Bialystok Ghetto

... ,אויף אייער אָנפראַגע וועגן דעם PVA‏ און TID WW‏ באַקאַנטן אידישן היסטאָריקער און שריפטשטעלער פון ביאַליסטאַק PNR PR WP‏ מיטטיילן, אַז ער איז אומגץ- קומען בשעת דער צוייטער ליקוידאַציע TD‏ ביאַלי- סטאָקער געטאָ, DOIN PR‏ 1943, דעם 17טן WIN‏ דעם 8טן. ער PR‏ אַרוסגעפירט געװואָרן דורך אידישער MYON]‏ ...

קיינער TD‏ די אידן אין ביאַליסטאָק PRI PW ONT‏ מער ניט געזען די אַזױ:גערופענע ,שבתתדיקע", וועלכע זיינען פולשטענדיק פאַרשוואונדן. אין פאַרבינדונג מיט דער דאָזיקער ‏ שרעקלעכער דורכגעפירטער שחיטה TD‏ די נאַצישע רוצחים איבער די עטלעכע טױיזנט קרבנות, ONT‏ דער באַוואוסטער שרייבער, קולטור:טוער און OW‏ סוף כראָניקער TD‏ דער ביאַליסטאָקער געטאָ, NOD‏ קאַפּלאַן, אָנגעשריבן ONT‏ האַרצרײסנדע ליד ,רבקה'לה די “Nav‏ דיקע". ONT‏ טרויעריקע ליד PR‏ שפּעטער אומאויפהערלעך געזונגען געװאָרן אין דער ביאַליסטאַקער געטאָ. “NW ONT‏ ...

די PN NOVA‏ ביאַליסטאָק, אַנהױבנדיק WD‏ פרייטיק, דעם 1טן ONT ,1941 WON‏ געהאָט דרי באַזונדערע טויערן. דער הױפּט:טױער, PR‏ געווען אויף דער “LIP‏ וויעצקא ONA‏ ביים סוף TD‏ דער שיענקעוויטשא, אַ צוויי . AWD‏ טויער PR‏ געווען WN‏ קופּיעצקא-גאָס ביים TID AIO‏ מאַרק-פּלאַץ. און דער דריטער טױער PR‏ געווען אויף טשיסטע. פון דרויסן, PN‏ די NOVA‏ גלייך באַװאַכט געװאָרן פון היטלעריסטישע זשאַנדראַמען און זייערע אַרױס: העלפערס. פון אינעווײיניק זיינען די TV‏ באַװאַכט “YX‏ TAN‏ פון דער אידישער פּאַליצײ, PIN PN ONT‏ געווען באַ- ...

אין די טראַגישע יאָרן פון דער היטלער:הערשאַפט, PR‏ קאַפּלאַן געווען דער אָפיציעלער אַרכייסט PR‏ דער ביאַלי- סטאָקער געטאָ. ער האָט געהאַט אַ געלעגנהייט צו אָבסערווירן TN‏ PN‏ פאַרצייכענען, VAN]‏ מיט גרויסע PR TMP AVY‏ יענער צייט, OND‏ עס PNR‏ פאָרגעקומען PR‏ לעבן פון די אידן. “AND PR‏ לויף פון דער גאַנצער צייט זייענדיק PR‏ געטאָ, MOD ONT‏ קאַפּלאַן געפירט אַ טאָג-בוך WYN‏ דער אַנטשטײאונג און פירונג TWD‏ דעם אידן-ראַט PN‏ געטאַָ. ער שילדערט PNR‏ דעם די סטרוקטור VN‏ טעטיקייטן TID‏ דעם אידן-ראַט, כמעט אויף YON‏ געביטן. זייענדיק NOVA PR‏ האָט קאַפּלאַן אויך פאַרצייכנט YAY TIN‏ וויכטיקע פאַקטן, טעטיקייטן TIN‏ פּאַסירונגען אין געטאָ. אין TT‏ כראָניק וועגן דער גרויסער שרעקלעכער פּעברואַר:אַקציע, OND‏ ער ONT‏ פאַרשריבן TT PX‏ , חורבן ביאַליסטאָק", ONT‏ קאַפּלאַן ON‏ מיט בלוט אויסגעץ- קלאָגט די װערטער: OVI,‏ מען די איכה קלאַנגען אויפ'ן חורבן ביאַליסטאָק? PD TP PR‏ פאַרצייכענען טרוקענע פאַקטן, וי זי זיינען געבליבן איינגעקריצט PNR‏ מיין באַוואוסטזיין, PR‏ זכרון TID‏ די אָקאַרשט פאַרגאנגענע, פינצטערע, בלוטיקע טעג"

... ל' psy‏ תש"ג -- ays‏ פ"טען פעברואַר, 1943 האָט PT‏ אָנגעהויבען די ערשטע ליקװוידאַציע פון דער ביאַליסטאָקער געטאָ, ווען 12,000 אידען זיינען פאַרשיקט געװאָרען קיין טרעבלינקע. ...

אין טאָג פון ערב ראש השנה, אין יאָר 1941, האָבן אַ גרויסע צאָל PN TPN‏ דער ביאַליסטאָקער געטאָ באַקומען אויפפאָדערונגען TID‏ דעם אידן-ראַט, IN‏ צומאָרגנס, אַזײגער VON‏ פרי, דאַרפן Pr PT‏ צושטעלן מיט זייערע פּעקלעך אין די הענט אויפץ װױיזװואַלעניע-פּלאַץ, דאָרט IND‏ עס PN‏ געווען די רוסישע צערקווע, TWIN TD‏ מען VYV‏ אָפּגע- ...

... לן, DN‏ די צווייטע װויסנשאַפטלעכע ביבליאָטעק אויפץ נאָמען WNIT TID‏ ביי דער קהלה -- PON ONT‏ עקזיסטירט ניט מער. די גע שטאַפּאַ ONT ONT‏ ליקווידירט. די פּרעסע PN‏ פאַרשוואונדן און אפילו די דייטשע אַפיציעלע צייטונגען, זיינען שפּעטער פאַרבאָטן געװאָרן PN‏ דער געטאָ. עס זיינען ניט געווען קיין טעאַטער, PP‏ מואוויס, קיין קלובן, קיין יוגנט-אָרגאַני זאַציעס -- פון דעם אַלעמען איז קיין זכר ניט געבליבן. אויך איז אָפּגעמעקט געװאָרן פון דער אױבערפלאַך די גרויס- פאַרצווייגטע פּראָפעסיאָנעלע באַוועגונג TID‏ , בונד" TID DN‏ די אַנדערע פּאַרטײען. NT‏ איז OW]‏ דער PROD‏ אויפצו- קלערן, OND‏ עס טוען די יעניקע, וועלכע זיינען געווען פאַרבונדן מיט די דאָזיקע באַוועגונגען, און צי MT‏ זיינען איבערהױפּט געבליבן PN‏ דער געטאָ TH‏ ביאַליסטאָק, ביאַליסטאָק איז אָפּגעשניטן פון יעדן קולטורעלן לעבן אָבער עס OPN‏ געווען אַ טעות צו גלויבן, TON IN‏ האָבן זיך נישט IN‏ עצה געגעבן. עס זיינען נישט אָנגעקומען T°)‏ צייטונגען? PT ORT‏ געפונען אַ איד א ריזיקאַנט, וועלכער האָט אײינגעאָרדנט ביי PNR PT‏ קעלער אַ פּונקט, וואו מען ONT‏ געקענט הערן די לאָנדאָנער ראַדיאָ און PT‏ דערוויסן

... געוויס קען קיינער ניט פאַראורטיילן באַראַשץ AND‏ זיין האַנדלונג DD‏ , אַװעקגעבן" גאַסן. עס איז נאָר באַדױערנס. ווערט, ONT‏ ער PR PORK‏ אויך געווען קורצזיכטיק TIN‏ ניט פאַרשטאַנען, PIN IN‏ די טעג TD‏ ביאַליסטאָקער געטאָ זיינען געציילטע, IR‏ אויך די TART DYN NOVA‏ זייער אַ קורצע עקזיסטענץ... ...

... כדי נאָך מער צו באַגרינדן די ריכטיקייט פון זיין “TINT‏ לונג אין דער הינזיכט פון אַװועקגעבן גאַסן, OVD‏ באַראַש WNT‏ אַ פאַרגלייך צווישן דעם (TOI)‏ צושטאַנד TPR‏ פאַרקלענערטער געטאָ, און דעם (נשרעקלעכן) צושטאַנד PR‏ דעם זאַמל-לאַגער TD‏ 10טן פּאָלק PR‏ ביאַליסטאָק, INV‏ טויזנטער אַרוסגעפירטע פּראָװינצער אידן “AND TANT‏ בראַכט זייערע לעצטע טעג, PR PTIVIND‏ אוממענטש-: לעכע באַדינגונגען PN‏ זייער טראַנספּאָרט I‏ טרעבלינקע. ...

... פון באַראַש'ס באַָריכט TAI‏ מיר PIN‏ געוואויר, אַז ,אונזער אויסזען ביים שטאַט-קאָמיסאַר האָט ON PT‏ פיל געענדערט צום גוטן, אַז דער קאָמיסאַר האָט ביי זיך אין קאַבינעט אויסגעשטעלט אונטערן גלאָז די “ON‏ אַרבעטונגען פון געטאַ...* שווער צו זאָגן TID TIO? VEN‏ דעם לאַקאַנישן באַריכט, צי אויף די דאָזיקע ענדערונגען האָט משפּיע געווען ONT‏ פּינקטלעכע באַצאָלן די “INP‏ בוציע, צי עס PR‏ פאָרגעקומען IN‏ אינערלעכער “IDNR‏ ברוך אין דער באַציאונג OID‏ שטאַט:קאָמיסאַר צו אידן, WA OND WN‏ האָט אַ JO‏ גערעדט PR‏ ביאַליסטאַקער געטאָ.

... קיום? דער פאַקט, TN‏ DMN‏ און אַרום זיינען NOW] TPR PP Wr PW‏ שטעלט אַרױס ביאַליסטאָק אַלס דעם נאָענטסטן ציל-פּונקט פאַרץ גרויסן אומגליק. דאָס פילט יעדער איינער. מען איז נאָר נישט אייניק בנוגע דעם טערמין. עס TAYN JOON‏ דעם די בעסטע POND OND‏ און גרייטן צו זייער באַװאַפנטן ענטפער צו די דייטשע קינדער-מערדער. עס גיט זיך ON‏ פון דעם אַ דין-וחשבון דער אידן-ראַט. ער געוואוינט צו פּאַמעלאַך דעם עולם צו דעם געדאַנק, אַז די געטאָ PR‏ צו גרויס, און PN ONT‏ אַ סכנה. און דער עולם פאַרשטייט PW‏ אַז אויב אַ סכנה PR‏ צו גרויס, PW VI‏ נישט PP PT‏ חידוש TARY‏ oN‏ מען באַזײיטיקן די סכנה דורך פאַרקלענערן די געטאָ. ,פאַרקלענערן" הייסט טרעבלינקע, און IX‏ טרעבלינקע PR‏ טויט, ווייסט מען OPT PW‏ יאַנואַר 1942 PNR‏ ביאַליסטאַקער געטאָ. אַזױ פאַרשלעפערט מען דעם עולם. TT WY MUN‏ צוריק דער אידן-ראַט TOR TD‏ פּאָזיציע אויף דער אַנדערער, ביז צו די לעצטע, OND‏ שפּאַרט זיך IN‏ אויפ'ז DIAN‏ פון אומ- קום.

... אומזיכערלייט, טויזנטער מענטשלעכע קרבנות, JON‏ טויזנ- טער פּלוצלונג פאַר'יתומ'טע, פאַרצווייפלטע. PON ONT‏ האָט געשאַפן אַ געהעריקן באָדן AND‏ פּסיכישער נידער-: געשלאָגנקייט פון אַ מאָסן כאַראַקטער, בכן אַ גינסטיקער באָדן AND‏ פאַרצווייפלטע שריט ובתוכם זעלבסטמאָרדן, צִי TIT‏ אַזעלכע TONY‏ פאַרגעקומען? PR‏ גלויב, IN‏ גאַנץ באַ- שטימט Lk?‏ הגם YT‏ האָבן קיין מאַסן:כאַראַקטער ניט אָנגעץ- נומען, און PR‏ דעמאַלטיקן תוהו ובוהו פון די ערשטע שרעקלעכע WIN) NIA‏ יוני-יולי 1941( MT ONT‏ קיין קראָ- ניקער ניט פאַרצייכנט. אויך נאַכער ONT‏ מען זיי PIN‏ נישט דערמאַנט. TON‏ אַזעלכע פאַלן פאָרגעקומען מאַסנווייז, װאַלטן זיי באַשטימט באַמערקט געװאָרן און פאַרצייכנט “YX‏ װאַרן PR‏ די דאַקומענטן פונ'ם אונטערערדישן ביאַלי- סטאָקער געטאָ-אַרכיוו. PR PIN‏ דער שרייבער TD‏ די דאָזיקע שורות, װאַלט עפּעס דערפון פאָרגעדענקט, ...

... TD‏ די ביאַליסטאָקער געטאַיפּראָטאָקאָלן TIN‏ מעל- JOM WANT‏ מיר, אַז אַ PINT‏ דעם דערמאַנטן אידישן דאַקטאַר, וועלכער האָט געהאַט פאַרבינדונגען מיט דער אַרישער ovr‏ צוליבץ זכות Www pr WH‏ פרוי און זיינעם אַ פריינט דר. פיליפּאָווסקי, זיינען זיי אויסבאַהאַלטן TINA‏ דער געוויסער אידישער דאַקטאָר, וועלכער ONT‏ געראַטעװעט POT‏ לעבן אויף דער אַרישער DON PN WOT‏ נאָך דער מלחמה, אומגעקערט געװואָרן דער אויסבאַהאַלטענער מאַטעריאַל, דורכ'ץז דערמאַנטן VT‏ פיליפּאָווסקי. ...

... עטאָס PN‏ יענער צייט -- ביאַליסטאָק TIN‏ לאָדזש -- װעלן די נאַציס ניט פאַרניכטן. די יעניקע, PT TANT ONT‏ דאַמאָלט מיט דעם געטרייסט און PIN ONT‏ געװואָלט איינרעדן אַנדערע, TINT‏ NIN‏ טרייסט באַגלײט מיט דער מינונג, TN‏ די “YOO‏ ריסטישע קריגס-מאַשין דאַרף כסדר האָבן פאַרשיידענע אינדוסטריע-אויסאַרבעטונגען, באַזונדערס די טעקסטיל זאַכן, װאָס עס אַרבעטן אויס די אידן PNR‏ ביאַליסטאָקער געטאָ, וי JAN‏ אויסער דער געטאָ. מען ONT‏ זיך DR‏ אַנדערע געװאָלט איינרעדן, IN‏ אפשר ON‏ דער מורא" דיקער שטורם אַריבער, אפשר PPV‏ די נאַציס פריער ליידן אַ מפּלה איידער MT‏ וועלן פאַרניכטן די אידן פון ביאַלי- .PRVO‏ די טראַגישע ווירקלעכקייט, TIX PR‏ געווען גאָר אַנדערש. עס DPT ONT‏ מיטאַמאָל אָנגערוקט AND‏ די אידן אין ביאַליסטאָקער געטאָ די שרעקלעכע , פעברואַר-אַקציע".

אין מיטן יולי 1943 -- ONT‏ דערציילט רייזנער -- PR‏ 2 פאַרשפּרײט געװאָרן אַ קלאַנג, IN‏ עס דאַרף קומען We‏ וויכטיקע WOMAN‏ וועלכע איז VINA T‏ געװאָרן מיט דער גרעסטער אומרואיקייט. אין דעם טאָג האָט כמעט קיינער PT‏ ניט באַװיזן PIN‏ דער גאַס. עס זיינען אויך ארומ געגאַנגען שטאַרקע קלאַנגען, אַז די איצטיקע קאָמיסיע זאָל PT Pw‏ די לעצטע, וועמענס WIND‏ עס VY‏ דעצידירן לחיים אָדער למוות. גלייכצייטיק PK‏ באַוואוסט געװאָרן, אַז עס האַנדלט PT‏ וועגן די צוויי נאָך IY‏ יענער צייט עקזיס- טירנדיקע גרעסערע געטאָס: VM WIN?‏ אירע WDA‏ 80 טויזנט אידן, און ביאַליסטאָק מיט אירע 40 טויזנט, IN‏ איינע פון די ביידע גייען די OITA MRI‏ ליקווידירן, PNR‏ כמעט AND‏ אַלעמען קלאָר געווען. VON]‏ באַזוך פון דער (נאַציי שער) קאָמיסיע ONT‏ אינזש. באַראַש איבערגעגעבן “IND‏ טרוילעך AWD‏ זיינע נאָענטע מיטאַרבעטער, IN‏ פונ'ם לעצטן באַזוך PN‏ ער ניט אָפּטימיסטיש געשטימט. TD‏ דעם PW PR‏ ANI?‏ געװאָרן, אַז WIN?‏ בלייבט TN‏ ביאַליסטאָק שטייט אויף דער ריי ליקווידירט צו ווערן. די אידן-ראָט “ODN‏ מיסטן האָבן FN]‏ געהאָפט, IX‏ עס VY‏ אפשר געלינגען אָפּצושטופּן דעם אומגליק",

... צוליב דעם, OND‏ די געשטאַפּאָ ONT‏ געװאָלט PN‏ אַ װאָס קייצערן טערמין אַרויספירן די מאַשינעס און די סחורות TD‏ דער ביאַליסטאָקער געטאָ, האָבן זיי “AND‏ גרעסערט די צאָל אַרבעטער. היות די אַרבעטער האָבן זיך נישט געטאָרט געפינען PR‏ זייערע פריערדיקע וואוינונגען, MT TINT TD‏ װאָלטן פאַרשלעפּט געװאָרן צוזאַמען מיט אַנדערע אַנטדעקטע TIN TPN‏ די געשטאַפּאַ האָט NI PT‏ גענויטיקט PR‏ זייערע אַרבעטס-הענט, האָט זי דעריבער פאַראַרדנט, TR‏ צומאָרגנס, דאָנערשטיק, זאָלן אַ געוויסע ONY‏ אַרבעטער צוטרעטן TIN‏ אַ פּאַרקאַן DIN‏ דעם “IRD,‏ בנין, מיט זיינע דערבייאיקע הייזער, און NPT OVI ONT‏ צײיטװײיליקע קליינע AND NOVI‏ די TPR‏ וועלכע געפינען Pr‏ נאָך NOVA PR‏ און העלפן די נאַצי:רוצחים “DAN PNR‏ פירן אַלץ TID‏ די פאַבריקן,

... קליינע, ‏ שטענדיק לויפנדע באַנדיטישצ ‏ אויגעלעך, דער שרעק NY‏ ביאַליסטאַקער געטאָ, פרידל INT‏ די אידישע פּאַליציאַנטן צעיאָגן שוין TID‏ די גאַסן, מען PR IND‏ גאַס ניט שטיין Wh‏ דער באַנדיט WIND‏ די חברים האָבן PW‏ אייניקע מאָל באַשטימט דעם מערדער “NOX‏ ראַמען AVN TID‏ נאָר די מער מעסיקע טענה'ץ, נייז! מען ANY‏ עס ניט INO‏ עס קען ברענגען צו אַ TOW‏ חורבן TIN NOVA PR‏ אַזױ לעבט דער באַנדיט ווייטער, ...

יעדער ווייסט היינט ON‏ שווער עס PR‏ געווען צו “ND‏ קומען געווער PR‏ יענע JOY‏ אַפילו די פּאַרטיזאַנער-אײנ- הייטן אידישע און נישט-אידישע, זיינען געווען זייער אָרעם PN‏ געווער-:אויסשטאַטונג, PN‏ ביאַליסטאָקער געטאָ ONT‏ דער אינזשעניער פאַרבער, געקאַכט דינאַמיט PIN‏ אַ בלע- כענעם אייוועלע, PR‏ וועלכן עס האָט געברענט PONT‏ און PT‏ רער PR‏ אַרױס PR‏ דרויסן דורכ'ן פענצטער. פּשוט'ע פלעשער אָנגעפילטע wm‏ בענדזין, זיינען געווען די ,מאָ- לאָטאַװ"-באָמבעס TD‏ די אידישע קעמפערס. ...

... : 3, 1942, געדיכטע װאָלקנס פון אַ “PD‏ פעבּרואַר צטערן גורל האָבן זיך אָנגערוקט אויף אונזער ביאַליסטאָקער געטאָ. ND‏ די YOON‏ אָנצוהערענישן פון די נאַצישע אויפזעער ביי דער צװאַנגס-אַרבעט TANT‏ מיר Pr‏ אָנגעשטױסן, אַז דער גורל פון אַ בליענדער PR‏ שער קהלה PW PN TPN 60,000 ND‏ פאַרזיגלט, דער טראַי גישער סוף PR‏ נאָענט. PNR‏ אונז, יוגנװאַרג, PN‏ געװואַקסן דער געפיל פון זעלבסטווירדע און דער ווילן פון קאַמף, ניט לאָזן זיך קוילענען וי שאָף PR‏ שלאַכט-הױיז, נאָר ענטפערן מיט פייער אויף פייער, מיט בלוט אויף בלוט. דער “RON‏ ליקער ביבלישער מאָטיוו, געלערנט און איינגעקריצט אין זכרון פון די חדר יאָרן, די טאַקטיק פון שמשון הגבור W‏ שטאַרבן צוזאַמען מיט די פּלשתים, ONT‏ אונז איצט אָנגע- רעגט צו קעמפן מיט די איצטיקע חיות רעות, די פּלשתים פון דריטן רייך, און DW‏ באַשערט, IX‏ פאַלן מיט זיי צו" זאַמען איבער זייערע טויטע קערפּערס,

“VIVA ביי פאַרשיידענע‎ ONT WONT מען זאָל ניט אָרגאַניזירן און‎ TR הייט! געװאָרנט,‎ דורכפירן װידערשטאַנד קעגן די היטלעריסטן,‎ ניט בלויז‎ JAY? ONT באַדראָען‎ TP ONT ווייל‎ באַדראָען‎ PIN פון די ווידערשטענדלער, נאָר‎ דאָס לעבן פון צענדליקער טיזנטער אידן אין‎ דער ביאַליסטאָקער געטאָ. ניט געקוקט אויף‎ “YA PAN אַלעם, האָט באַראַש אָבער גלייכצייטיק‎ זייערע‎ PR האָלפן די ידערשטאַנד:גרופּן‎ דערציילט אין‎ OVI ONT אַקטיוױטעטן, וי‎ פאַרשיידענע דאָקומענטן װאָס זיינען פאַר"‎ ביאַליסטאָקער געטאָ.‎ TD בליבן פון יענער צייט‎ ...

די באַדינגונגען PR‏ דער ביאַליסטאָקער געטאַ, wart‏ געווען אַנדערש וי “ANN PR‏ שעווער געטאָ, די ביאַליסטאָקער DN NOVA‏ ניט געווען אַרומגעצױמט מיט אַ מויער, ANT‏ מיט הילצערנע ווענטלעך. די הייזער NT‏ זיינען גע- ווען קליינע און געבויט פון האָלץ, ONT ONT‏ PIN‏ באַשװערט די פּאַזיציעס פון די אידישע קעמפערס. די הייזער זיינען ניט געווען קיין באַשיצונג פון די קוילן, INT‏ זיינען די קאַמפן נאָך אָנגעגאַנגען פיל טעג. אויפ'ץ פערטן טאָג פון די קאַמפן TWIT‏ דייטשע געפּאַנצערטע אויטאָס TIN‏ פעלד אַרטילעריע NOVA PR PUN‏ PR ONT‏ באַגלײט געװאָרן פון אַרום 1,000 “OY‏ עס סאַלדאַטן מיט אוקראַינישע גרופּן. די TON‏ ווידער, TNT‏ צוריקגעשלאָגן הױפּטזעכלעך מיט גראַנאַטן און מיט צינד-באַמבעס, PIN TINT MT‏ געהאט עטלעכע מאַשין-ביקסן. עטלעכע “SIN‏ דערט דייטשן און אוקראַינער זיינען געטויט “YR‏ װאָרן. די אידישע קעמפערס זיינען געכאַפּט TIN‏ דעפּאָרטירט געװואָרן PP‏ טרעבלינקע, NY‏ דאַנעק און PWN‏ אַ קליינע גרופּע איז גע- לונגען צו גרייכן די וועלדער DN‏ זיי TINT‏ זי ...

באַלד נאָך דער מלחמה, אין זומער 1945, PR PR‏ לאָנדאָן פאָרגעקומען די ערשטע ציוניסטישע װעלט-קאָנפערענץ מיט אַ oxy‏ פאָרשטייער פון פאַרשיידענע לענדער. PIR PROT WY‏ געווען אַ קליינע גרופּע דעלעגאַטן, געראַטעװעטע TD‏ אומקום ביי היטלערץ. PR‏ דער דאָזיקער גרופּע PR‏ געווען די יונגע קעמפערין פון ביאַליסטאַקער געטאָ, חייקע גראָסמאַן. ביי דער דערמאָנטער קאָנפערענץ DIN PN‏ געווען אַלס דעלעגאַט דער באַוואוסטער “PY‏ ניסטישער פירער און חשוב'ער ביאַליסטאָקער לאַנדסמאַן, הרב מרדכי קירשבלום, פון אַמעריקע. ער האָט INT‏ צוגעשיקט TR‏ | אַרטיקל פון לאָנדאָן צו דער ,ביאַליסטאָקער שטימע" אין ניו יאָרק, PX‏ וועלכן ער האָט דערציילט וועגן חייקע גראָסמאַנ'ס אַרוס: טריט ביי דער קאַנפערענץ, PT PIN‏ באַגעגעניש TIN‏ שמועס מיט NT PR‏ ווייטער ווערט געבראַכט די דאָזיקע שילדערונג, מיט געוויסע קירצונגען.

... מיט 25 IN‏ שפּעטער URN‏ מען אַ זעץ געטאַן אין די דאָזיקע ריטערלעכע טראַדיציעס, מ'האָט געגעבן NX‏ פּאַטש OID PN‏ די ביאַליסטאָקער TPN‏ צעזייטע אויף דער גאָרער וועלט, מען האָט פּראָפאַנירט אַ סאָלדאַטישן קבר, מען ONT‏ אָפּגעמעקט די באַװאָפנטע טאַט TID TDN TID‏ דער ביאַלי- סטאַקער געטאָ, וועלכע TINT YT‏ אונטערגענומען PN‏ באַדינגונגען, אין וועלכע עס האָבן ניט געקעמפט אַנדערע פעלקער אין דער תקופה פון דער צווייטער וועלט-מלחמה,

... קאָ האָראַװיץ, ח. שעפּער, די פרוי ר. סאַלאָמאָן, מגר. נ. קאַפּלאַן, ג. שקאָלניקאָװוו, ד. פּעצינער, אַ. באָמכיל, מגר. שנאַפּער, דר. שמעון דאַטנער, י. ראָטבערג, מגר, פּנינה בערנשטיין שמואל ראַקאָװסקי, ש. יאַקובאַָװוסקי, מגר. הדסה שפּרונג, און די PAYA?‏ פון גימנאַסטיק AND‏ מיידלעך (די פרוי פונ'ם לערער פון זעליגמאַנ'ס גימנאַזיע) מורקעס. PN‏ מיידלשן פאַמיליע-נאָמען, PN ANT‏ פאַרגעסן, עס קאָן זיין, IN‏ די רשימה PR‏ ניט PP‏ פולע. PR‏ בין, למשל, ניט זיכער צי די פרוי שענברון (די לייטערין פון דער פאָלקס-שול ביי דער גימנאַזיע) PN‏ געװוען אין NOVA‏ זי האָט דורכגעלעבט די מלחמה. דר. חיים וועלגער האָט TNA‏ עטלעכע טעג פאַר דער מלחמה אַרױסצופאָרן מיט זיין משפּחה POT PN‏ היימאַט:שטאָט PN‏ גאַליציע PR PN TIN‏ ביאַליסטאַקער געטאַ ניט געווען.

... ‏ די , שבת'דיקע" PIR PR‏ אַריײנגעפאַלן קאַסאַווסקי. AW‏ איז ניט געווען קיין לערער. געווען דער זון TD‏ אונזער פרוי קאָסאָווסקי ONT ONT)‏ געהאַלטן אַ בופעט PR‏ דער גימנאָזיץ; זי האָט געהאַט צווי צי דריי PT‏ איינער PR MT TID‏ אומגעקומען PN)‏ ווייס ניט וועלכער). ווען PR‏ פלעג PT‏ מיט פרוי קאָסאַווסקי טרעפן צופעליק PNR‏ געטאָ, פלעגט זי Dan‏ דערמאָנען דעם צוגערויבטן זון, זי האָט געלגלויבט, AY TN‏ לעבט ערגעצוואו און אַרבעט, VY TIN‏ נאָך אַמאָל צוריקקומען. די זעלביקע אמונה האָבן געהאַט ONT‏ רוב אָנגעהעריקע פון די ,דאָנערשטיקע' און ,שנת'דיקע". צום בעסטן שפּיגלט PT‏ אָפּ די דאָזיקע “JT?‏ שאַפטלעכע בענקשאַפט PR‏ האָפענונג נאָך די פאַרשוואונ- דענע , דאַנערשטיקע" TN‏ , שבת'דיקע" PNR‏ דעם וועלט.- Tom ND‏ בײאאַליסטאַקער געטאָיליד ,רבקהלע די שבתדיקע".

... אין דער פאַרלאָזענער דורך דר. וועלגער דירה PR‏ ביאַליסטאָק PN)‏ מאַרינסקי'ס מויער אויף פאַבריטשנע גאָס TINT ,)11 2‏ אין דער געטאָ-צײט געוואוינט די פאָלגנדיקע לערער פון דער גימנסיה עברית" און פון אַנדערע גימנאַזיעס: דר. פראַנקע האָראָװיץ, מגר. הדסה שפּרונג, מגר. יעקב שנאַפּער, לובעלסקי (אַ פּליט פון װאַרשע, באַרימטער מאַטעמאַטיקער, OTD AWW?‏ פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט PR‏ די JAN?‏ 1929-1941), דר. שמעון דאַטנער, (דער שרייבער פון די דאָזיקע שורות), זיין פרוי שושנה (YIN)‏ און זיינע MY‏ טעכטער, DW‏ (מיקע) TIN‏ שולמית (לילע), ישראל רייס (לערער פון דרוסיקינ'ס גימנאַזיע) און זיין פרוי און TT‏ אַדאַש, דער לערער פון געזאַנג, אָגראָניק, (אַ פּליט — זינט 1939 PN‏ ביאַליסטאָק) מיט פרוי TIN‏ טאָכטער, דר. מיכאל בערגמאַן (לערער פון לאַטײן אין דרוסקינ'ס גימנאַזיע) מיט פרוי ניושע TN‏ טעכטערל באַזיוניע, TN‏ די שוועסטער פון ניושע -- לושע.

ביאַליסטאָקער לאַנדסלײט פון אַמעריקע! yawn‏ מיר Pr TARA‏ ווידער געפונען צוזאַמען, אידן פון ביאַליסטאָק און ביאַליסטאָקער אומגעגנט, דעם מאָל אויף ציפּערן, נאָך דעם אַלגעמײנעם פּרואוו אָנצוקומען קיין ארץ-ישראל. קעמפער פון ביאַליסטאַקער געטאָ, פּאַרטײ זאַנער, מענטשן פון קאַנצענטראַציע לאַגערן, סאָלדאַטן TID‏ דער פּולישער און רויטער אַרמײ, פאַרשיקטע אויף אוראַל PR‏ סיביר. ONT‏ זיינען מיר געווען ביאַליסטאַקער VL PR‏ פון קריג. אומעטום און שטענדיג, וואו ס'האָט אונז ניט פאַרװאָרפן דער מלחמה שטורעם, פלעגן מיר זיך זוכן קעגנזייטיג, דערנענטערן YOON PT‏ אומבאַקאַנטע JID‏ פאַר דעם קריג, אָבער פאַרבונדענע מיט געמיינזאַמע זכרונות Ty)‏ דער געבורטס-שטאָט ביאַליסטאָק. געמיינזאַם “ITY‏ מענדיק וועגן דער גליקלעכער מינוט, TWH‏ מיר VY‏ זיך ווידער אַמאָל טרעפן PN‏ ביאַליסטאָק, ווען מיר װעלן דאָרט געפינען אונזערע משפּחות PX‏ קרובים, אונזערע פריינט TIN‏ אונזערע באַקאַנטע, פלעגן מיר אַלעס טאָן בכדי צו העלפן WIN‏ דעם אַנדערן, כדי זיך קעגנזייטיק צו פאַרלייכטערן דעם שווערן way?‏

... צוזאַמען מיט זיינעם אַ חבר, איז סאַלאַזשיץ געלונגען צו אַנטלױפן, ביידע האָבן APN Pr‏ שנעל אַרױפבאַקומען אויף IN‏ אויטאַ PT TN‏ דאָרט אױיסבאַהאַלטן אונטער אַ גרויסן גומענעם ראָד. ONT‏ האָט געגעבן אַ מעגלעכקייט נאָכדעם IND‏ סאַלאַזשץ צו זיין ווייטער אין דער ביאַליסטאַקער געטאָ אין פאַרלויף פון נאָך אַ קנאַפּן AN?‏ ער פלעגט אָפט “OPIN‏ 13 און אַרײנגײן PR‏ געטאָ, וואו ער פלעגט העלפן “DOWN‏ שמוגלען שפּייז AND‏ זיינע נאָענטע און IND‏ דאָרטיקע TPR‏ קומענדיק אויסער דער PR NOVA‏ סעם (שלמה) סאָלאַזש אָנגעגאַנגען אַלס WI]‏ אינגל, AND‏ דעם צוועק, האָט ער אויף PIN PT‏ געטראָגן אַ צלם. דערביי ONT‏ ער, פאַרשטייט זיך, כסדר געשוועבט TW‏ לעבן TIN‏ טויט. עס DN PR‏ אָבער כסדר געלננגען אָפּצונאַרן די היטלעריסטישע רוצחים,

PIN‏ מיין טרויער PN‏ גרויס, ONT‏ באַגלײט מיך PN‏ מיין טאָגיטעגלעכן לעבן. עס לאָזט מיך ניט שלאָפן אין די נעכט, דער סך-הצל פון מיין משפּחה, די נאָענטע מיינע וועמענס לעבנס עס PN‏ פאַרשניטן TINA‏ איז מיט WE‏ און ווייטיק, pon‏ ליבע מוטער, פרומע, וועלכע PNR‏ געווען אַ האַרציקע אידישע פרוי, איז געשטאַרבן PR‏ ביאַליסטאַקער געטאַ TID‏ פּיין און ווייטיק. מיין טייערער פאָטער, בינוש, האָט צוזאַמען מיט מיר דורכגעמאַכט גרויסע ליידן JH TIN‏ ביי די נאַציס. צום סוף, PR‏ ער פאַרפּײניקט געװאָרן PR‏ אוישוויץ. מיין אינגערער ברודער, כלאָוונע, מיט זיין פרוי שרה און מיט זייער טעכטערל, זיינען פון די נאַציס “IN‏ געבראַכט געװאָרן PN‏ טרעבלינקע. מיין שוועסטער, רחל, PR‏ געווען פאַרהייראַט I‏ ירחמיאל ציפּוק, PR‏ ווילנע. ביידע, צוזאַמען מיט זייערע צוויי אינגלעך, זיינען אומ- געבראַכט ND TINA‏ די PN OMNI‏ עסטלאנד. PIX‏ פיל YU TIN‏ פון מיין WP ONAN‏ פאַרצווייגטער משפּחה PR‏ ביאַליסטאָק, זיינען אומגעבראַכט געװאָרן TD‏ די היטלע- ריסטישע מערדערס, ...

| | 0 דער טרויער PD‏ אַ העלדינ'ס פאָטער 0 ‘ דאָס רירנדע ליד איז געשריבן פון ראובן 6, ראובן ריבאַלאָווסקי, וועלכער PN‏ געווען fl‏ | ריבאַלאָווסקי, OW‏ אָנדענק פון TT‏ טאָכטער אַ ‏ ברודער פון דעם yawn‏ גענעראַל- | )( פרידא, וועלכע PR‏ אומגעקומען ביים “DAN‏ סעקרעטאָר TD‏ דעם ביאַליסטאָקער צענטער, )( | שטאַנד אין ביאַליסטאָקער געטאָ, דעם 16טן PRON’‏ ריבאַלאָווסקי, האָט PR‏ נאָך די מלחמה- | 0 אויגוסט, 1943 דער צעווייטיקטער פאָטער TID‏ יאָרן געלעבט PNR‏ אורוגוואַי. עֶר PNR‏ דאָרט )( | דער העלדישער טאָכטער האָט געשריבן ONT‏ געשטאָרבן PR‏ יאָר 1955. ראובנ'ס צוייטע | )( ליד ווען ער PR‏ געשטאַנען אויפן קבר פון די טאָכטער ליזעלע, וועמען דער פאָטער “WT‏ )( | 0 גיבורים אויפץ זשאַביער בית-עלמין אין מאָנט XT‏ צום סוף פון PT‏ ליד, PR‏ אויך | a‏ ביאַליסטאָק, וואו עס PR‏ אויך װאַרשײנלעך געשטאָרבן אין אורוגוואַי, PR‏ יאָר 1972. ONT‏ )( | באַגראָבן די העלדישע פרידא. ראובן ריבאַ- ליד PN‏ קאָפּירט TANYA‏ פון אָרגינאַל פון דר, | 0 לאָווסקי, וועלכער האָט איבערגעלעבט די שמעון דאַטנער, 0 | מלחמה PR‏ סאָוועט:-רוסלאַנד, איז באַלד נאָך we‏ . | )( דער מלחמה געווען אין PT‏ היים:שטאָט “OND‏ )( | סטאָק. ONT‏ ווייטערדיקע ליד געווידמעט דעם צום אײביקן אַנדענק פון מיין yyy‏ | 0 אַנדענק פון PT‏ טאַכטער ONT‏ דער OND‏ טאָכטער פרידעלע ז"ל, וועלכע PR‏ ...

... ווען דער טראַנספּאָרט מיט די TDN‏ פון דער ביאַלי- סטאָקער געטאָ TID PX‏ אומגעגנט PN‏ פאַרבײגעפאָרן סטאַראָשעלץ PX‏ לאַפּי, האָבן אידן אָנגעהיבן “DIN‏ שפּרינגען TID‏ די װאַגאָנען. מען ONT‏ דאַמאָלט צווישן זיך געשמוסט TIN‏ עס DW PN‏ געווען קלאָר, IN‏ מען פירט אונז קיין טרעבלינקע. כמעט אַלע װאָס זיינען “DVN‏ געשפּרונגען PD‏ די װאַגאַנען זיינען דערשאָסן געװאָרן, ווייל PR‏ דרויסן PIN‏ דעם AYN‏ זיינען געשטאַנען באַװאַ- פענטע נאַציס מיט הינט. PIN TIT MT‏ געווען אין די “NV‏ בודקעס WN‏ די װאַגאָנען. די נאַציס TINT‏ דאַמאָלט JN‏ ...

... גרויסע פאַרדינסטן ביי מיטהילף אין דער אַרבעט TID‏ קאָמיטעט, ONT‏ די פרוי דר. יוכנאָויעצקי, PINOT‏ די ביאַלי- סטאָקער פרוי מ. האָפנבאַך, וועלכע ONT‏ דורכגעמאַכט די ביאַליסטאַקער געטאַ TN‏ דייטשע קאַנצענטראַציע-לאַגערן, ...

... אין בּיאַליסטאָקער געטאָ (ליד) א ושע 22 )220 שמעון עמיאָל ...

... In 1939, during Solasz’s eleventh year, Bialystok became a pawn, moving back and forth between Rus- sian and Nazi hegemony. Under the Russian occupa- tion, Solasz moved from Knyszin to Bialystok. When the Nazi invaders constructed the infamous ghetto in Bialystok in 1941, he returned to Knyszin. Life was fast becoming precarious for every Jew, the Solasz family included. ...

... Back in Bialystok, on the fourth day, the Nazis revealed yet a new, even more diabolical, method of luring the Jews out of the hideouts in the ghetto. A group of Nazi soldiers would enter a house and thor- oughly search it for about an hour. Then, finding nothing, they would leave the building in a noisy manner, giving the concealed Jews underneath the impression they had nothing more to fear. Actually, two soldiers would remain inside the house without making a sound. In the hideout the Jews, believing the Nazis had gone, began moving about freely and noisily. Some would start to cough. One of the Nazis would immediately summon reinforcements. The house would soon be surrounded by SS officers, who would shout orders to the Jews hiding that they should come out at once or be killed.

... FRIDAY, AUGUST 1, 1941 The barbarous Nazis set up the Bialystoker ghettc where 60,000 jews were imprisoned. ...

... At 5 o’clock, it was learned that Barasz had been told all the Jews of Bialystok, together with the machines and the factories, would be transferred to Lublin, where they would carry on their work. An order was issued that all Jews who lived on Polna, Neu- welt, Czestochower, Bialostoczaner, Okrongle, Szlia- checzke, Linas Hatzedek, Czysta, Zytnia, Zamenhof, Kupiecka, Geldowa and nearby streets, must report to depots at Jurowcer, Fabryczna, Czepla, Nowogrudska, Chmielna and the Judenrat gardens at 9 o’clock in the morning for transfer to the railroad station. Those not complying with this deadline would be shot if found in the prohibited areas. It thus became clear to everyone that the entire ghetto was targeted for destruction. Already at seven in the morning, it was impossible to pass through the streets because so many thousands of Jews were painstakingly making their way toward the depots. ...

... author of an important scientific book on shechitah; perished with all the Jews of the ghetto in 1943. ...

... pw‏ יוגנטלעכע פון אַנדערע פּאַליטישע גרופּירונגען ביי די אידן PR‏ ביאַליסטאָק, האָבן זייענדיק NOVA PR‏ אַרױסגעויזן גרויס מוט TN‏ אידישן שטאָלץ, עס PR‏ געווען צו באַוואונדערן די שווער:געטראָפענע אידישע ייוגנט, אונטערץ נאַצישן יאָך, וי זיי WT PT TANT‏ אײינגעבראָכן, יעדער אויף PT‏ שטייגער און ביי די נייע שווערע באַדינ- גונגען, PN‏ די קרייזן ביי דער יוגנט אַזױ וי IN PR ONT‏ געווען ביי די דערװאַקסענע, PT ONT‏ באַמיט מיט ווירדע דורכצוטראָגן די שווערע צייט. מען PIN ONT‏ ווייטער גע- לערנט, געשעפּט PH JON‏ די PINK‏ אידיש גייסטיקע קװואַלן, עס PN‏ די נאַציס ניט געלונגען צו דערנידעריקן TIN‏ פאַרווישן -- מיט קליינע אומבאַדײיטנדע אויסנאַמען -- דעם אידישן כבוד. ONT‏ גייסטיקע לעבן ביי די אידן PNR‏ געטאָ, UN‏ וי PR ONT‏ געווען VOM PIN‏ פיזישן, PNR‏ געווען באַגלײט מיט אַ פּיינלעכן דערנער-וועג,

... בכן קאָנען מיר WM‏ אַ גרויסער מאָס “ANY TID‏ שיינלעכקייטן פעסטשטעלן, אַז דער מערסיק-טאַמאַראָף- אַרכיוו PR‏ געגרינדעט געװאָרן PR‏ חודש נאָוועמבער: דעצעמבער, 1942, נאָכ'ן צוריקקער פון טאַמאַראָף TID‏ װאַרשע. חורבן-װואַרשע, דער חורבן פון ביאַליסטאַקער פּראָװוינץ, די דראָענדיקע קאַטאַסטראָפע IND‏ דער “OND‏ סטאָקער געטאָ, פּערזענלעכע שווערע איבערלעבונגען TID‏ טאַמאַראָף, דער געפיל פון אומזיכערקייט, צי עס וועט עמיצער אַרױס בשלום TID‏ דער קאַטאַסטראָפע “IVT TIN‏ ...

... {1) גלייך נאָך דער באַפרייאונג פון ביאַליסטאָק, PR‏ אויגוסט 1944, האָט זיך צום מחבר פון דער דאָזיקער אַרבעט, OND‏ האָט דעמאָלט “IND‏ נומען דעם אַמט פון פאָרזיצער פונ'ם אידישן װואַָיעװאָדישן קאַמיטעט PR‏ ביאַליסטאָק, געווענדעט YURI‏ וויניצקאַ און געבעטן הילף ביים דורכ- פירן זוכענישן VON]‏ געטאָ-אַרכיוו. זי ONT‏ געזוכט אינ'ם באַרימטן אויפ- שטענדלער-בונקער PAN‏ כמיעלנע 1, אָבער אומזיסט. זי PIN ONT‏ געזוכט IN PN‏ אומבאַקאַנטן אָרט ADIN‏ דער NT PIN TAN NOVA‏ זיינען די באַמיאונגען געווען פרוכטלאָז. בראַניע NPP IW‏ אַ יונג אידיש מיידל TID‏ גראָדנע, PON‏ געווען אין דער געטאָ-:צייט אַ פאַרבינדלערין פון דער ביאַלי- סטאָקער װידערשטאַנד-אָרגאַניזאַציע, PR‏ שפּיץ TD‏ וועלכער “YI PRD‏ שטאַנען מרדכי טענענבוים-טאַמאַראַָף, ...

... דעם זונטיק נאָך דער שחיטה Pr ONT‏ באַװיזן אין דער אָרטיקער נאַצי-צייטונג , ביאַליסטאַקער צייטונג" “OND‏ גענדיקע צינישע נאָטיץ: TR,‏ טויזנט TPR‏ זיינען “DVN‏ געפירט TINA‏ פון דער ביאַליסטאָקער NOVA‏ אויף אַרבעט TPP‏ דײיטשלאַנד; צוויי טויזנט, TINT OND‏ ניט געװאָלט אַרױספאָרן TIN‏ געשטעלט אַ װידערשטאַנד, זיינען “WT‏ שאָסן געװאָרן PR‏ געטאָ", ...

אויפ'ן אידן-ראָט הויף איז געשטאַנען אַ נאַציאַרמײ TID‏ 0 מאַז, וועלכע ONT‏ געמאַכט אירע לעצטע צוגרייטונגען צו די מענטשן-פרעסערישע פאַרברעכנס. PIN‏ זיי, TINT‏ העכער טויזנט ווייסרוסישע און אוקראַינישע נאַצי-בעסטיעס אַרומגערינגלט דעם געטאָפּאַרקאַן. עטלעכע הונדערט IND‏ JANN‏ באַזעצט די געטאָ-פאַבריקן און גענויע טויזנט גזלנים זיינען געשטאַנען גרייט אָפּצופירן די קרבנות צו זייערע אומקום-פּלעצער, אַזױ PRIN‏ דער ענדגילטיקער ליקווי דירונג פון די ביאַליסטאַקער אידן TANT‏ אָנטײלגענומען פולע 2,000 ביז די P<‏ באַװאַפנטע גזלנים,

ענגשאַפט, שמוץ DX‏ קראַנקהײטן, מיט געלע לאַטעס TIN‏ שטעכיקע פאַרצוימונגען, PR‏ פּיינלעכער אַרומרינגלונג -- צו וועלכע wn‏ האָט דערהויבן א פאָלק, װאָס PN‏ געמאַטערט TINA‏ ביז צום טויט, קולטור, טעאַטער, הילף ביים ראַנד פון קבר, אויפשטאַנדען PR‏ װאַרשעווער, ווילנער, ביאַליסטאָקער DX‏ אַנדערע געטאָס, אױפשטאַנדן ביי די גאַזיקאַמערן פון אוישוויץ, טרעבלינקע און אַנדערע טויטן-לאַגערן. אַנדערהאַלבן מיליאָן אידישע זעלנער TPR‏ אַרמײען, וועלכע JANN‏ געקעמפט קעגן דעם WoT‏ נאַציזם. אידן PR‏ קאַמפס-גרופּן PR‏ פראַנקרייך, בעלגיע, האַלאַנד, גריכנלאַנד א. אַנד. 40 פּראָצענט אידישע פּאַרטי זאַנער PX‏ מזרח-אײיראָפּע. אידישע אינדיווידועלע גבורה -- TX‏ מיר זיינען FI‏ אַלץ געגאַנגען וי שאָף צו דער שחיטה!!! ...

... Thanks to the uncanny diplomatic skills of the Judenrat, the decree to build and move into the ghetto was implemented with a lot less difficulty than had been expected. The council succeeded in negotiating for a larger, more spacious ghetto in a better part of Bialy- stok. The deadline for moving into the ghetto was extended and the ten million rubles demanded for not cleaning up the abandoned homes were waived. The Judenrat insisted on public calm and patience through- out this horrible ordeal. ...

... the Jewish police force. This man was an expert at manipulating the Gestapo com- mandant, finagling numerous special privileges for him- self. For example, he was permitted to go to Switzerland for a rest cure. Moreover, a taxi was placed at his disposal for transportation throughout the ghetto, which was unheard of for any other Jew. Subse- quently, he amassed a fortune in diamonds, hiding them in the walls and under the ground of his residence. Finally he came to the end of his nefarious road when he made the mistake of informing on another favorite of the Gestapo commandant, who, angered at this con- duct, ordered him arrested and beaten. As additional punishment, he was forced to march through the streets of the ghetto proclaiming in a loud voice: "1 am the worst of criminals.” His home was searched and the ...