אין דער OOP‏ פון אונזער נאַציאָנאַלן אויפקום זייער מי, WT‏ איניציאַטיו, זייער אויסדויער TIN‏ געװואַגט- קייט Pw‏ אַלע שטחים DD‏ אונזער לעבן, PR‏ אונזער נסיונות'פולן געראַנגל IND‏ זעלבשטענדיקייט AND‏ דעם מדינה-אויפקום און PR‏ דעם אויפבוי און אַנטװיקלונג TID‏ לאַנד,

... Bialystok disappeared in fire and smoke together with six million Jewish martyrs and thousands of other once-proud communities. Such widespread devastation tends to leave many cynical, without faith in God or man. Under such circumstances, we must have leaders who possess spirit, courage and vision. Our /andsman- schaft was fortunate in having such a leader in David Sohn. ...

... Concerning the Bialystoker Stimme’s founding sixty years ago, Mr. Sohn often told the following story: “In 1921, I and other people active in the Bialystoker Center were inspired to issue a periodical that described our activities, recorded the accomplishments of our societies, recognized /andsleit who worked for the insti- tution, bound together Bialystokers in America with our brothers and sisters in the old country, and collated the historical events of the Jewish community in Bialystok. ...

... Mr. Sohn stressed that the assistance we have pro- vided thus far has only scratched the surface. More sub- stantial relief in the coming months can alleviate the problem. This will, of course, depend upon our resour- ces. We will have to send equipment to promote busi- ness, funds for loans, supplies to outfit a hospital and, in general, everything needed to re-establish a Jewish community in Bialystok. ...

... Lately some have begun rebuilding the Jewish community. We ought to give much of our attention to restoring the cemeteries, which have been horribly dese- crated. Already we have erected monuments to the 60,000 Jewish martyrs of Bialystok and vicinity as well as to the resistance heroes. ...

... The week of August 16-24, 1944, one year after the Nazis liquidated the Bialystok ghetto, was proclaimed a mourning period for the Jewish community. Approxi- mately five hundred Jews who returned to the city wished to demonstrate that the Nazis had failed to exterminate all Bialystoker Jews. Furthermore, in a short time, the renascent Jewish community created several cultural and economic institutions — the best proof that Bialystok was still alive. ...

... “The courtroom filled up at the appointed hour. People spoke in hushed tones, as if the master of life and death of thousands of Jews in the Bialystok ghetto and in the provinces were about to enter with his mighty forces — not the Friedl of today, clad in prison garb and guarded by four military police. Today Friedl would be called to justice, to render an account of his murderous activities in the Bialystok region. Spectators were reliving once again those days of Bialystoker Jew- ry’s destruction, flashbacks of nightmarish experiences, hundreds of gory details returning to consciousness — all triggered by this criminal, Friedl, and his Nazi henchmen. That is why people sat in the courtroom with bowed heads waiting for Friedl to be led inside. Everywhere in the large room, people were quietly talk- ing about those days, when the accused decided the fate of their loved ones — fathers and mothers, brothers and sisters, children and grandparents — who had per- ished not so long ago. For everyone, Friedl was the symbol of death, the death of a ...

... Massive waves of Jewish refugees arrived in Bialy- stok from other Polish cities. To a large extent they were motivated by a desire to cross the adjacent border into the Soviet Union. Furthermore, these refugees heard rumors that the Soviet Army planned to march on Bialystok and occupy the entire area, which would probably remain under Soviet jurisdiction according to the treaty between Berlin and Moscow — the lesser of two evils. Those first two weeks of the war found Bia- lystok in chaos, without any governmental control. Soon thereafter, the tragedy for the Jewish community in Bialystok commenced. ...

... The Bialystok community becomes a part of the Tyktin jurisdiction. ...

... Thus the year 1939 became an anniversary celebra- tion of twenty years of impressive achievement. It was hoped that even greater strides would be made in the coming years; better times and more encouraging con- ditions were eagerly anticipated. Although many saw the storm clouds gathering, the Jewish community of Bialystok had during the three hundred years of its existence survived so many political crises; wars, revolu- tions, pogroms, invasions by various armies, and peri- ods of profound anxiety that it felt confident it could overcome the critical times that lay ahead. ...

... Bialystoker Jews paid little attention to these trans- parent instigations, whose sole motive was jealousy. Once again, however, Jewish Bialystok carried out a campaign for political rights, for easing the economic burden and satisfying the cultural needs of the Jewish population. ...

... Nonetheless, the Jewish community in Bialystok supported cultural activities, carried on by the Jewish Arts Association, which had three sections: drama, music and literature. The music department featured a choir of seventy people whose director was Pejsach Kaplan, later the editor and theater critic of the Bialy- stok daily newspaper, Unzer Leben. The drama section was led by the author and teacher, Jakow Pat. Both put On programs in the Palace Theater, which attracted large audiences. A second cultural organization was also active, known as Hazamir. It distinguished itself with its large and high-quality orchestra. This creative atmosphere stimulated the growth of Jewish theater, even in those difficult times. ...

Bialystok’s strength rests not only in its extraordi- nary features but in its normal characteristics as well. The fifty thousand living there are doing reasonably well financially and also spiritually, like other Jews in Poland. ...

... Bor three whole days, June 1 to 3, 1906, Czarist mur- derers ravaged the people and property of the defense- less Jewish community in Bialystok. ‘‘Green Thursday,” June 1, 1906, the first day of the pogrom, did not come as a complete surprise to the Jews. In fact, the town of Bialystok had expected an onslaught for a long time. Ever since the chief of the Czarist police force had been assassinated, people noticed that the police, together with the military garrison in Bialy- stok, were preparing for a bloodbath against the Jews. ...

One of the distinguishing features of the Jewish community in Bialystok was its absolute dedication to assisting the poor. The community established its own Jewish hospital, a Linas Hatzedek (a free clinic where physicians donated their services to the destitute and medications were dispensed gratis), an old age home, orphanages, aid societies and lending institutions. Many individuals, both men and women, felt an obligation to serve as alms collectors. They solicited donations from the Jewish population and then distributed the funds to the needy. The poor were also provided with wood and coal for heat, food for the Jewish holidays, money to help pay their rent, and marriage dowries for their daughters. All of this was done quietly and with the ...

... The Jewish community in Bialystok, which achieved so much on all fronts, goes back some 500 years. Its story is fascinating and unique. Until World War II, Jewish Bia- lystok was renowned in Russia, Poland and other coun- tries 25 a center of commerce and industry. It was also celebrated for its Torah learning and charity, a broad network of cultural and community activities, labor, art and industry. ...

... The Bialystok Jewish community pro- duced doctors of national prominence, histori- ans, writers, scientists and professors. There was pride in this exhilirating city. ...

... WPI די לעצטע זיצונגען פון דער‎ TID AVION PR אויסגעקליבן געװאָרן דער נייער‎ PR קהילה-פאַרװאַלטונג‎ אויפזיכט-ראַט פאַר'ן אידישן שפּיטאָל: דר. רײיגראָדסקי, דר,‎ סאָקאָל, דאָמעראַצקי, אינזש. לונסקי, דר. גראָספעלד,‎ ווידער און לייזער קאנע.‎ ...

... דער פרויען-קאָמיטעט, ONT OND‏ געזאָרגט פאַרץ מושב-זקנים, האָט אויך זיך פאַרנומען מיט'ן הקדש, ...

... דיכטע שאָטנס האָבן PT‏ צעשפּרײט, וי שװאַרצע קראָען, איבער דער ביאַליסטאַקער NOVA‏ מיט די 40,000 “YX‏ פאַנגענע TIN‏ פאַרשפּאַרטע אידן. זיי PR TANT‏ זייערע yew‏ פליגלען געטראָגן דעם פאַרזיגלטן גורל פון חורבן און טויט, IND‏ דער באַרימטער אידישער שטאָט מיט איר WOM‏ אידישער קהילה,

... קעמפערין wa‏ מער I‏ דערציילן וועגן דער אָנגעווייטיק- טער פּרשה פּױלן, ספּעציעל ביאַליסטאָק. אַלס פרייער TIN‏ גליקלעכער איד פון אַמעריקע, “PN ANT‏ מיך געפילט אַזױ אומוויכטיק און איינגעשרומפן אין פאַרגלייך מיט מענטשן, וועלכע האָבן פּערזענלעך דורכגעפירט דעם NY,‏ ישראל לא ישקר" לגבי דעם WA‏ אידנטום. שטייענדיק אָבער ביים שלוס פון אונזער כינוס האָב איך זיך אונטערגעגעבן צום אימפּעראַטיוו פון הערן אַ OMA‏ פון דער חרוב'ער ביאַליסטאָק, וועלכע PNR‏ אויסגעלײידיקט געװאָרן TID‏ איר קאָלירפולער, געבילדעטער אידישער באַפעלקערונג, און וועלכע ראַנגלט PT‏ איצטער צוריקצובויען אַ שטיקל עקזיס- טענץ אויף די אַש-בערג TD‏ זעקס I?‏ פון פאַרטיליקונג,

... The Community Before the War ............ 38 Zwi Klementynowski ...